തസ്യ ദക്ഷിണമന്വാഗാത് കൌസല്യാ ബാഹുമങ്ഗനാ। പരം ചാസ്യാന്വഗാത് പാര്ശ്വം കൈകേയീ സാ സുമധ്യമാ
അവന്റെ വലതുവശത്ത് ഭുജം അലങ്കരിച്ച കൗസല്യയും, മറ്റുവശത്ത് സുന്ദരനടിയുള്ള കൈകേയിയും രാജാവിനെ അനുഗമിച്ചു.
താം നയേന ച സമ്പന്നോ ധര്മേണ വിനയേന ച। ഉവാച രാജാ കൈകേയീം സമീക്ഷ്യ വ്യഥിതേന്ദ്രിയഃ
ധർമ്മത്തിലും വിനയത്തിലും നന്നായി നിൽക്കുന്ന രാജാവ്, ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ വേദനയിൽ ആകുമ്പോൾ, കൈകേയിയെ നോക്കി പറഞ്ഞു.
കൈകേയി മാമകാങ്ഗാനി മാ സ്പ്രാക്ഷീഃ പാപനിശ്ചയേ। നഹി ത്വാം ദ്രഷ്ടുമിച്ഛാമി ന ഭാര്യാ ന ച ബാന്ധവീ
കൈകേയി, നീ ദുഷ്പ്രവൃത്തിയുള്ളവളായതിനാൽ എന്റെ ശരീരം സ്പർശിക്കരുത്. ഞാൻ നിന്നെ ഭാര്യയെന്നോ ബന്ധുവെന്നോ കാണാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല.
യേ ച ത്വാമനുജീവന്തി നാഹം തേഷാം ന തേ മമ। കേവലാര്ഥപരാം ഹി ത്വാം ത്യക്തധര്മാം ത്യജാമ്യഹമ്
നിനക്കൊപ്പം ജീവിക്കുന്നവരോടും എനിക്ക് ഇനി ബന്ധമില്ല. നീ ധർമ്മം ഉപേക്ഷിച്ച് സ്വാർത്ഥത മാത്രം നോക്കുന്നവളായതിനാൽ, ഞാൻ നിന്നെ ഉപേക്ഷിക്കുന്നു.
അഗൃഹ്ണാം യച്ച തേ പാണിമഗ്നിം പര്യണയം ച യത്। അനുജാനാമി തത് സര്വമസ്മിംല്ലോകേ പരത്ര ച
നിനക്കൊപ്പം ഞാൻ കൈകോർത്ത് അഗ്നിയെ ചുറ്റി എടുത്ത എല്ലാ വാഗ്ദാനങ്ങളും, ഈ ലോകത്തും മറ്റുലോകത്തും നിന്നെ ഞാൻ വിട്ടു വിടുന്നു.
ഭരതശ്ചേത് പ്രതീതഃ സ്യാദ് രാജ്യം പ്രാപ്യൈതദവ്യയമ്। യന്മേ സ ദദ്യാത് പിത്രര്ഥം മാ മാം തദ്ദത്തമാഗമത്
ഭരതൻ ഈ രാജ്യം സ്വന്തമാക്കി എനിക്ക് അച്ഛന്റെ പേരിൽ എന്തെങ്കിലും തരാമെങ്കിൽ, ആ വസ്തു എനിക്ക് ലഭിക്കരുത്.
അഥ രേണുസമുദ്ധ്വസ്തം സമുത്ഥാപ്യ നരാധിപമ്। ന്യവര്തത തദാ ദേവീ കൌസല്യാ ശോകകര്ശിതാ
പിന്നീട് പൊടിയിൽ മൂടപ്പെട്ട് വീണിരുന്ന രാജാവിനെ എഴുന്നേൽപ്പിച്ച്, ദു:ഖത്തിൽ കഷ്ടപ്പെട്ട കൗസല്യാ ദേവി അവിടെ നിന്ന് പിന്മാറി.
ഹത്വേവ ബ്രാഹ്മണം കാമാത് സ്പൃഷ്ട്വാഗ്നിമിവ പാണിനാ। അന്വതപ്യത ധര്മാത്മാ പുത്രം സംചിന്ത്യ രാഘവമ്
കാമവശാൽ ബ്രാഹ്മണനെ കൊല്ലുന്നവനോ, കൈകൊണ്ട് അഗ്നി സ്പർശിക്കുന്നവനോ പോലെ, ധാർമ്മികനായ രാജാവ് മകനായ രാഘവനെ ഓർത്ത് വേദനിച്ചു.
