അഹോ നിശ്ചേതനോ രാജാ ജീവലോകസ്യ സംക്ഷയമ്। ധര്മ്യം സത്യവ്രതം രാമം വനവാസേ പ്രവത്സ്യതി
അയ്യോ, രാജാവ് ബുദ്ധിയില്ലാതെ ജീവജാലങ്ങളുടെ നാശം വരുത്തുകയാണ്. സത്യവ്രതനായും ധാർമ്മികനുമായ രാമനെ വനവാസത്തിനായി അയക്കുകയാണ്.
ഇതി സര്വാ മഹിഷ്യസ്താ വിവത്സാ ഇവ ധേനവഃ। രുരുദുശ്ചൈവ ദുഃഖാര്താഃ സസ്വരം ച വിചുക്രുശുഃ
അങ്ങനെ എല്ലാ രാജപത്നികളും, കുഞ്ഞിനെ നഷ്ടപ്പെട്ട പശുക്കൾ പോലെ ദുഃഖത്തിൽ മുങ്ങി, ഉച്ചത്തിൽ കരഞ്ഞ് വിലപിച്ചു.
സ തമന്തഃപുരേ ഘോരമാര്തശബ്ദം മഹീപതിഃ। പുത്രശോകാഭിസംതപ്തഃ ശ്രുത്വാ ചാസീത് സുദുഃഖിതഃ
മകനോടുള്ള ദുഃഖത്തിൽ കത്തുന്ന രാജാവ് ആന്തരപുരത്തിൽ നിന്നുള്ള ആ ഭയങ്കരമായ വിലാപശബ്ദം കേട്ട് അതീവ ദുഃഖിതനായി.
നാഗ്നിഹോത്രാണ്യഹൂയന്ത നാപചന് ഗൃഹമേധിനഃ। അകുര്വന് ന പ്രജാഃ കാര്യം സൂര്യശ്ചാന്തരധീയത
ആരും യാഗങ്ങൾ നടത്തുകയുമില്ല, ഗൃഹസ്ഥർ പാചകം ചെയ്യുകയുമില്ല, ജനങ്ങൾ തങ്ങളുടെ ജോലി ചെയ്യുകയുമില്ല, സൂര്യനും മറഞ്ഞുപോയി.
വ്യസൃജന് കവലാന് നാഗാ ഗാവോ വത്സാന് ന പായയന്। പുത്രാം പ്രഥമജം ലബ്ധ്വാ ജനനീ നാഭ്യനന്ദത
ആനകൾ ഭക്ഷണം ഉപേക്ഷിച്ചു, പശുക്കൾ കാളക്കുട്ടികളെ പാലൂറ്റിയില്ല, അമ്മമാർ ആദ്യമകൻ ജനിച്ചിട്ടും സന്തോഷിച്ചില്ല.
ത്രിശങ്കുര്ലോഹിതാങ്ഗശ്ച ബൃഹസ്പതിബുധാവപി। ദാരുണാഃ സോമമഭ്യേത്യ ഗ്രഹാഃ സര്വേ വ്യവസ്ഥിതാഃ
ത്രിശങ്കു, ലോഹിതാംഗൻ, ബൃഹസ്പതി, ബുധൻ എന്നിവരും മറ്റു കഠിനഗ്രഹങ്ങളും ചന്ദ്രനോടൊപ്പം ആകാശത്ത് നിലകൊണ്ടു.
നക്ഷത്രാണി ഗതാര്ചീംഷി ഗ്രഹാശ്ച ഗതതേജസഃ। വിശാഖാശ്ച സധൂമാശ്ച നഭസി പ്രചകാശിരേ
നക്ഷത്രങ്ങൾ പ്രകാശം നഷ്ടപ്പെട്ടു, ഗ്രഹങ്ങൾ തിളക്കം നഷ്ടപ്പെട്ടു, വിഷാഖയും പുകകൂടി ആകാശത്ത് പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു.
കാലികാനിലവേഗേന മഹോദധിരിവോത്ഥിതഃ। രാമേ വനം പ്രവ്രജിതേ നഗരം പ്രചചാല തത്
രാമൻ വനത്തിലേക്കു പുറപ്പെട്ടപ്പോൾ, കറുത്ത കാറ്റ് വലിയ കടലിനെ ഉണർത്തുന്നതുപോലെ നഗരം കുലുങ്ങി.
