ധര്മാര്ഥസഹിതം യുക്തം ശ്ലക്ഷ്ണം വചനമബ്രവീത് । മമ താതപ്യമാനസ്യ പുത്രാര്ഥം നാസ്തി വൈ സുഖമ് ॥൧-൧൨-
ധർമ്മത്തിന്റെയും ഉദ്ദേശത്തിന്റെയും അനുസൃതമായ മൃദുവായ വാക്കുകൾ രാജാവ് പറഞ്ഞു: 'എനിക്ക് സന്താനമില്ലാത്തതിനാൽ യഥാർത്ഥത്തിൽ സന്തോഷമില്ല.'
പുത്രാര്ഥം ഹയമേധേന യക്ഷ്യാമീതി മതിര്മമ । തദഹം യഷ്ടുമിച്ഛാമി ഹയമേധേന കര്മണാ ॥൧-൧൨-
'സന്താനത്തിനായി കുതിരയാഗം നടത്താൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; അതാണ് എന്റെ മനസ്സിലുള്ളത്. അതിനാൽ കുതിരയാഗം നടത്താൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.'
ഋഷിപുത്രപ്രഭാവേണ കാമാന് പ്രാപ്സ്യാമി ചാപ്യഹമ് । തതഃ സാധ്വിതി തദ്വാക്യം ബ്രാഹ്മണാഃ പ്രത്യപൂജയന് ॥൧-൧൨-
'മഹർഷിയുടെ പുത്രന്റെ ശക്തിയാൽ ഞാൻ എന്റെ ആഗ്രഹങ്ങൾ നേടും.' അപ്പോൾ ബ്രാഹ്മണന്മാർ ആ വാക്കുകൾ പ്രശംസിച്ചു: 'നന്നായി പറഞ്ഞു'.
വസിഷ്ഠപ്രമുഖാഃ സര്വേ പാര്ഥിവസ്യ മുഖാച്ച്യുതമ് । ഋഷ്യശൃങ്ഗപുരോഗാശ്ച പ്രത്യൂചുര്നൃപതിം തദാ ॥൧-൧൨-
വസിഷ്ഠനെ മുഖ്യനാക്കി എല്ലാ ബ്രാഹ്മണന്മാരും, ഋശ്യശൃംഗനെ മുൻനിർത്തിയവരും, രാജാവിന്റെ വാക്കുകൾക്ക് മറുപടി പറഞ്ഞു.
സര്വഥാ പ്രാപ്യസേ പുത്രാംശ്ചതുരോഽമിതവിക്രമാന് । യസ്യ തേ ധാര്മികീ ബുദ്ധിരിയം പുത്രാര്ഥമാഗതാ ॥൧-൧൨-
'നിനക്ക് ഈ ധാർമ്മികമായ മനസ്സുകൊണ്ട്, അളവില്ലാത്ത വീര്യശാലികളായ നാല് പുത്രന്മാരെ ഉറപ്പായും ലഭിക്കും.'
തതഃ പ്രീതോഽഭവദ് രാജാ ശ്രുത്വാ തു ദ്വിജഭാഷിതമ് । അമാത്യാനബ്രവീദ് രാജാ ഹര്ഷേണേദം ശുഭാക്ഷരമ് ॥൧-൧൨-
അപ്പോൾ രാജാവ് ബ്രാഹ്മണരുടെ വാക്കുകൾ കേട്ടപ്പോൾ സന്തോഷത്തോടെ തന്റെ മന്ത്രിമാരോട് ഇങ്ങനെയൊരു ശുഭമായ സന്ദേശം പറഞ്ഞു.
ഗുരൂണാം വചനാച്ഛീഘ്രം സമ്ഭാരാഃ സമ്ഭ്രിയന്തു മേ । സമര്ഥാധിഷ്ഠിതശ്ചാശ്വഃ സോപാധ്യായോ വിമുച്യതാമ് ॥൧-൧൨-
ഗുരുമാരുടെ നിർദ്ദേശപ്രകാരം, യാഗത്തിനുള്ള ഒരുക്കങ്ങൾ ഉടൻ തുടങ്ങണം. യോഗ്യനായ ആളിന്റെ മേൽനോട്ടത്തിൽ, ഉപാധ്യാപകനോടൊപ്പം കുതിരയും വിട്ടയക്കണം.