നിവൃത്യൈവ നിവൃത്യൈവ സീദതോ രഥവര്ത്മസു। രാജ്ഞോ നാതിബഭൌ രൂപം ഗ്രസ്തസ്യാംശുമതോ യഥാ
വണ്ടിപ്പാതയിൽ ഇരുന്ന് വീണ്ടും വീണ്ടും തിരിഞ്ഞുനോക്കുമ്പോൾ, രാജാവിന്റെ രൂപം പ്രകാശം നഷ്ടപ്പെട്ട ചന്ദ്രനെപ്പോലെ മങ്ങിപ്പോയി.
വിലലാപ സ ദുഃഖാര്തഃ പ്രിയം പുത്രമനുസ്മരന്। നഗരാന്തമനുപ്രാപ്തം ബുദ്ധ്വാ പുത്രമഥാബ്രവീത്
ദു:ഖത്തിൽ ആകുലനായ രാജാവ് തന്റെ പ്രിയപുത്രനെ ഓർത്ത് വിലപിച്ചു. മകൻ നഗരത്തിന്റെ അതിരിൽ എത്തി എന്ന് അറിഞ്ഞപ്പോൾ അവൻ പറഞ്ഞു.
വാഹനാനാം ച മുഖ്യാനാം വഹതാം തം മമാത്മജമ്। പദാനി പഥി ദൃശ്യന്തേ സ മഹാത്മാ ന ദൃശ്യതേ
എന്റെ മകനെ കൊണ്ടുപോയ ഉത്തമമായ വണ്ടികളുടെ ചിഹ്നങ്ങൾ വഴിയിൽ കാണാം, പക്ഷേ ആ മഹാത്മാവിനെ കാണാനാവുന്നില്ല.
യഃ സുഖേനോപധാനേഷു ശേതേ ചന്ദനരൂഷിതഃ। വീജ്യമാനോ മഹാര്ഹാഭിഃ സ്ത്രീഭിര്മമ സുതോത്തമഃ
ചന്ദനത്താൽ സുഗന്ധമുണ്ടാക്കിയ കിടക്കയിൽ സുഖമായി കിടന്നുറങ്ങുകയും, വിലയേറിയ സ്ത്രീകൾ വീശി ശുശ്രൂഷിച്ചുമിരുന്ന എന്റെ ഉത്തമപുത്രൻ,
സ നൂനം ക്വചിദേവാദ്യ വൃക്ഷമൂലമുപാശ്രിതഃ। കാഷ്ഠം വാ യദി വാശ്മാനമുപധായ ശയിഷ്യതേ
ഇന്ന് അവൻ എവിടെയോ ഒരു വൃക്ഷത്തിന്റെ ചുവടിൽ, മരക്കഷ്ണം അല്ലെങ്കിൽ കല്ല് തലയണയാക്കി കിടക്കുകയായിരിക്കും.
ഉത്ഥാസ്യതി ച മേദിന്യാഃ കൃപണഃ പാംസുഗുണ്ഠിതഃ। വിനിഃശ്വസന് പ്രസ്രവണാത് കരേണൂനാമിവര്ഷഭഃ
പൊടിയിൽ മൂടപ്പെട്ട്, ദു:ഖത്തിൽ പെട്ട്, ഭൂമിയിൽ നിന്ന് എഴുന്നേറ്റു, ആഴമായി ഉശിരിടുന്ന അവൻ, കുളത്തിൽ നിന്ന് പുറത്ത് വരുന്ന കരിയാനയെപ്പോലെയാകും.
ദ്രക്ഷ്യന്തി നൂനം പുരുഷാ ദീര്ഘബാഹും വനേചരാഃ। രാമമുത്ഥായ ഗച്ഛന്തം ലോകനാഥമനാഥവത്
നിശ്ചയം, കാട്ടിൽ താമസിക്കുന്നവർ ആ ദീർഘബാഹുവായ രാമനെ, ജനങ്ങളുടെ രക്ഷകനായവനെ, ആരും ഇല്ലാത്തവനായി കാട്ടിലൂടെ നടക്കുന്നത് കാണും.
