ന ത്വാം പശ്യാമി കൌസല്യേ സാധു മാം പാണിനാ സ്പൃശ। രാമം മേഽനുഗതാ ദൃഷ്ടിരദ്യാപി ന നിവര്തതേ
കൗസല്യേ, ഞാൻ നിന്നെ കാണുന്നില്ല; ദയവായി നിന്റെ കൈകൊണ്ട് എന്നെ തൊടൂ. എന്റെ കണ്ണുകൾ ഇന്നും രാമനെ പിന്തുടരുകയാണ്, തിരിച്ചു വരുന്നില്ല.
തം രാമമേവാനുവിചിന്തയന്തം സമീക്ഷ്യ ദേവീ ശയനേ നരേന്ദ്രമ്। ഉപോപവിശ്യാധികമാര്തരൂപാ വിനിശ്വസന്തം വിലലാപ കൃച്ഛ്രമ്
രാജാവ് കിടക്കയിൽ രാമനെ മാത്രം ഓർത്ത് വിഷാദത്തിൽ മുങ്ങി കിടക്കുന്നത് കണ്ട ദേവി, അത്യന്തം ദുഃഖിതയായി അവന്റെ അടുക്കൽ ഇരുന്നു, ആഴമായി ശ്വസിച്ച് വേദനയോടെ കരയാൻ തുടങ്ങി.
thumb|ത്രിചത്വാരിശഃ സര്ഗഃ ശ്രൂയതാമ്|center ശ്രീമദ്വാല്മീകിയരാമായണേ അയോധ്യാകാണ്ഡേ ത്രിചത്വാരിശഃ സര്ഗഃ ॥൨-
ശ്രീമദ് വാല്മീകി രാമായണത്തിലെ അയോധ്യാകാണ്ഡത്തിലെ നാല്പത്തിമൂന്നാം സര്ഗം ഇവിടെ തുടങ്ങുന്നു.
തതഃ സമീക്ഷ്യ ശയനേ സന്നം ശോകേന പാര്ഥിവമ്। കൌസല്യാ പുത്രശോകാര്താ തമുവാച മഹീപതിമ്
അപ്പോൾ, കിടക്കയിൽ ദു:ഖത്തിൽ തളർന്നിരിക്കുന്ന രാജാവിനെ കണ്ട കൌസല്യ, മകനായ രാമനു വേണ്ടി ദു:ഖത്തിൽ മുങ്ങിയ അവൾ, ഭൂമിയുടെ രാജാവിനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.
രാഘവേ നരശാര്ദൂലേ വിഷം മുക്ത്വാഹിജിഹ്മഗാ। വിചരിഷ്യതി കൈകേയീ നിര്മുക്തേവ ഹി പന്നഗീ
നരശ്രേഷ്ഠാ, രാഘവനിൽ വിഷം ഒഴിച്ചുകഴിഞ്ഞ കൈകേയി, തനിക്കിഷ്ടം പോലെ വളഞ്ഞുപോകുന്ന ഒരു പാമ്പ് കൂനൊഴിഞ്ഞതുപോലെ, ഇനി സ്വേച്ഛയോടെ നടക്കും.
വിവാസ്യ രാമം സുഭഗാ ലബ്ധകാമാ സമാഹിതാ। ത്രാസയിഷ്യതി മാം ഭൂയോ ദുഷ്ടാഹിരിവ വേശ്മനി
സൗഭാഗ്യവതിയായ രാമനെ നാടുകടത്തിയതിലൂടെ തനിക്കാവശ്യമായത് നേടിയ കൈകേയി, തന്റെ ലക്ഷ്യത്തിൽ ഉറച്ചവളായി, വീട്ടിൽ വിഷമുള്ള ഒരു പാമ്പുപോലെ വീണ്ടും എന്നെ ഭയപ്പെടുത്തും.
അഥാസ്മിന് നഗരേ രാമശ്ചരന് ഭൈക്ഷം ഗൃഹേ വസേത്। കാമകാരോ വരം ദാതുമപി ദാസം മമാത്മജമ്
ഇനി ഈ നഗരത്തിൽ രാമൻ വീട് വീട് തിരിഞ്ഞ് ഭിക്ഷയെടുക്കേണ്ടിവരും; കൈകേയിയുടെ ഇഷ്ടം പോലെ നീ എന്റെ മകനെയും ദാസനായി കൊടുക്കാൻ തയ്യാറാകും.