സരയ്വാശ്ചോത്തരേ തീരേ യജ്ഞഭൂമിര്വിധീയതാമ് । ശാന്തയശ്ചാഭിവര്ധന്താം യഥാകല്പം യഥാവിധി ॥൧-൧൨-
സരയൂ നദിയുടെ വടക്കേ കരയിൽ യാഗഭൂമി ഒരുക്കണം. ശാന്തികർമ്മങ്ങൾ നിയമാനുസൃതമായി നടത്തണം.
ശക്യഃ കര്തുമയം യജ്ഞഃ സര്വേണാപി മഹീക്ഷിതാ । നാപരാധോ ഭവേത് കഷ്ടോ യദ്യസ്മിന് ക്രതുസത്തമേ ॥൧-൧൨-
ഭൂമിയിലെ ഏതു രാജാവിനും ഈ യാഗം നടത്താൻ കഴിയും. ഈ ഉത്തമമായ യാഗത്തിൽ വലിയൊരു തെറ്റും സംഭവിക്കരുത്.
ഛിദ്രം ഹി മൃഗയന്ത്യേതേ വിദ്വാംസോ ബ്രഹ്മരാക്ഷസാഃ । വിധിഹീനസ്യ യജ്ഞസ്യ സദ്യഃ കര്താ വിനശ്യതി ॥൧-൧൨-
വിദ്വാന്മാരായ ബ്രഹ്മരാക്ഷസുകൾ ദോഷം അന്വേഷിക്കും. നിയമം പാലിക്കാതെ യാഗം നടത്തിയാൽ ഉടൻ തന്നെ അതിന്റെ ഫലം നഷ്ടമാകും.
തദ് യഥാ വിധിപൂര്വം മേ ക്രതുരേഷ സമാപ്യതേ । തഥാ വിധാനം ക്രിയതാം സമര്ഥാഃ കരണേഷ്വിഹ ॥൧-൧൨-
അതിനാൽ, ഈ യാഗം എല്ലാ നിയമങ്ങൾക്കും അനുസരിച്ച് പൂർത്തിയാക്കണം. കാര്യങ്ങളിൽ പ്രാവീണ്യമുള്ളവർ അതിനായി വേണ്ട ക്രമീകരണങ്ങൾ ചെയ്യണം.
തഥേതി ച തതഃ സര്വേ മന്ത്രിണഃ പ്രത്യപൂജയന് । പാര്ഥിവേന്ദ്രസ്യ തദ് വാക്യം യഥാജ്ഞപ്തമകുര്വത ॥൧-൧൨-
അപ്പോൾ എല്ലാ മന്ത്രിമാരും 'അങ്ങനെയാകട്ടെ' എന്ന് പറഞ്ഞ് രാജാവിന്റെ ആജ്ഞയെ ആദരിച്ചു, അവന്റെ നിർദ്ദേശപ്രകാരം കാര്യങ്ങൾ നടത്തി.
തതോ ദ്വിജാസ്തേ ധര്മജ്ഞമസ്തുവന് പാര്ഥിവര്ഷഭമ് । അനുജ്ഞാതാസ്തതഃ സര്വേ പുനര്ജഗ്മുര്യഥാഗതമ് ॥൧-൧൨-
അതിനുശേഷം ആ ബ്രാഹ്മണന്മാർ ധർമ്മജ്ഞനായ രാജാവിനെ സ്തുതിച്ചു, അനുമതി വാങ്ങി വീണ്ടും വന്നപോലെ തിരിച്ചു പോയി.
ഗതേഷു തേഷു വിപ്രേഷു മന്ത്രിണസ്താന് നരാധിപഃ । വിസര്ജയിത്വാ സ്വം വേശ്മ പ്രവിവേശ മഹാമതിഃ ॥൧-൧൨-
അവർ പോയശേഷം, രാജാവ് തന്റെ മന്ത്രിമാരെ വിടവാങ്ങിച്ചു, തന്റെ കൊട്ടാരത്തിലേക്ക് പ്രവേശിച്ചു.
thumb|ത്രയോദശഃ സര്ഗഃ ശ്രൂയതാമ്|center ശ്രീമദ്വാല്മീകിയരാമായണേ ബാലകാണ്ഡേ ത്രയോദശഃ സര്ഗഃ ॥൧-
ശ്രീമദ് വാൽമീകി രാമായണത്തിലെ ബാലകാണ്ഡത്തിലെ പതിമൂന്നാം സര്ഗം കേൾക്കുക.
