സ രാമസ്യ വചഃ കുര്വന്നനുജ്ഞാപ്യ ച തം ജനമ്। വ്രജതോഽപി ഹയാന് ശീഘ്രം ചോദയാമാസ സാരഥിഃ
രാമന്റെ വാക്കുകൾ അനുസരിച്ച്, ആ ജനത്തോട് വിടപറഞ്ഞ്, സാരഥി കുതിരകളെ വേഗത്തിൽ മുന്നോട്ട് ഓടിച്ചു.
ന്യവര്തത ജനോ രാജ്ഞോ രാമം കൃത്വാ പ്രദക്ഷിണമ്। മനസാപ്യാശുവേഗേന ന ന്യവര്തത മാനുഷമ്
ജനങ്ങൾ രാമനെ ചുറ്റി പ്രദക്ഷിണം ചെയ്ത് രാജാവിനൊപ്പം തിരിച്ചു പോയി. പക്ഷേ, അവരുടെ മനസ്സിൽ വേഗത്തിൽ ഉയർന്ന വികാരത്തിൽ നിന്ന് രാമനിൽ നിന്ന് പൂർണ്ണമായും വിട്ടുനിന്നില്ല.
യമിച്ഛേത് പുനരായാതം നൈനം ദൂരമനുവ്രജേത്। ഇത്യമാത്യാ മഹാരാജമൂചുര്ദശരഥം വചഃ
രാമൻ വീണ്ടും വരണമെന്ന് ആഗ്രഹിക്കുന്നുവെങ്കിൽ, ആരും ദൂരേയ്ക്ക് പിന്നാലെ പോകരുതെന്ന് മന്ത്രിമാർ മഹാരാജാവ് ദശരഥനോട് പറഞ്ഞു.
തേഷാം വചഃ സര്വഗുണോപപന്നഃ പ്രസ്വിന്നഗാത്രഃ പ്രവിഷണ്ണരൂപഃ। നിശമ്യ രാജാ കൃപണഃ സഭാര്യോ വ്യവസ്ഥിതസ്തം സുതമീക്ഷമാണഃ
മഹാരാജാവിന്റെ ഭാര്യയോടൊപ്പം, എല്ലാ ഗുണങ്ങളും നിറഞ്ഞ മന്ത്രിമാരുടെ വാക്കുകൾ കേട്ട്, ദു:ഖത്തിൽ കുളിർവ汗ം പൊഴിച്ച്, അവൻ അവന്റെ മകനെ നോക്കി നിൽക്കുകയായിരുന്നു.
thumb|ഏകചത്വാരിംശഃ സര്ഗഃ ശ്രൂയതാമ്|center ശ്രീമദ്വാല്മീകിയരാമായണേ അയോധ്യാകാണ്ഡേ ഏകചത്വാരിംശഃ സര്ഗഃ ॥൨-
ശ്രീമദ് വാൽമീകി രാമായണത്തിലെ അയോധ്യാകാണ്ഡത്തിലെ നാല്പത്തൊന്നാമത്തെ സർഗം കേൾക്കൂ.
തസ്മിംസ്തു പുരുഷവ്യാഘ്രേ നിഷ്ക്രാമതി കൃതാഞ്ജലൌ। ആര്തശബ്ദോ ഹി സംജജ്ഞേ സ്ത്രീണാമന്തഃപുരേ മഹാന്
ആ മഹാപുരുഷൻ കയ്യിൽ കൂപ്പിയിട്ട് പുറത്ത് പോകുമ്പോൾ, അകത്തുള്ള സ്ത്രീകൾ വലിയ ദു:ഖശബ്ദം ഉയർത്തി.
അനാഥസ്യ ജനസ്യാസ്യ ദുര്ബലസ്യ തപസ്വിനഃ। യോ ഗതിഃ ശരണം ചാസീത് സ നാഥഃ ക്വ നു ഗച്ഛതി
അനാഥരായ, ദുർബലരായ, വ്രതശീലികളായ ഈ ജനങ്ങളുടെ ആശ്രയമായിരുന്ന ആ രക്ഷകൻ എവിടേക്കാണ് പോകുന്നത്?