ദിശഃ പര്യാകുലാഃ സര്വാസ്തിമിരേണേവ സംവൃതാഃ। ന ഗ്രഹോ നാപി നക്ഷത്രം പ്രചകാശേ ന കിംചന
എല്ലാ ദിക്കുകളും അനിശ്ചിതത്വത്തിൽ, ഇരുട്ടുകൊണ്ട് മൂടപ്പെട്ടതുപോലെ ആയിരുന്നു. ഗ്രഹങ്ങളോ നക്ഷത്രങ്ങളോ ഒന്നും കാണാനായില്ല.
അകസ്മാന്നാഗരഃ സര്വോ ജനോ ദൈന്യമുപാഗമത്। ആഹാരേ വാ വിഹാരേ വാ ന കശ്ചിദകരോന്മനഃ
അപ്രതീക്ഷിതമായി നഗരത്തിലെ എല്ലാവരും ദുഃഖത്തിൽ മുങ്ങി. ആരും ഭക്ഷണത്തിലും വിനോദത്തിലും മനസ്സില്ലാതെ ഇരുന്നു.
ശോകപര്യായസംതപ്തഃ സതതം ദീര്ഘമുച്ഛ്വസന്। അയോധ്യായാം ജനഃ സര്വശ്ചുക്രോശ ജഗതീപതിമ്
ദുഃഖത്തിന്റെ തരംഗങ്ങളിൽ കത്തിയവരും, ദീർഘനിശ്വാസം വിട്ടവരുമായ അയോധ്യയിലെ എല്ലാവരും ഭൂമിയുടെ രാജാവിനായി വിലപിച്ചു.
ബാഷ്പപര്യാകുലമുഖോ രാജമാര്ഗഗതോ ജനഃ। ന ഹൃഷ്ടോ ലഭ്യതേ കശ്ചിത് സര്വഃ ശോകപരായണഃ
രാജപഥത്തിൽ കണ്ണുനിറയെ കണ്ണീരോടെ നടന്ന ജനങ്ങളിൽ ആരെയും സന്തോഷത്തോടെ കാണാനായില്ല; എല്ലാവരും ദുഃഖത്തിൽ മുഴുകി.
ന വാതി പവനഃ ശീതോ ന ശശീ സൌമ്യദര്ശനഃ। ന സൂര്യസ്തപതേ ലോകം സര്വം പര്യാകുലം ജഗത്
തണുത്ത കാറ്റ് വീശിയില്ല, ചന്ദ്രൻ മനോഹരമായി തെളിഞ്ഞില്ല, സൂര്യനും ലോകത്തെ ചൂടാക്കി照യില്ല; ലോകം മുഴുവൻ വിഷമത്തിൽ ആയിരുന്നു.
അനര്ഥിനഃ സുതാഃ സ്ത്രീണാം ഭര്താരോ ഭ്രാതരസ്തഥാ। സര്വേ സര്വം പരിത്യജ്യ രാമമേവാന്വചിന്തയന്
സ്ത്രീകളുടെ മക്കളും ഭർത്താക്കന്മാരും സഹോദരന്മാരും ഒന്നും ആഗ്രഹിക്കാതെ എല്ലാം ഉപേക്ഷിച്ച് രാമനെ മാത്രം ഓർത്തിരുന്നു.
യേ തു രാമസ്യ സുഹൃദഃ സര്വേ തേ മൂഢചേതസഃ। ശോകഭാരേണ ചാക്രാന്താഃ ശയനം നൈവ ഭേജിരേ
രാമന്റെ സുഹൃത്തുക്കളായ എല്ലാവരും മനസ്സു മങ്ങിയവരും ദുഃഖഭാരത്തിൽ തളർന്നവരുമായി കിടക്കയിലേക്കു പോലും പോയില്ല.