പുനഃ പ്രാപ്തേ വസന്തേ തു പൂര്ണഃ സംവത്സരോഽഭവത് । പ്രസവാര്ഥം ഗതോ യഷ്ടും ഹയമേധേന വീര്യവാന് ॥൧-൧൩-
വസന്തം വീണ്ടും വന്നപ്പോൾ, ഒരു വർഷം പൂർണ്ണമായി. മക്കളെ ലഭിക്കാനായി വീരനായ രാജാവ് അശ്വമേധയാഗം നടത്താൻ പുറപ്പെട്ടു.
അഭിവാദ്യ വസിഷ്ഠം ച ന്യായതഃ പ്രതിപൂജ്യ ച । അബ്രവീത് പ്രശ്രിതം വാക്യം പ്രസവാര്ഥം ദ്വിജോത്തമമ് ॥൧-൧൩-
വസിഷ്ഠനെ ആദരപൂർവ്വം വന്ദിച്ച്, യുക്തമായ രീതിയിൽ ആദരിച്ചു, മക്കളെ ലഭിക്കാനുള്ള ആഗ്രഹം ബ്രാഹ്മണശ്രേഷ്ഠനോട് വിനയപൂർവ്വം പറഞ്ഞു.
യജ്ഞോ മേ ക്രിയതാം ബ്രഹ്മന് യഥോക്തം മുനിപുങ്ഗവ । യഥാ ന വിഘ്നാഃ ക്രിയന്തേ യജ്ഞാങ്ഗേഷു വിധീയതാമ് ॥൧-൧൩-
ബ്രാഹ്മണനേ, മഹർഷിശ്രേഷ്ഠനേ, എന്റെ യാഗം നിയമപ്രകാരം നടത്തണം. യാഗത്തിന്റെ ഏതു ഭാഗത്തും തടസ്സങ്ങൾ ഉണ്ടാകാതിരിക്കണം.
ഭവാന് സ്നിഗ്ധഃ സുഹൃന്മഹ്യം ഗുരുശ്ച പരമോ മഹാന് । വോഢവ്യോ ഭവതാ ചൈവ ഭാരോ യജ്ഞസ്യ ചോദ്യതഃ ॥൧-൧൩-
നീ എനിക്ക് സ്നേഹപൂർവ്വം സുഹൃത്തും, ഗുരുവും ആണല്ലോ. ഈ യാഗത്തിന്റെ ഭാരവും നീ ഏറ്റെടുക്കണം.
തഥേതി ച സ രാജാനമബ്രവീദ് ദ്വിജസത്തമഃ । കരിഷ്യേ സര്വമേവൈതദ് ഭവതാ യത് സമര്ഥിതമ് ॥൧-൧൩-
അപ്പോൾ ആ ബ്രാഹ്മണശ്രേഷ്ഠൻ രാജാവിനോട് പറഞ്ഞു: 'അങ്ങനെയാകട്ടെ; നിങ്ങൾ ആഗ്രഹിച്ച എല്ലാം ഞാൻ നിർവഹിക്കും.'
തതോഽബ്രവീദ് ദ്വിജാന് വൃദ്ധാന് യജ്ഞകര്മസുനിഷ്ഠിതാന് । സ്ഥാപത്യേ നിഷ്ഠിതാംശ്ചൈവ വൃദ്ധാന് പരമധാര്മികാന് ॥൧-൧൩-
അതിനുശേഷം, യാഗകർമ്മത്തിൽ പ്രാവീണ്യമുള്ള മുതിർന്ന ബ്രാഹ്മണന്മാരെയും, നിർമാണത്തിൽ പരിചയമുള്ള ധർമ്മനിഷ്ഠരായ മുതിർന്നവരെയും അദ്ദേഹം വിളിച്ചു.
കര്മാന്തികാഞ്ശില്പകാരാന് വര്ധകീന് ഖനകാനപി । ഗണകാഞ്ശില്പിനശ്ചൈവ തഥൈവ നടനര്തകാന് ॥൧-൧൩-
അപ്പോൾ, വിദഗ്ധരായ ശില്പികളെ, വൃദ്ധന്മാരെ, കുഴിയിടുന്നവരെ, ഗണിതജ്ഞന്മാരെ, ശില്പികളെ, നടന്മാരെയും നർത്തകരെയും വിളിച്ചു.