ന ക്രുധ്യത്യഭിശസ്തോഽപി ക്രോധനീയാനി വര്ജയന്। ക്രുദ്ധാന് പ്രസാദയന് സര്വാന് സമദുഃഖഃ ക്വ ഗച്ഛതി
അവനെ അപമാനിച്ചാലും അവൻ കോപിക്കാറില്ല; കോപം വരുത്തുന്ന കാര്യങ്ങൾ ഒഴിവാക്കും; കോപിച്ചവരെ ശമിപ്പിക്കും; എല്ലാവരോടും ദു:ഖത്തിൽ തുല്യനായ അവൻ എവിടേക്കാണ് പോകുന്നത്?
കൌസല്യായാം മഹാതേജാ യഥാ മാതരി വര്തതേ। തഥാ യോ വര്തതേഽസ്മാസു മഹാത്മാ ക്വ നു ഗച്ഛതി
കൗസല്യയോടു അമ്മയോടു പോലെ വലിയ സ്നേഹത്തോടും കരുതലോടും പെരുമാറുന്ന ആ മഹാത്മാവ് ഞങ്ങളോടും അതുപോലെ പെരുമാറുന്നു. അങ്ങനെയുള്ളവൻ എവിടേക്കാണ് പോകുന്നത്?
കൈകേയ്യാ ക്ലിശ്യമാനേന രാജ്ഞാ സംചോദിതോ വനമ്। പരിത്രാതാ ജനസ്യാസ്യ ജഗതഃ ക്വ നു ഗച്ഛതി
കൈകേയിയുടെ words കൊണ്ട് വിഷമിച്ച രാജാവിന്റെ നിർബന്ധത്തിൽ വനത്തിലേക്കാണ് ഈ ലോകത്തെ രക്ഷകനായ രാമൻ പോകുന്നത്. ഇങ്ങനെ ജനങ്ങളുടെ രക്ഷകനായവൻ എവിടേക്കാണ് പോകുന്നത്?
അഹോ നിശ്ചേതനോ രാജാ ജീവലോകസ്യ സംക്ഷയമ്। ധര്മ്യം സത്യവ്രതം രാമം വനവാസേ പ്രവത്സ്യതി
അയ്യോ, രാജാവ് ബുദ്ധിയില്ലാതെ ജീവജാലങ്ങളുടെ നാശം വരുത്തുകയാണ്. സത്യവ്രതനായും ധാർമ്മികനുമായ രാമനെ വനവാസത്തിനായി അയക്കുകയാണ്.
ഇതി സര്വാ മഹിഷ്യസ്താ വിവത്സാ ഇവ ധേനവഃ। രുരുദുശ്ചൈവ ദുഃഖാര്താഃ സസ്വരം ച വിചുക്രുശുഃ
അങ്ങനെ എല്ലാ രാജപത്നികളും, കുഞ്ഞിനെ നഷ്ടപ്പെട്ട പശുക്കൾ പോലെ ദുഃഖത്തിൽ മുങ്ങി, ഉച്ചത്തിൽ കരഞ്ഞ് വിലപിച്ചു.
സ തമന്തഃപുരേ ഘോരമാര്തശബ്ദം മഹീപതിഃ। പുത്രശോകാഭിസംതപ്തഃ ശ്രുത്വാ ചാസീത് സുദുഃഖിതഃ
മകനോടുള്ള ദുഃഖത്തിൽ കത്തുന്ന രാജാവ് ആന്തരപുരത്തിൽ നിന്നുള്ള ആ ഭയങ്കരമായ വിലാപശബ്ദം കേട്ട് അതീവ ദുഃഖിതനായി.
നാഗ്നിഹോത്രാണ്യഹൂയന്ത നാപചന് ഗൃഹമേധിനഃ। അകുര്വന് ന പ്രജാഃ കാര്യം സൂര്യശ്ചാന്തരധീയത
ആരും യാഗങ്ങൾ നടത്തുകയുമില്ല, ഗൃഹസ്ഥർ പാചകം ചെയ്യുകയുമില്ല, ജനങ്ങൾ തങ്ങളുടെ ജോലി ചെയ്യുകയുമില്ല, സൂര്യനും മറഞ്ഞുപോയി.
