പ്രതീക്ഷമാണമവ്യഗ്രമനുജ്ഞാം ജഗതീപതേഃ। ഉവാച രാജാ സമ്പ്രേക്ഷ്യ വനവാസായ രാഘവമ്
രാജാവിന്റെ നിർഭരമായ അനുമതി കാത്തുനിൽക്കുന്ന രാമനെ നോക്കി, രാജാവ് കാട്ടിൽ വാസം ചെയ്യേണ്ടതിനെ കുറിച്ച് അവനോട് പറഞ്ഞു.
അഹം രാഘവ കൈകേയ്യാ വരദാനേന മോഹിതഃ। അയോധ്യായാം ത്വമേവാദ്യ ഭവ രാജാ നിഗൃഹ്യ മാമ്
രാഘവാ, കൈകേയിയുടെ വരദാനത്തിൽ ഞാൻ ഭ്രമിച്ചുപോയി; ഇന്ന് നീ തന്നെയാണ് അയോധ്യയിൽ രാജാവാകേണ്ടത്, എന്നെ നിയന്ത്രിച്ചുകൊണ്ട്.
ഏവമുക്തോ നൃപതിനാ രാമോ ധര്മഭൃതാം വരഃ। പ്രത്യുവാചാഞ്ജലിം കൃത്വാ പിതരം വാക്യകോവിദഃ
അങ്ങനെ രാജാവ് പറഞ്ഞപ്പോൾ, ധർമ്മത്തിൽ ഉത്തമനായ രാമൻ, കയ്യുകൂപ്പി പിതാവിനോട് വിനയത്തോടെ മറുപടി പറഞ്ഞു.
ഭവാന് വര്ഷസഹസ്രായ പൃഥിവ്യാ നൃപതേ പതിഃ। അഹം ത്വരണ്യേ വത്സ്യാമി ന മേ രാജ്യസ്യ കാംക്ഷിതാ
രാജാവേ, നിങ്ങൾ ആയിരം വർഷം ഭൂമിയിൽ രാജാവായി ഭരിക്കണം; ഞാൻ കാട്ടിൽ വസിക്കും, രാജ്യം എന്നെ ആഗ്രഹമില്ല.
നവ പഞ്ച ച വര്ഷാണി വനവാസേ വിഹൃത്യ തേ। പുനഃ പാദൌ ഗ്രഹീഷ്യാമി പ്രതിജ്ഞാന്തേ നരാധിപ
പതിനാലു വർഷം കാട്ടിൽ കഴിയുന്നതിന് ശേഷം, വാഗ്ദാനത്തിന്റെ അവസാനം ഞാൻ വീണ്ടും നിങ്ങളുടെ കാലുകൾ പിടിക്കും, മനുഷ്യാധിപനേ.
രുദന്നാര്തഃ പ്രിയം പുത്രം സത്യപാശേന സംയുതഃ। കൈകേയ്യാ ചോദ്യമാനസ്തു മിഥോ രാജാ തമബ്രവീത്
സത്യത്തിന്റെ പാശത്തിൽ ബന്ധിക്കപ്പെട്ട്, കൈകേയിയുടെ പ്രേരണയിൽ, ദു:ഖത്തിൽ കരയുന്ന രാജാവ് തന്റെ പ്രിയപുത്രനോടു പറഞ്ഞു.
ശ്രേയസേ വൃദ്ധയേ താത പുനരാഗമനായ ച। ഗച്ഛസ്വാരിഷ്ടമവ്യഗ്രഃ പന്ഥാനമകുതോഭയമ്
നിന്റെ ക്ഷേമത്തിനും വളർച്ചയ്ക്കും തിരികെ വരാനും, അച്ഛാ, നീ ഭയമില്ലാതെ സുരക്ഷിതമായ വഴിയിലൂടെ പോവണം.
ന ഹി സത്യാത്മനസ്താത ധര്മാഭിമനസസ്തവ। സംനിവര്തയിതും ബുദ്ധിഃ ശക്യതേ രഘുനന്ദന
സത്യവും ധർമ്മവും മനസ്സിൽ നിറഞ്ഞിരിക്കുന്ന നിന്റെ തീരുമാനത്തിൽ മാറ്റം വരുത്താൻ ആരാലും കഴിയില്ല, രഘുവംശത്തിലെ പ്രിയപുത്രാ.
അദ്യ ത്വിദാനീം രജനീം പുത്ര മാ ഗച്ഛ സര്വഥാ। ഏകാഹം ദര്ശനേനാപി സാധു താവച്ചരാമ്യഹമ്
എന്നാൽ ഇപ്പൊഴൊന്നും, മകനേ, നീ ഇന്നത്തെ രാത്രി എങ്ങനെയും പോകരുത്; ഒരു ദിവസം എങ്കിലും നിന്നെ കാണാൻ എനിക്ക് അനുവദിക്കൂ.
ദുഷ്കരം ക്രിയതേ പുത്ര സര്വഥാ രാഘവ പ്രിയ। ത്വയാ ഹി മത്പ്രിയാര്ഥം തു വനമേവമുപാശ്രിതമ്
എന്റെ പ്രിയ രാഘവാ, നീ ചെയ്യുന്നത് വളരെ കഠിനമാണ്; എന്റെ സന്തോഷത്തിനായി നീ കാടിൽ പോകാൻ തീരുമാനിച്ചല്ലോ.