സാ നൂനം ജനകസ്യേഷ്ടാ സുതാ സുഖസദോചിതാ। കണ്ടകാക്രമണക്ലാന്താ വനമദ്യ ഗമിഷ്യതി
ജനകന്റെ പ്രിയമകൾ, സൗഖ്യത്തിൽ വളർന്നവൾ, ഇന്ന് മുള്ളുകൾ കയറി കയറി ക്ഷീണിച്ചവളായി കാട്ടിലേക്ക് പോകും.
അനഭിജ്ഞാ വനാനാം സാ നൂനം ഭയമുപൈഷ്യതി। ശ്വപദാനര്ദിതം ശ്രുത്വാ ഗമ്ഭീരം രോമഹര്ഷണമ്
കാടുകളെ കുറിച്ച് അറിയാത്ത അവൾ, കാട്ടുമൃഗങ്ങളുടെ ആഴമുള്ള, രോമാഞ്ചം പകരുന്ന കുരച്ചുകൾ കേട്ട് തീർച്ചയായും ഭയപ്പെടും.
സകാമാ ഭവ കൈകേയി വിധവാ രാജ്യമാവസ। നഹി തം പുരുഷവ്യാഘ്രം വിനാ ജീവിതുമുത്സഹേ
കൈകേയി, നീ തൃപ്തരായി രാജ്യം ഭരിച്ച് വിധവയായി ജീവിക്കൂ; ആ പുരുഷസിംഹമായ രാമനെ കാണാതെ ഞാൻ ജീവിക്കാൻ കഴിയില്ല.
ഇത്യേവം വിലപന് രാജാ ജനൌഘേനാഭിസംവൃതഃ। അപസ്നാത ഇവാരിഷ്ടം പ്രവിവേശ ഗൃഹോത്തമമ്
ഇങ്ങനെ വിലപിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കെ, ജനങ്ങളുടെ കൂട്ടത്തോടെ ചുറ്റപ്പെട്ട രാജാവ്, ഒരു ദുർഭാഗ്യം കഴിഞ്ഞ് കുളിച്ചവനെപ്പോലെ, തന്റെ മനോഹരമായ ഭവനത്തിലേക്ക് അകത്തു കടന്നു.
ശൂന്യചത്വരവേശ്മാന്താം സംവൃതാപണവേദികാമ്। ക്ലാന്തദുര്ബലദുഃഖാര്താം നാത്യാകീര്ണമഹാപഥാമ്
അവൻ നഗരത്തെ കണ്ടപ്പോൾ, അങ്ങോട്ടിങ്ങോട്ട് ആളില്ലാത്ത മുറ്റങ്ങളും വീടുകളും, അടഞ്ഞുകിടക്കുന്ന ചന്തകളും ചവറുകളും, ക്ഷീണിച്ചും ദുർബലരായും ദു:ഖിതരായും ഇരിക്കുന്ന ജനങ്ങളും, തിരക്കില്ലാത്ത വീഥികളും മാത്രം അവിടെ ഉണ്ടായിരുന്നു.
താമവേക്ഷ്യ പുരീം സര്വാം രാമമേവാനുചിന്തയന്। വിലപന് പ്രാവിശദ് രാജാ ഗൃഹം സൂര്യ ഇവാമ്ബുദമ്
ആ നഗരം മുഴുവനും നോക്കി, മനസ്സിൽ രാമനെ മാത്രം ചിന്തിച്ചുകൊണ്ട്, വിലപിച്ചുകൊണ്ടു രാജാവ് തന്റെ ഭവനത്തിലേക്ക് കടന്നു, സൂര്യൻ മേഘത്തിൽ അകത്തുകടക്കുന്നതുപോലെ.
മഹാഹ്രദമിവാക്ഷോഭ്യം സുപര്ണേന ഹൃതോരഗമ്। രാമേണ രഹിതം വേശ്മ വൈദേഹ്യാ ലക്ഷ്മണേന ച
രാമനും വൈദേഹിയും ലക്ഷ്മണനും ഇല്ലാത്ത ആ ഭവനം, ഗരുഡൻ പാമ്പിനെ എടുത്തുപോയതുകൊണ്ട് ശാന്തമായ വലിയ ഒരു തടാകംപോലെയായിരുന്നു.