വ്യസൃജന് കവലാന് നാഗാ ഗാവോ വത്സാന് ന പായയന്। പുത്രാം പ്രഥമജം ലബ്ധ്വാ ജനനീ നാഭ്യനന്ദത
ആനകൾ ഭക്ഷണം ഉപേക്ഷിച്ചു, പശുക്കൾ കാളക്കുട്ടികളെ പാലൂറ്റിയില്ല, അമ്മമാർ ആദ്യമകൻ ജനിച്ചിട്ടും സന്തോഷിച്ചില്ല.
ത്രിശങ്കുര്ലോഹിതാങ്ഗശ്ച ബൃഹസ്പതിബുധാവപി। ദാരുണാഃ സോമമഭ്യേത്യ ഗ്രഹാഃ സര്വേ വ്യവസ്ഥിതാഃ
ത്രിശങ്കു, ലോഹിതാംഗൻ, ബൃഹസ്പതി, ബുധൻ എന്നിവരും മറ്റു കഠിനഗ്രഹങ്ങളും ചന്ദ്രനോടൊപ്പം ആകാശത്ത് നിലകൊണ്ടു.
നക്ഷത്രാണി ഗതാര്ചീംഷി ഗ്രഹാശ്ച ഗതതേജസഃ। വിശാഖാശ്ച സധൂമാശ്ച നഭസി പ്രചകാശിരേ
നക്ഷത്രങ്ങൾ പ്രകാശം നഷ്ടപ്പെട്ടു, ഗ്രഹങ്ങൾ തിളക്കം നഷ്ടപ്പെട്ടു, വിഷാഖയും പുകകൂടി ആകാശത്ത് പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു.
കാലികാനിലവേഗേന മഹോദധിരിവോത്ഥിതഃ। രാമേ വനം പ്രവ്രജിതേ നഗരം പ്രചചാല തത്
രാമൻ വനത്തിലേക്കു പുറപ്പെട്ടപ്പോൾ, കറുത്ത കാറ്റ് വലിയ കടലിനെ ഉണർത്തുന്നതുപോലെ നഗരം കുലുങ്ങി.
ദിശഃ പര്യാകുലാഃ സര്വാസ്തിമിരേണേവ സംവൃതാഃ। ന ഗ്രഹോ നാപി നക്ഷത്രം പ്രചകാശേ ന കിംചന
എല്ലാ ദിക്കുകളും അനിശ്ചിതത്വത്തിൽ, ഇരുട്ടുകൊണ്ട് മൂടപ്പെട്ടതുപോലെ ആയിരുന്നു. ഗ്രഹങ്ങളോ നക്ഷത്രങ്ങളോ ഒന്നും കാണാനായില്ല.
അകസ്മാന്നാഗരഃ സര്വോ ജനോ ദൈന്യമുപാഗമത്। ആഹാരേ വാ വിഹാരേ വാ ന കശ്ചിദകരോന്മനഃ
അപ്രതീക്ഷിതമായി നഗരത്തിലെ എല്ലാവരും ദുഃഖത്തിൽ മുങ്ങി. ആരും ഭക്ഷണത്തിലും വിനോദത്തിലും മനസ്സില്ലാതെ ഇരുന്നു.
ശോകപര്യായസംതപ്തഃ സതതം ദീര്ഘമുച്ഛ്വസന്। അയോധ്യായാം ജനഃ സര്വശ്ചുക്രോശ ജഗതീപതിമ്
ദുഃഖത്തിന്റെ തരംഗങ്ങളിൽ കത്തിയവരും, ദീർഘനിശ്വാസം വിട്ടവരുമായ അയോധ്യയിലെ എല്ലാവരും ഭൂമിയുടെ രാജാവിനായി വിലപിച്ചു.
ബാഷ്പപര്യാകുലമുഖോ രാജമാര്ഗഗതോ ജനഃ। ന ഹൃഷ്ടോ ലഭ്യതേ കശ്ചിത് സര്വഃ ശോകപരായണഃ
രാജപഥത്തിൽ കണ്ണുനിറയെ കണ്ണീരോടെ നടന്ന ജനങ്ങളിൽ ആരെയും സന്തോഷത്തോടെ കാണാനായില്ല; എല്ലാവരും ദുഃഖത്തിൽ മുഴുകി.