തതസ്ത്വയോധ്യാ രഹിതാ മഹാത്മനാ പുരന്ദരേണേവ മഹീ സപര്വതാ। ചചാല ഘോരം ഭയശോകദീപിതാ സനാഗയോധാശ്വഗണാ നനാദ ച
അപ്പോൾ മഹാത്മാവില്ലാതെ അയോധ്യ, ഇന്ദ്രനില്ലാത്ത ഭൂമി പർവ്വതങ്ങളോടുകൂടി കുലുങ്ങുന്നതുപോലെ, ഭയത്തിലും ദുഃഖത്തിലും കത്തിക്കൊണ്ട്, ആനകളും യോദ്ധാക്കളും കുതിരകളും ഉച്ചത്തിൽ നിലവിളിച്ചു.
thumb|ദ്വിചത്വാരിംശഃ സര്ഗഃ ശ്രൂയതാമ്|center ശ്രീമദ്വാല്മീകിയരാമായണേ അയോധ്യാകാണ്ഡേ ദ്വിചത്വാരിംശഃ സര്ഗഃ ॥൨-
ശ്രീമദ് വാൽമീകി രാമായണത്തിലെ അയോധ്യാകാണ്ഡത്തിലെ ഇരുപത്തിരണ്ടാം അധ്യായം ഇതാണ്.
യാവത് തു നിര്യതസ്തസ്യ രജോരൂപമദൃശ്യത। നൈവേക്ഷ്വാകുവരസ്താവത് സംജഹാരാത്മചക്ഷുഷീ
അവൻ പുറപ്പെട്ടപ്പോൾ ഉയർന്ന പൊടിക്കൂട്ട് കാണുന്നത്രയും കാലം ഇക്ഷ്വാകുവംശത്തിലെ രാജാവ് തന്റെ കണ്ണ് അവിടെ നിന്നു മാറ്റിയില്ല.
യാവദ് രാജാ പ്രിയം പുത്രം പശ്യത്യത്യന്തധാര്മികമ്। താവദ് വ്യവര്ധതേവാസ്യ ധരണ്യാം പുത്രദര്ശനേ
രാജാവ് തന്റെ പ്രിയപുത്രനായ അത്യന്തം ധാർമ്മികനായ രാമനെ കാണുന്നത്രയും കാലം, മകനെ ഭൂമിയിൽ കാണാനുള്ള ആഗ്രഹം അവനിൽ കൂടുതൽ കൂടി.
ന പശ്യതി രജോഽപ്യസ്യ യദാ രാമസ്യ ഭൂമിപഃ। തദാര്തശ്ച നിഷണ്ണശ്ച പപാത ധരണീതലേ
പിന്നീട് രാമന്റെ പൊടിക്കൂട്ട് പോലും കാണാനാവാതായപ്പോൾ, രാജാവ് ദു:ഖത്തിൽ ആകുലനായി നിലത്ത് വീണു.
തസ്യ ദക്ഷിണമന്വാഗാത് കൌസല്യാ ബാഹുമങ്ഗനാ। പരം ചാസ്യാന്വഗാത് പാര്ശ്വം കൈകേയീ സാ സുമധ്യമാ
അവന്റെ വലതുവശത്ത് ഭുജം അലങ്കരിച്ച കൗസല്യയും, മറ്റുവശത്ത് സുന്ദരനടിയുള്ള കൈകേയിയും രാജാവിനെ അനുഗമിച്ചു.
താം നയേന ച സമ്പന്നോ ധര്മേണ വിനയേന ച। ഉവാച രാജാ കൈകേയീം സമീക്ഷ്യ വ്യഥിതേന്ദ്രിയഃ
ധർമ്മത്തിലും വിനയത്തിലും നന്നായി നിൽക്കുന്ന രാജാവ്, ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ വേദനയിൽ ആകുമ്പോൾ, കൈകേയിയെ നോക്കി പറഞ്ഞു.
കൈകേയി മാമകാങ്ഗാനി മാ സ്പ്രാക്ഷീഃ പാപനിശ്ചയേ। നഹി ത്വാം ദ്രഷ്ടുമിച്ഛാമി ന ഭാര്യാ ന ച ബാന്ധവീ
കൈകേയി, നീ ദുഷ്പ്രവൃത്തിയുള്ളവളായതിനാൽ എന്റെ ശരീരം സ്പർശിക്കരുത്. ഞാൻ നിന്നെ ഭാര്യയെന്നോ ബന്ധുവെന്നോ കാണാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല.