അഥ ഗദ്ഗദശബ്ദസ്തു വിലപന് വസുധാധിപഃ। ഉവാച മൃദു മന്ദാര്ഥം വചനം ദീനമസ്വരമ്
അപ്പോൾ ഭൂമിയുടെ രാജാവ്, വാക്ക് തളർന്ന മനസ്സോടെ, ദു:ഖം നിറഞ്ഞ മൃദുവായ ശബ്ദത്തിൽ സംസാരിച്ചു.
കൌസല്യായാ ഗൃഹം ശീഘ്രം രാമമാതുര്നയന്തു മാമ്। നഹ്യന്യത്ര മമാശ്വാസോ ഹൃദയസ്യ ഭവിഷ്യതി
ദയവായി എനിക്ക് വേഗം കൗസല്യയുടെ വീട്ടിലേക്ക് കൊണ്ടുപോകൂ, രാമന്റെ അമ്മയാണല്ലോ അവൾ. മറ്റൊരിടത്തും എന്റെ മനസിന് ആശ്വാസം ഉണ്ടാവില്ല.
ഇതി ബ്രുവന്തം രാജാനമനയന് ദ്വാരദര്ശിനഃ। കൌസല്യായാ ഗൃഹം തത്ര ന്യവേസ്യത വിനീതവത്
രാജാവു ഇങ്ങനെ പറയുമ്പോൾ, വാതിൽക്കാപ്പുകാർ അവനെ കൗസല്യയുടെ വീട്ടിലേക്ക് കൊണ്ടുപോയി, അവിടെ ആദരവോടെ ഇരുത്തി.
തതസ്തത്ര പ്രവിഷ്ടസ്യ കൌസല്യായാ നിവേശനമ്। അധിരുഹ്യാപി ശയനം ബഭൂവ ലുലിതം മനഃ
അവിടെ കൗസല്യയുടെ വീട്ടിൽ കയറി കിടക്കയിൽ കിടന്നിട്ടും, രാജാവിന്റെ മനസ്സ് ശാന്തമാകാതെ അലമുറയോടെ തന്നെ തുടരുകയായിരുന്നു.
പുത്രദ്വയവിഹീനം ച സ്നുഷയാ ച വിവര്ജിതമ്। അപശ്യദ് ഭവനം രാജാ നഷ്ടചന്ദ്രമിവാമ്ബരമ്
രാജാവിന് തന്റെ രണ്ടു മക്കളും മരുമകളും ഇല്ലാതായ വീട്ടിൽ നോക്കിയപ്പോൾ, ആകാശം ചന്ദ്രൻ ഇല്ലാതെ ശൂന്യമായതുപോലെ തോന്നി.
തച്ച ദൃഷ്ട്വാ മഹാരാജോ ഭുജമുദ്യമ്യ വീര്യവാന്। ഉച്ചൈഃസ്വരേണ പ്രാക്രോശദ്ധാ രാമ വിജഹാസി നൌ
അത് കണ്ട മഹാരാജാവ് ശക്തിയോടെ കൈ ഉയർത്തി വലിയ ശബ്ദത്തിൽ വിളിച്ചു: "രാമാ, നീ ഞങ്ങളെ എന്തിന് ഉപേക്ഷിച്ചു?"
സുഖിതാ ബത തം കാലം ജീവിഷ്യന്തി നരോത്തമാഃ। പരിഷ്വജന്തോ യേ രാമം ദ്രക്ഷ്യന്തി പുനരാഗതമ്
രാമൻ വീണ്ടും വരുമ്പോൾ അവനെ അണകിട്ട് കാണാൻ കഴിയുന്ന ഭാഗ്യശാലികൾ എത്ര സന്തോഷവാന്മാരാവും!
അഥ രാത്ര്യാം പ്രപന്നായാം കാലരാത്ര്യാമിവാത്മനഃ। അര്ധരാത്രേ ദശരഥഃ കൌസല്യാമിദമബ്രവീത്
രാത്രി അസ്തമിച്ചപ്പോൾ, ആത്മാവിന് നാശത്തിന്റെ രാത്രിപോലെ, അർദ്ധരാത്രിയിൽ ദശരഥൻ കൗസല്യയോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.