തഥാ ശുചീഞ്ശാസ്ത്രവിദഃ പുരുഷാന് സുബഹുശ്രുതാന് । യജ്ഞകര്മ സമീഹന്താം ഭവന്തോ രാജശാസനാത് ॥൧-൧൩-
അങ്ങനെ, ശുദ്ധരും ശാസ്ത്രജ്ഞരുമായ, വളരെ പഠിച്ച പുരുഷന്മാരെയും വിളിച്ചു: 'രാജാവിന്റെ ആജ്ഞപ്രകാരം നിങ്ങൾ ഈ യാഗം നടത്തണം' എന്ന് പറഞ്ഞു.
ഇഷ്ടകാ ബഹുസാഹസ്രീ ശീഘ്രമാനീയതാമിതി । ഉപകാര്യാഃ ക്രിയന്താം ച രാജ്ഞോ ബഹുഗുണാന്വിതാഃ ॥൧-൧൩-
ആയിരക്കണക്കിന് ഇഷ്ടകകൾ വേഗത്തിൽ കൊണ്ടുവരണം. രാജാവിന് വേണ്ടിയുള്ള ഒരുക്കങ്ങൾ വളരെ ശ്രദ്ധയോടും ഉത്തമതയോടും കൂടി ചെയ്യണം.
ബ്രാഹ്മണാവസഥാശ്ചൈവ കര്തവ്യാഃ ശതശഃ ശുഭാഃ । ഭക്ഷ്യാന്നപാനൈര്ബഹുഭിഃ സമുപേതാഃ സുനിഷ്ഠിതാഃ ॥൧-൧൩-
നൂറുകണക്കിന് ശുഭമായ ബ്രാഹ്മണവാസങ്ങൾ നിർമിക്കണം. അവയെല്ലാം ധാരാളം ഭക്ഷണവും പാനീയവും ഒരുക്കി നന്നായി സജ്ജമാക്കണം.
തഥാ പൌരജനസ്യാപി കര്തവ്യാശ്ച സുവിസ്തരാഃ । ആഗതാനാം സുദൂരാച്ച പാര്ഥിവാനാം പൃഥക് പൃഥക് ॥൧-൧൩-
പൗരന്മാർക്കായി വിശാലമായ താമസസൗകര്യങ്ങളും, ദൂരദേശങ്ങളിൽ നിന്ന് വരുന്ന രാജാക്കന്മാർക്കായി വേറിട്ടായി ഒരുക്കങ്ങൾ ചെയ്യണം.
വാജിവാരണശാലാശ്ച തഥാ ശയ്യാഗൃഹാണി ച । ഭടാനാം മഹദാവാസാ വൈദേശികനിവാസിനാമ് ॥൧-൧൩-
കുതിരക്കും ആനയ്ക്കുമുള്ള കെട്ടിടങ്ങൾ, വിശ്രമത്തിനുള്ള മുറികൾ, സൈനികർക്കും വിദേശാതിഥികൾക്കും വലിയ വാസസ്ഥലങ്ങൾ എന്നിവയും ഒരുക്കണം.
ദാതവ്യമന്നം വിധിവത് സത്കൃത്യ ന തു ലീലയാ । സര്വേ വര്ണാ യഥാ പൂജാം പ്രാപ്നുവന്തി സുസത്കൃതാഃ ॥൧-൧൩-
ഭക്ഷണം യോജിച്ച രീതിയിൽ ആദരവോടെ നൽകണം, അശ്രദ്ധയോടെ അല്ല. എല്ലാ വർഗ്ഗങ്ങളെയും നന്നായി ആദരിക്കപ്പെടുന്നവരാക്കണം.
ന ചാവജ്ഞാ പ്രയോക്തവ്യാ കാമക്രോധവശാദപി । യജ്ഞകര്മസു യേ വ്യഗ്രാഃ പുരുഷാഃ ശില്പിനസ്തഥാ ॥൧-൧൩-
യജ്ഞകാര്യങ്ങളിൽ ഏർപ്പെട്ടിരിക്കുന്നവർക്കും ശില്പികൾക്കും, ആഗ്രഹം കൊണ്ടോ കോപം കൊണ്ടോ അവജ്ഞ കാണിക്കരുത്.
തേഷാമപി വിശേഷേണ പൂജാ കാര്യാ യഥാക്രമമ് । യേ സ്യുഃ സമ്പൂജിതാഃ സര്വേ വസുഭിര്ഭോജനേന ച ॥൧-൧൩-
അവർക്കും പ്രത്യേകമായി യഥാക്രമം ആദരം നൽകണം, എല്ലാവരും സമ്മാനങ്ങളാലും ഭക്ഷണത്താലും പൂർണ്ണമായി ആദരിക്കപ്പെടണം.