പാതയിത്വാ തു കൈകേയ്യാ രാമം സ്ഥാനാദ് യഥേഷ്ടതഃ। പ്രവിദ്ധോ രക്ഷസാം ഭാഗഃ പര്വണീവാഹിതാഗ്നിനാ
കൈകേയിയുടെ ഇഷ്ടപ്രകാരം രാമനെ സ്ഥാനത്തിൽ നിന്ന് തള്ളിക്കളഞ്ഞതോടെ, യജ്ഞത്തിൽ ഹോതാവ് ദാനവർക്കായി ഭാഗം എറിയുന്നതുപോലെ അവനെ ഉപേക്ഷിച്ചു.
നാഗരാജഗതിര്വീരോ മഹാബാഹുര്ധനുര്ധരഃ। വനമാവിശതേ നൂനം സഭാര്യഃ സഹലക്ഷ്മണഃ
നാഗരാജാവിന്റെ നടപ്പുപോലെയുള്ള വീരനും, വീര്യശാലിയായ ഭുജങ്ങളുമുള്ള, വില്ലുധരിയായ രാമൻ, ഭാര്യയെയും ലക്ഷ്മണനെയും കൂട്ടിക്കൊണ്ട് ഇപ്പോൾ കാട്ടിലേക്ക് കടക്കുകയാണ്.
വനേ ത്വദൃഷ്ടദുഃഖാനാം കൈകേയ്യനുമതേ ത്വയാ। ത്യക്താനാം വനവാസായ കാന്യാവസ്ഥാ ഭവിഷ്യതി
കൈകേയിയുടെ സമ്മതത്തോടെയും നിന്റെ സമ്മതത്തോടെയും, ഇതുവരെ ഇങ്ങനെയുള്ള ദു:ഖം അറിയാത്തവരെ കാട്ടിലേക്ക് വിട്ടു; അവിടെ അവർക്കെന്ത് വിധി കാത്തിരിക്കുന്നു?
തേ രത്നഹീനാസ്തരുണാഃ ഫലകാലേ വിവാസിതാഃ। കഥം വത്സ്യന്തി കൃപണാഃ ഫലമൂലൈഃ കൃതാശനാഃ
സമ്പത്ത് ഇല്ലാതായി, ഇനിയും യൗവനത്തിൽ, പഴംപാകുന്ന സമയത്ത് നാടുകടത്തപ്പെട്ട ഈ ദയനീയരായവർ എങ്ങനെ പഴവും കിഴങ്ങും മാത്രം ഭക്ഷിച്ച് ജീവിക്കും?
അപീദാനീം സ കാലഃ സ്യാന്മമ ശോകക്ഷയഃ ശിവഃ। സഹഭാര്യം സഹ ഭ്രാത്രാ പശ്യേയമിഹ രാഘവമ്
എന്തായാലും, എന്റെ ദു:ഖം അവസാനിക്കുന്ന നല്ല സമയം ഇപ്പോൾ വന്നാലോ, ഭാര്യയെയും സഹോദരനെയും കൂട്ടിയുള്ള രാഘവനെ ഞാൻ ഇവിടെ കാണാൻ കഴിയുമോ.
ശ്രുത്വൈവോപസ്ഥിതൌ വീരൌ കദായോധ്യാ ഭവിഷ്യതി। യശസ്വിനീ ഹൃഷ്ടജനാ സൂച്ഛ്രിതധ്വജമാലിനീ
രണ്ടു വീരന്മാരും തിരിച്ചെത്തിയെന്ന് കേട്ടപ്പോൾ, അയോധ്യാ എപ്പോഴാണ് വീണ്ടും മഹിമയോടെ, സന്തോഷഭരിതരായ ജനങ്ങളോടും ഉയർന്ന പതാകകളോടും കൂടി, ആഹ്ലാദത്തോടെ നിറയുക?
കദാ പ്രേക്ഷ്യ നരവ്യാഘ്രാവരണ്യാത് പുനരാഗതൌ। ഭവിഷ്യതി പുരീ ഹൃഷ്ടാ സമുദ്ര ഇവ പര്വണി
കാട്ടിൽ നിന്ന് തിരികെ വരുന്ന ആ നരവ്യാഘ്രന്മാരെ കണ്ടപ്പോൾ, നഗരത്തിന് സമുദ്രം പൂർണ്ണചന്ദ്രനിൽ ആഹ്ലാദിക്കുന്നതുപോലെ സന്തോഷം നിറയുന്ന സമയം എപ്പോഴാകും?