യേ ച ത്വാമനുജീവന്തി നാഹം തേഷാം ന തേ മമ। കേവലാര്ഥപരാം ഹി ത്വാം ത്യക്തധര്മാം ത്യജാമ്യഹമ്
നിനക്കൊപ്പം ജീവിക്കുന്നവരോടും എനിക്ക് ഇനി ബന്ധമില്ല. നീ ധർമ്മം ഉപേക്ഷിച്ച് സ്വാർത്ഥത മാത്രം നോക്കുന്നവളായതിനാൽ, ഞാൻ നിന്നെ ഉപേക്ഷിക്കുന്നു.
അഗൃഹ്ണാം യച്ച തേ പാണിമഗ്നിം പര്യണയം ച യത്। അനുജാനാമി തത് സര്വമസ്മിംല്ലോകേ പരത്ര ച
നിനക്കൊപ്പം ഞാൻ കൈകോർത്ത് അഗ്നിയെ ചുറ്റി എടുത്ത എല്ലാ വാഗ്ദാനങ്ങളും, ഈ ലോകത്തും മറ്റുലോകത്തും നിന്നെ ഞാൻ വിട്ടു വിടുന്നു.
ഭരതശ്ചേത് പ്രതീതഃ സ്യാദ് രാജ്യം പ്രാപ്യൈതദവ്യയമ്। യന്മേ സ ദദ്യാത് പിത്രര്ഥം മാ മാം തദ്ദത്തമാഗമത്
ഭരതൻ ഈ രാജ്യം സ്വന്തമാക്കി എനിക്ക് അച്ഛന്റെ പേരിൽ എന്തെങ്കിലും തരാമെങ്കിൽ, ആ വസ്തു എനിക്ക് ലഭിക്കരുത്.
അഥ രേണുസമുദ്ധ്വസ്തം സമുത്ഥാപ്യ നരാധിപമ്। ന്യവര്തത തദാ ദേവീ കൌസല്യാ ശോകകര്ശിതാ
പിന്നീട് പൊടിയിൽ മൂടപ്പെട്ട് വീണിരുന്ന രാജാവിനെ എഴുന്നേൽപ്പിച്ച്, ദു:ഖത്തിൽ കഷ്ടപ്പെട്ട കൗസല്യാ ദേവി അവിടെ നിന്ന് പിന്മാറി.
ഹത്വേവ ബ്രാഹ്മണം കാമാത് സ്പൃഷ്ട്വാഗ്നിമിവ പാണിനാ। അന്വതപ്യത ധര്മാത്മാ പുത്രം സംചിന്ത്യ രാഘവമ്
കാമവശാൽ ബ്രാഹ്മണനെ കൊല്ലുന്നവനോ, കൈകൊണ്ട് അഗ്നി സ്പർശിക്കുന്നവനോ പോലെ, ധാർമ്മികനായ രാജാവ് മകനായ രാഘവനെ ഓർത്ത് വേദനിച്ചു.
നിവൃത്യൈവ നിവൃത്യൈവ സീദതോ രഥവര്ത്മസു। രാജ്ഞോ നാതിബഭൌ രൂപം ഗ്രസ്തസ്യാംശുമതോ യഥാ
വണ്ടിപ്പാതയിൽ ഇരുന്ന് വീണ്ടും വീണ്ടും തിരിഞ്ഞുനോക്കുമ്പോൾ, രാജാവിന്റെ രൂപം പ്രകാശം നഷ്ടപ്പെട്ട ചന്ദ്രനെപ്പോലെ മങ്ങിപ്പോയി.
വിലലാപ സ ദുഃഖാര്തഃ പ്രിയം പുത്രമനുസ്മരന്। നഗരാന്തമനുപ്രാപ്തം ബുദ്ധ്വാ പുത്രമഥാബ്രവീത്
ദു:ഖത്തിൽ ആകുലനായ രാജാവ് തന്റെ പ്രിയപുത്രനെ ഓർത്ത് വിലപിച്ചു. മകൻ നഗരത്തിന്റെ അതിരിൽ എത്തി എന്ന് അറിഞ്ഞപ്പോൾ അവൻ പറഞ്ഞു.