ശോകപര്യായസംതപ്തഃ സതതം ദീര്ഘമുച്ഛ്വസന്। അയോധ്യായാം ജനഃ സര്വശ്ചുക്രോശ ജഗതീപതിമ്
ദുഃഖത്തിന്റെ തരംഗങ്ങളിൽ കത്തിയവരും, ദീർഘനിശ്വാസം വിട്ടവരുമായ അയോധ്യയിലെ എല്ലാവരും ഭൂമിയുടെ രാജാവിനായി വിലപിച്ചു.
ബാഷ്പപര്യാകുലമുഖോ രാജമാര്ഗഗതോ ജനഃ। ന ഹൃഷ്ടോ ലഭ്യതേ കശ്ചിത് സര്വഃ ശോകപരായണഃ
രാജപഥത്തിൽ കണ്ണുനിറയെ കണ്ണീരോടെ നടന്ന ജനങ്ങളിൽ ആരെയും സന്തോഷത്തോടെ കാണാനായില്ല; എല്ലാവരും ദുഃഖത്തിൽ മുഴുകി.
ന വാതി പവനഃ ശീതോ ന ശശീ സൌമ്യദര്ശനഃ। ന സൂര്യസ്തപതേ ലോകം സര്വം പര്യാകുലം ജഗത്
തണുത്ത കാറ്റ് വീശിയില്ല, ചന്ദ്രൻ മനോഹരമായി തെളിഞ്ഞില്ല, സൂര്യനും ലോകത്തെ ചൂടാക്കി照യില്ല; ലോകം മുഴുവൻ വിഷമത്തിൽ ആയിരുന്നു.
അനര്ഥിനഃ സുതാഃ സ്ത്രീണാം ഭര്താരോ ഭ്രാതരസ്തഥാ। സര്വേ സര്വം പരിത്യജ്യ രാമമേവാന്വചിന്തയന്
സ്ത്രീകളുടെ മക്കളും ഭർത്താക്കന്മാരും സഹോദരന്മാരും ഒന്നും ആഗ്രഹിക്കാതെ എല്ലാം ഉപേക്ഷിച്ച് രാമനെ മാത്രം ഓർത്തിരുന്നു.
യേ തു രാമസ്യ സുഹൃദഃ സര്വേ തേ മൂഢചേതസഃ। ശോകഭാരേണ ചാക്രാന്താഃ ശയനം നൈവ ഭേജിരേ
രാമന്റെ സുഹൃത്തുക്കളായ എല്ലാവരും മനസ്സു മങ്ങിയവരും ദുഃഖഭാരത്തിൽ തളർന്നവരുമായി കിടക്കയിലേക്കു പോലും പോയില്ല.
തതസ്ത്വയോധ്യാ രഹിതാ മഹാത്മനാ പുരന്ദരേണേവ മഹീ സപര്വതാ। ചചാല ഘോരം ഭയശോകദീപിതാ സനാഗയോധാശ്വഗണാ നനാദ ച
അപ്പോൾ മഹാത്മാവില്ലാതെ അയോധ്യ, ഇന്ദ്രനില്ലാത്ത ഭൂമി പർവ്വതങ്ങളോടുകൂടി കുലുങ്ങുന്നതുപോലെ, ഭയത്തിലും ദുഃഖത്തിലും കത്തിക്കൊണ്ട്, ആനകളും യോദ്ധാക്കളും കുതിരകളും ഉച്ചത്തിൽ നിലവിളിച്ചു.
thumb|ദ്വിചത്വാരിംശഃ സര്ഗഃ ശ്രൂയതാമ്|center ശ്രീമദ്വാല്മീകിയരാമായണേ അയോധ്യാകാണ്ഡേ ദ്വിചത്വാരിംശഃ സര്ഗഃ ॥൨-
ശ്രീമദ് വാൽമീകി രാമായണത്തിലെ അയോധ്യാകാണ്ഡത്തിലെ ഇരുപത്തിരണ്ടാം അധ്യായം ഇതാണ്.
യാവത് തു നിര്യതസ്തസ്യ രജോരൂപമദൃശ്യത। നൈവേക്ഷ്വാകുവരസ്താവത് സംജഹാരാത്മചക്ഷുഷീ
അവൻ പുറപ്പെട്ടപ്പോൾ ഉയർന്ന പൊടിക്കൂട്ട് കാണുന്നത്രയും കാലം ഇക്ഷ്വാകുവംശത്തിലെ രാജാവ് തന്റെ കണ്ണ് അവിടെ നിന്നു മാറ്റിയില്ല.