കദായോധ്യാം മഹാബാഹുഃ പുരീം വീരഃ പ്രവേക്ഷ്യതി। പുരസ്കൃത്യ രഥേ സീതാം വൃഷഭോ ഗോവധൂമിവ
മഹാബാഹുവും വീരനുമായ എന്റെ മകൻ, സീതയെ മുന്നിലിരുത്തി രഥത്തിൽ, കാളയിടയനെപ്പോലെ, അയോധ്യാ നഗരത്തിലേക്ക് പ്രവേശിക്കുന്ന സമയം എപ്പോഴാകും?
കദാ പ്രാണിസഹസ്രാണി രാജമാര്ഗേ മമാത്മജൌ। ലാജൈരവകരിഷ്യന്തി പ്രവിശന്താവരിംദമൌ
രാജപഥത്തിൽ ആയിരക്കണക്കിന് ജീവികൾ, എന്റെ ഇരുവരും ശത്രുനാശകരുമാകുന്ന മക്കൾ നഗരത്തിൽ പ്രവേശിക്കുമ്പോൾ, അവരിൽ ലാജം ചിതറുന്ന സമയം എപ്പോഴാകും?
പ്രവിശന്തൌ കദായോധ്യാം ദ്രക്ഷ്യാമി ശുഭകുണ്ഡലൌ। ഉദഗ്രായുധനിസ്ത്രിംശൌ സശൃങ്ഗാവിവ പര്വതൌ
ശോഭയുള്ള കുണ്ഡലങ്ങൾ ധരിച്ചും ഉയർത്തിയ ആയുധങ്ങളോടും കൂടിയ എന്റെ ഇരുവരും, ഇരട്ടകുന്നുകളെപ്പോലെ, അയോധ്യയിൽ പ്രവേശിക്കുന്നതിനെ ഞാൻ എപ്പോഴാണ് കാണുക?
കദാ സുമനസഃ കന്യാ ദ്വിജാതീനാം ഫലാനി ച। പ്രദിശന്ത്യഃ പുരീം ഹൃഷ്ടാഃ കരിഷ്യന്തി പ്രദക്ഷിണമ്
പൂക്കൾ കൈവശമുള്ള സന്തോഷഭരിതയായ യുവതികളും, ദ്വിജന്മാർ പഴങ്ങൾ കൈവശം വച്ചും, നഗരത്തിൽ പ്രവേശിക്കുമ്പോൾ, അവർ നഗരത്തെ ചുറ്റി പ്രദക്ഷിണം ചെയ്യുന്ന സമയം എപ്പോഴാകും?
കദാ പരിണതോ ബുദ്ധ്യാ വയസാ ചാമരപ്രഭാഃ। അഭ്യുപൈഷ്യതി ധര്മാത്മാ സുവര്ഷ ഇവ ലാലയന്
ബുദ്ധിയിലും വയസ്സിലും പക്വനായി, മേഘംപോലെ പ്രകാശമാനനായി, ധാർമ്മികനായവൻ നല്ല മഴക്കാലം പോലെ സന്തോഷം പകരുന്നവനായി തിരികെ വരുന്നത് എപ്പോഴാകും?
നിഃസംശയം മയാ മന്യേ പുരാ വീര കദര്യയാ। പാതുകാമേഷു വത്സേഷു മാതൄണാം ശാതിതാഃ സ്തനാഃ
വീരാ, സംശയമില്ല, മുമ്പ് ഏതോ കഞ്ചുഷിയായ സ്ത്രീയുടെ കാരണത്താൽ, മക്കളെ മുലകുടിപ്പിക്കാൻ ആഗ്രഹിച്ച അമ്മമാരുടെ മുലകൾ മുറിച്ചുകളഞ്ഞതായിരിക്കണം.
സാഹം ഗൌരിവ സിംഹേന വിവത്സാ വത്സലാ കൃതാ। കൈകേയ്യാ പുരുഷവ്യാഘ്ര ബാലവത്സേവ ഗൌര്ബലാത്
കൈകേയി എന്നെ ഒരു സിംഹം കിടാവിനെ കവർന്നെടുത്ത പശുവിനെപോലെ, മകനെ നഷ്ടപ്പെട്ട സ്നേഹമുള്ള അമ്മയാക്കി മാറ്റിയിരിക്കുന്നു, പുരുഷസിംഹനേ.
നഹി താവദ്ഗുണൈര്ജുഷ്ടം സര്വശാസ്ത്രവിശാരദമ്। ഏകപുത്രാ വിനാ പുത്രമഹം ജീവിതുമുത്സഹേ
സകല ഗുണങ്ങളാലും ശാസ്ത്രജ്ഞനുമായ ഏകമകനില്ലാതെ ഞാൻ എങ്ങനെ ഈ ജീവൻ സഹിക്കും?