ന വാതി പവനഃ ശീതോ ന ശശീ സൌമ്യദര്ശനഃ। ന സൂര്യസ്തപതേ ലോകം സര്വം പര്യാകുലം ജഗത്
തണുത്ത കാറ്റ് വീശിയില്ല, ചന്ദ്രൻ മനോഹരമായി തെളിഞ്ഞില്ല, സൂര്യനും ലോകത്തെ ചൂടാക്കി照യില്ല; ലോകം മുഴുവൻ വിഷമത്തിൽ ആയിരുന്നു.
അനര്ഥിനഃ സുതാഃ സ്ത്രീണാം ഭര്താരോ ഭ്രാതരസ്തഥാ। സര്വേ സര്വം പരിത്യജ്യ രാമമേവാന്വചിന്തയന്
സ്ത്രീകളുടെ മക്കളും ഭർത്താക്കന്മാരും സഹോദരന്മാരും ഒന്നും ആഗ്രഹിക്കാതെ എല്ലാം ഉപേക്ഷിച്ച് രാമനെ മാത്രം ഓർത്തിരുന്നു.
യേ തു രാമസ്യ സുഹൃദഃ സര്വേ തേ മൂഢചേതസഃ। ശോകഭാരേണ ചാക്രാന്താഃ ശയനം നൈവ ഭേജിരേ
രാമന്റെ സുഹൃത്തുക്കളായ എല്ലാവരും മനസ്സു മങ്ങിയവരും ദുഃഖഭാരത്തിൽ തളർന്നവരുമായി കിടക്കയിലേക്കു പോലും പോയില്ല.
തതസ്ത്വയോധ്യാ രഹിതാ മഹാത്മനാ പുരന്ദരേണേവ മഹീ സപര്വതാ। ചചാല ഘോരം ഭയശോകദീപിതാ സനാഗയോധാശ്വഗണാ നനാദ ച
അപ്പോൾ മഹാത്മാവില്ലാതെ അയോധ്യ, ഇന്ദ്രനില്ലാത്ത ഭൂമി പർവ്വതങ്ങളോടുകൂടി കുലുങ്ങുന്നതുപോലെ, ഭയത്തിലും ദുഃഖത്തിലും കത്തിക്കൊണ്ട്, ആനകളും യോദ്ധാക്കളും കുതിരകളും ഉച്ചത്തിൽ നിലവിളിച്ചു.
thumb|ദ്വിചത്വാരിംശഃ സര്ഗഃ ശ്രൂയതാമ്|center ശ്രീമദ്വാല്മീകിയരാമായണേ അയോധ്യാകാണ്ഡേ ദ്വിചത്വാരിംശഃ സര്ഗഃ ॥൨-
ശ്രീമദ് വാൽമീകി രാമായണത്തിലെ അയോധ്യാകാണ്ഡത്തിലെ ഇരുപത്തിരണ്ടാം അധ്യായം ഇതാണ്.
യാവത് തു നിര്യതസ്തസ്യ രജോരൂപമദൃശ്യത। നൈവേക്ഷ്വാകുവരസ്താവത് സംജഹാരാത്മചക്ഷുഷീ
അവൻ പുറപ്പെട്ടപ്പോൾ ഉയർന്ന പൊടിക്കൂട്ട് കാണുന്നത്രയും കാലം ഇക്ഷ്വാകുവംശത്തിലെ രാജാവ് തന്റെ കണ്ണ് അവിടെ നിന്നു മാറ്റിയില്ല.
യാവദ് രാജാ പ്രിയം പുത്രം പശ്യത്യത്യന്തധാര്മികമ്। താവദ് വ്യവര്ധതേവാസ്യ ധരണ്യാം പുത്രദര്ശനേ
രാജാവ് തന്റെ പ്രിയപുത്രനായ അത്യന്തം ധാർമ്മികനായ രാമനെ കാണുന്നത്രയും കാലം, മകനെ ഭൂമിയിൽ കാണാനുള്ള ആഗ്രഹം അവനിൽ കൂടുതൽ കൂടി.
ന പശ്യതി രജോഽപ്യസ്യ യദാ രാമസ്യ ഭൂമിപഃ। തദാര്തശ്ച നിഷണ്ണശ്ച പപാത ധരണീതലേ
പിന്നീട് രാമന്റെ പൊടിക്കൂട്ട് പോലും കാണാനാവാതായപ്പോൾ, രാജാവ് ദു:ഖത്തിൽ ആകുലനായി നിലത്ത് വീണു.