യാവദ് രാജാ പ്രിയം പുത്രം പശ്യത്യത്യന്തധാര്മികമ്। താവദ് വ്യവര്ധതേവാസ്യ ധരണ്യാം പുത്രദര്ശനേ
രാജാവ് തന്റെ പ്രിയപുത്രനായ അത്യന്തം ധാർമ്മികനായ രാമനെ കാണുന്നത്രയും കാലം, മകനെ ഭൂമിയിൽ കാണാനുള്ള ആഗ്രഹം അവനിൽ കൂടുതൽ കൂടി.
ന പശ്യതി രജോഽപ്യസ്യ യദാ രാമസ്യ ഭൂമിപഃ। തദാര്തശ്ച നിഷണ്ണശ്ച പപാത ധരണീതലേ
പിന്നീട് രാമന്റെ പൊടിക്കൂട്ട് പോലും കാണാനാവാതായപ്പോൾ, രാജാവ് ദു:ഖത്തിൽ ആകുലനായി നിലത്ത് വീണു.
തസ്യ ദക്ഷിണമന്വാഗാത് കൌസല്യാ ബാഹുമങ്ഗനാ। പരം ചാസ്യാന്വഗാത് പാര്ശ്വം കൈകേയീ സാ സുമധ്യമാ
അവന്റെ വലതുവശത്ത് ഭുജം അലങ്കരിച്ച കൗസല്യയും, മറ്റുവശത്ത് സുന്ദരനടിയുള്ള കൈകേയിയും രാജാവിനെ അനുഗമിച്ചു.
താം നയേന ച സമ്പന്നോ ധര്മേണ വിനയേന ച। ഉവാച രാജാ കൈകേയീം സമീക്ഷ്യ വ്യഥിതേന്ദ്രിയഃ
ധർമ്മത്തിലും വിനയത്തിലും നന്നായി നിൽക്കുന്ന രാജാവ്, ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ വേദനയിൽ ആകുമ്പോൾ, കൈകേയിയെ നോക്കി പറഞ്ഞു.
കൈകേയി മാമകാങ്ഗാനി മാ സ്പ്രാക്ഷീഃ പാപനിശ്ചയേ। നഹി ത്വാം ദ്രഷ്ടുമിച്ഛാമി ന ഭാര്യാ ന ച ബാന്ധവീ
കൈകേയി, നീ ദുഷ്പ്രവൃത്തിയുള്ളവളായതിനാൽ എന്റെ ശരീരം സ്പർശിക്കരുത്. ഞാൻ നിന്നെ ഭാര്യയെന്നോ ബന്ധുവെന്നോ കാണാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല.
യേ ച ത്വാമനുജീവന്തി നാഹം തേഷാം ന തേ മമ। കേവലാര്ഥപരാം ഹി ത്വാം ത്യക്തധര്മാം ത്യജാമ്യഹമ്
നിനക്കൊപ്പം ജീവിക്കുന്നവരോടും എനിക്ക് ഇനി ബന്ധമില്ല. നീ ധർമ്മം ഉപേക്ഷിച്ച് സ്വാർത്ഥത മാത്രം നോക്കുന്നവളായതിനാൽ, ഞാൻ നിന്നെ ഉപേക്ഷിക്കുന്നു.
അഗൃഹ്ണാം യച്ച തേ പാണിമഗ്നിം പര്യണയം ച യത്। അനുജാനാമി തത് സര്വമസ്മിംല്ലോകേ പരത്ര ച
നിനക്കൊപ്പം ഞാൻ കൈകോർത്ത് അഗ്നിയെ ചുറ്റി എടുത്ത എല്ലാ വാഗ്ദാനങ്ങളും, ഈ ലോകത്തും മറ്റുലോകത്തും നിന്നെ ഞാൻ വിട്ടു വിടുന്നു.