ന ഹി മേ ജീവിതേ കിംചിത് സാമര്ഥ്യമിഹ കല്പ്യതേ। അപശ്യന്ത്യാഃ പ്രിയം പുത്രം ലക്ഷ്മണം ച മഹാബലമ്
എന്റെ പ്രിയപ്പെട്ട മകനെയും മഹാബലനായ ലക്ഷ്മണനെയും കാണാതിരിക്കുന്നതുകൊണ്ട്, ഈ ജീവതത്തിൽ എനിക്ക് ഒരു ശക്തിയും ശേഷിച്ചിട്ടില്ല.
അയം ഹി മാം ദീപയതേഽദ്യ വഹ്നി- സ്തനൂജശോകപ്രഭവോ മഹാഹിതഃ। മഹീമിമാം രശ്മിഭിരുത്തമപ്രഭോ യഥാ നിദാഘേ ഭഗവാന് ദിവാകരഃ
ഇന്ന്, മകന്റെ വേർപാടിൽ നിന്നുള്ള ദുഃഖം എന്നെ ഒരു വലിയ തീപോലെ ദഹിപ്പിക്കുന്നു; വേനലിൽ സൂര്യൻ തന്റെ കിരണങ്ങൾകൊണ്ട് ഭൂമിയെ ചൂടാക്കുന്നതുപോലെ.
thumb|ചതുശ്ചത്വാരിംശഃ സര്ഗഃ ശ്രൂയതാമ്|center ശ്രീമദ്വാല്മീകിയരാമായണേ അയോധ്യാകാണ്ഡേ ചതുശ്ചത്വാരിംശഃ സര്ഗഃ ॥൨-
നാല്പത്തിയൊന്നാം സര്ഗം കേൾക്കൂ.
വിലപന്തീം തഥാ താം തു കൌസല്യാം പ്രമദോത്തമാമ്। ഇദം ധര്മേ സ്ഥിതാ ധര്മ്യം സുമിത്രാ വാക്യമബ്രവീത്
ഇങ്ങനെ വിലപിച്ചുകൊണ്ടിരുന്ന കൗസല്യയെ, ധർമ്മത്തിൽ ഉറച്ച സുമിത്രാ, ഉചിതമായ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു ആശ്വസിപ്പിച്ചു.
തവാര്യേ സദ്ഗുണൈര്യുക്തഃ സ പുത്രഃ പുരുഷോത്തമഃ। കിം തേ വിലപിതേനൈവം കൃപണം രുദിതേന വാ
ആര്യേ, നിന്റെ മകൻ സകല ഗുണങ്ങളാലും അലങ്കൃതനും പുരുഷശ്രേഷ്ഠനുമാണ്. ഇങ്ങനെ ദുഃഖിച്ച് കരയുന്നതിൽ എന്ത് പ്രയോജനം?
യസ്തവാര്യേ ഗതഃ പുത്രസ്ത്യക്ത്വാ രാജ്യം മഹാബലഃ। സാധു കുര്വന് മഹാത്മാനം പിതരം സത്യവാദിനമ്
ആര്യേ, നിന്റെ മകൻ മഹാബലൻ രാജ്യം ഉപേക്ഷിച്ച്, സത്യവാനായ പിതാവിനുവേണ്ടി ഉത്തമമായ പ്രവൃത്തിയാണ് ചെയ്തിരിക്കുന്നത്.
ശിഷ്ടൈരാചരിതേ സമ്യക്ശശ്വത് പ്രേത്യ ഫലോദയേ। രാമോ ധര്മേ സ്ഥിതഃ ശ്രേഷ്ഠോ ന സ ശോച്യഃ കദാചന
രാമൻ ധർമ്മത്തിൽ ഉറച്ചവനും ശ്രേഷ്ഠനുമാണ്; നല്ലവർ പാലിക്കുന്ന മാർഗം അവൻ പിന്തുടരുന്നു, അതിന് മരണമുശേഷം ഫലം ഉറപ്പാണ്. അങ്ങനെ ഒരാളെ ദുഃഖിക്കേണ്ടതില്ല.
വര്തതേ ചോത്തമാം വൃത്തിം ലക്ഷ്മണോഽസ്മിന് സദാനഘഃ। ദയാവാന് സര്വഭൂതേഷു ലാഭസ്തസ്യ മഹാത്മനഃ
ലക്ഷ്മണൻ പാപരഹിതനും ഉത്തമമായ ആചാരത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നവനും എല്ലാ ജീവികളോടും കരുണയുള്ളവനും ആ മഹാത്മാവിന് വിജയമുണ്ടാകും.