ഭരതശ്ചേത് പ്രതീതഃ സ്യാദ് രാജ്യം പ്രാപ്യൈതദവ്യയമ്। യന്മേ സ ദദ്യാത് പിത്രര്ഥം മാ മാം തദ്ദത്തമാഗമത്
ഭരതൻ ഈ രാജ്യം സ്വന്തമാക്കി എനിക്ക് അച്ഛന്റെ പേരിൽ എന്തെങ്കിലും തരാമെങ്കിൽ, ആ വസ്തു എനിക്ക് ലഭിക്കരുത്.
അഥ രേണുസമുദ്ധ്വസ്തം സമുത്ഥാപ്യ നരാധിപമ്। ന്യവര്തത തദാ ദേവീ കൌസല്യാ ശോകകര്ശിതാ
പിന്നീട് പൊടിയിൽ മൂടപ്പെട്ട് വീണിരുന്ന രാജാവിനെ എഴുന്നേൽപ്പിച്ച്, ദു:ഖത്തിൽ കഷ്ടപ്പെട്ട കൗസല്യാ ദേവി അവിടെ നിന്ന് പിന്മാറി.
ഹത്വേവ ബ്രാഹ്മണം കാമാത് സ്പൃഷ്ട്വാഗ്നിമിവ പാണിനാ। അന്വതപ്യത ധര്മാത്മാ പുത്രം സംചിന്ത്യ രാഘവമ്
കാമവശാൽ ബ്രാഹ്മണനെ കൊല്ലുന്നവനോ, കൈകൊണ്ട് അഗ്നി സ്പർശിക്കുന്നവനോ പോലെ, ധാർമ്മികനായ രാജാവ് മകനായ രാഘവനെ ഓർത്ത് വേദനിച്ചു.
നിവൃത്യൈവ നിവൃത്യൈവ സീദതോ രഥവര്ത്മസു। രാജ്ഞോ നാതിബഭൌ രൂപം ഗ്രസ്തസ്യാംശുമതോ യഥാ
വണ്ടിപ്പാതയിൽ ഇരുന്ന് വീണ്ടും വീണ്ടും തിരിഞ്ഞുനോക്കുമ്പോൾ, രാജാവിന്റെ രൂപം പ്രകാശം നഷ്ടപ്പെട്ട ചന്ദ്രനെപ്പോലെ മങ്ങിപ്പോയി.
വിലലാപ സ ദുഃഖാര്തഃ പ്രിയം പുത്രമനുസ്മരന്। നഗരാന്തമനുപ്രാപ്തം ബുദ്ധ്വാ പുത്രമഥാബ്രവീത്
ദു:ഖത്തിൽ ആകുലനായ രാജാവ് തന്റെ പ്രിയപുത്രനെ ഓർത്ത് വിലപിച്ചു. മകൻ നഗരത്തിന്റെ അതിരിൽ എത്തി എന്ന് അറിഞ്ഞപ്പോൾ അവൻ പറഞ്ഞു.
വാഹനാനാം ച മുഖ്യാനാം വഹതാം തം മമാത്മജമ്। പദാനി പഥി ദൃശ്യന്തേ സ മഹാത്മാ ന ദൃശ്യതേ
എന്റെ മകനെ കൊണ്ടുപോയ ഉത്തമമായ വണ്ടികളുടെ ചിഹ്നങ്ങൾ വഴിയിൽ കാണാം, പക്ഷേ ആ മഹാത്മാവിനെ കാണാനാവുന്നില്ല.
യഃ സുഖേനോപധാനേഷു ശേതേ ചന്ദനരൂഷിതഃ। വീജ്യമാനോ മഹാര്ഹാഭിഃ സ്ത്രീഭിര്മമ സുതോത്തമഃ
ചന്ദനത്താൽ സുഗന്ധമുണ്ടാക്കിയ കിടക്കയിൽ സുഖമായി കിടന്നുറങ്ങുകയും, വിലയേറിയ സ്ത്രീകൾ വീശി ശുശ്രൂഷിച്ചുമിരുന്ന എന്റെ ഉത്തമപുത്രൻ,
സ നൂനം ക്വചിദേവാദ്യ വൃക്ഷമൂലമുപാശ്രിതഃ। കാഷ്ഠം വാ യദി വാശ്മാനമുപധായ ശയിഷ്യതേ
ഇന്ന് അവൻ എവിടെയോ ഒരു വൃക്ഷത്തിന്റെ ചുവടിൽ, മരക്കഷ്ണം അല്ലെങ്കിൽ കല്ല് തലയണയാക്കി കിടക്കുകയായിരിക്കും.
ഉത്ഥാസ്യതി ച മേദിന്യാഃ കൃപണഃ പാംസുഗുണ്ഠിതഃ। വിനിഃശ്വസന് പ്രസ്രവണാത് കരേണൂനാമിവര്ഷഭഃ
പൊടിയിൽ മൂടപ്പെട്ട്, ദു:ഖത്തിൽ പെട്ട്, ഭൂമിയിൽ നിന്ന് എഴുന്നേറ്റു, ആഴമായി ഉശിരിടുന്ന അവൻ, കുളത്തിൽ നിന്ന് പുറത്ത് വരുന്ന കരിയാനയെപ്പോലെയാകും.
ദ്രക്ഷ്യന്തി നൂനം പുരുഷാ ദീര്ഘബാഹും വനേചരാഃ। രാമമുത്ഥായ ഗച്ഛന്തം ലോകനാഥമനാഥവത്
നിശ്ചയം, കാട്ടിൽ താമസിക്കുന്നവർ ആ ദീർഘബാഹുവായ രാമനെ, ജനങ്ങളുടെ രക്ഷകനായവനെ, ആരും ഇല്ലാത്തവനായി കാട്ടിലൂടെ നടക്കുന്നത് കാണും.
സാ നൂനം ജനകസ്യേഷ്ടാ സുതാ സുഖസദോചിതാ। കണ്ടകാക്രമണക്ലാന്താ വനമദ്യ ഗമിഷ്യതി
ജനകന്റെ പ്രിയമകൾ, സൗഖ്യത്തിൽ വളർന്നവൾ, ഇന്ന് മുള്ളുകൾ കയറി കയറി ക്ഷീണിച്ചവളായി കാട്ടിലേക്ക് പോകും.
അനഭിജ്ഞാ വനാനാം സാ നൂനം ഭയമുപൈഷ്യതി। ശ്വപദാനര്ദിതം ശ്രുത്വാ ഗമ്ഭീരം രോമഹര്ഷണമ്
കാടുകളെ കുറിച്ച് അറിയാത്ത അവൾ, കാട്ടുമൃഗങ്ങളുടെ ആഴമുള്ള, രോമാഞ്ചം പകരുന്ന കുരച്ചുകൾ കേട്ട് തീർച്ചയായും ഭയപ്പെടും.
സകാമാ ഭവ കൈകേയി വിധവാ രാജ്യമാവസ। നഹി തം പുരുഷവ്യാഘ്രം വിനാ ജീവിതുമുത്സഹേ
കൈകേയി, നീ തൃപ്തരായി രാജ്യം ഭരിച്ച് വിധവയായി ജീവിക്കൂ; ആ പുരുഷസിംഹമായ രാമനെ കാണാതെ ഞാൻ ജീവിക്കാൻ കഴിയില്ല.
ഇത്യേവം വിലപന് രാജാ ജനൌഘേനാഭിസംവൃതഃ। അപസ്നാത ഇവാരിഷ്ടം പ്രവിവേശ ഗൃഹോത്തമമ്
ഇങ്ങനെ വിലപിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കെ, ജനങ്ങളുടെ കൂട്ടത്തോടെ ചുറ്റപ്പെട്ട രാജാവ്, ഒരു ദുർഭാഗ്യം കഴിഞ്ഞ് കുളിച്ചവനെപ്പോലെ, തന്റെ മനോഹരമായ ഭവനത്തിലേക്ക് അകത്തു കടന്നു.
ശൂന്യചത്വരവേശ്മാന്താം സംവൃതാപണവേദികാമ്। ക്ലാന്തദുര്ബലദുഃഖാര്താം നാത്യാകീര്ണമഹാപഥാമ്
അവൻ നഗരത്തെ കണ്ടപ്പോൾ, അങ്ങോട്ടിങ്ങോട്ട് ആളില്ലാത്ത മുറ്റങ്ങളും വീടുകളും, അടഞ്ഞുകിടക്കുന്ന ചന്തകളും ചവറുകളും, ക്ഷീണിച്ചും ദുർബലരായും ദു:ഖിതരായും ഇരിക്കുന്ന ജനങ്ങളും, തിരക്കില്ലാത്ത വീഥികളും മാത്രം അവിടെ ഉണ്ടായിരുന്നു.