ന ചൈതന്മേ പ്രിയം പുത്ര ശപേ സത്യേന രാഘവ। ഛന്നയാ ചലിതസ്ത്വസ്മി സ്ത്രിയാ ഭസ്മാഗ്നികല്പയാ
എന്നാൽ മകനേ, ഇതെനിക്ക് സന്തോഷം നൽകുന്നില്ല—സത്യത്താൽ ഞാൻ ഉറപ്പുനൽകുന്നു, രാഘവാ; ചിതയിലുണ്ടാകുന്ന തീപോലെ, ഒരു സ്ത്രീ എന്നെ വഞ്ചിച്ചു.
വഞ്ചനാ യാ തു ലബ്ധാ മേ താം ത്വം നിസ്തര്തുമിച്ഛസി। അനയാ വൃത്തസാദിന്യാ കൈകേയ്യാഭിപ്രചോദിതഃ
എന്നെ വഞ്ചിച്ച ഈ കാര്യത്തിൽ നിന്നു നീ മോചനം നേടാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; നീ ധാർമ്മികതയില്ലാതെ ഉറച്ച മനസ്സുള്ള കൈകേയിയുടെ ആഗ്രഹപ്രകാരം ചെയ്യുകയാണ്.
ന ചൈതദാശ്ചര്യതമം യത് ത്വം ജ്യേഷ്ഠഃ സുതോ മമ। അപാനൃതകഥം പുത്ര പിതരം കര്തുമിച്ഛസി
മകനേ, നീ എന്റെ മൂത്തമകനായി അച്ഛനോട് കള്ളം പറയാതിരിക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നത് അത്ഭുതകരമൊന്നുമല്ല.
അഥ രാമസ്തദാ ശ്രുത്വാ പിതുരാര്തസ്യ ഭാഷിതമ്। ലക്ഷ്മണേന സഹ ഭ്രാത്രാ ദീനോ വചനമബ്രവീത്
അപ്പോൾ രാമൻ, അച്ഛന്റെ ദുഃഖഭരിതമായ വാക്കുകൾ കേട്ടു, ദുഃഖത്തോടെ സഹോദരനായ ലക്ഷ്മണനോട് പറഞ്ഞു.
പ്രാപ്സ്യാമി യാനദ്യ ഗുണാന് കോ മേ ശ്വസ്താന് പ്രദാസ്യതി। അപക്രമണമേവാതഃ സര്വകാമൈരഹം വൃണേ
ഇന്ന് ഞാൻ എന്ത് ഗുണങ്ങൾ നേടും? നാളെ അവയെനിക്ക് നൽകാൻ ആരുണ്ട്? അതുകൊണ്ട്, എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളും ഉപേക്ഷിച്ച് ഞാൻ യാത്രതിരിക്കുകയാണ്.
ഇയം സരാഷ്ട്രാ സജനാ ധനധാന്യസമാകുലാ। മയാ വിസൃഷ്ടാ വസുധാ ഭരതായ പ്രദീയതാമ്
രാജ്യവും ജനങ്ങളും ധനവും ധാന്യവും നിറഞ്ഞ ഈ ഭൂമി ഞാൻ വിട്ടുകൊടുക്കുന്നു; ഇത് ഭരതന് നൽകട്ടെ.
വനവാസകൃതാ ബുദ്ധിര്ന ച മേഽദ്യ ചലിഷ്യതി। യസ്തു യുദ്ധേ വരോ ദത്തഃ കൈകേയ്യൈ വരദ ത്വയാ
കാടിൽ താമസിക്കാനുള്ള എന്റെ തീരുമാനത്തിൽ ഇന്ന് ഒരു മാറ്റവും ഉണ്ടാകില്ല; നീ യുദ്ധത്തിൽ കൈകേയിക്ക് നൽകിയ വാഗ്ദാനം നിർവഹിക്കണം.
ദീയതാം നിഖിലേനൈവ സത്യസ്ത്വം ഭവ പാര്ഥിവ। അഹം നിദേശം ഭവതോ യഥോക്തമനുപാലയന്
അത് മുഴുവൻ നൽകി, നീ സത്യവാനാകണം രാജാവേ; ഞാൻ പറഞ്ഞതുപോലെ നിന്റെ ആജ്ഞ പാലിക്കും.
ചതുര്ദശ സമാ വത്സ്യേ വനേ വനചരൈഃ സഹ। മാ വിമര്ശോ വസുമതീ ഭരതായ പ്രദീയതാമ്
പതിനാലു വർഷം ഞാൻ കാടിൽ വനവാസികളോടൊപ്പം താമസിക്കും; നീ സംശയിക്കാതെ ഭൂമി ഭരതന് നൽകൂ.
നഹി മേ കാംക്ഷിതം രാജ്യം സുഖമാത്മനി വാ പ്രിയമ്। യഥാനിദേശം കര്തും വൈ തവൈവ രഘുനന്ദന
രാജ്യവും സന്തോഷവും എനിക്കു പ്രിയമായ മറ്റൊന്നും എനിക്ക് ആവശ്യമില്ല, നിന്റെ ആജ്ഞ പാലിക്കാനുള്ള ആഗ്രഹം മാത്രമാണ് എനിക്ക്.
അപഗച്ഛതു തേ ദുഃഖം മാ ഭൂര്ബാഷ്പപരിപ്ലുതഃ। നഹി ക്ഷുഭ്യതി ദുര്ധര്ഷഃ സമുദ്രഃ സരിതാം പതിഃ
നിന്റെ ദുഃഖം അകറ്റട്ടെ, നീ കണ്ണുനീരിൽ മുങ്ങരുത്; നദികളുടെ രാജാവായ മഹാസമുദ്രം ഒരിക്കലും അലയുന്നില്ല.
നൈവാഹം രാജ്യമിച്ഛാമി ന സുഖം ന ച മേദിനീമ്। നൈവ സര്വാനിമാന് കാമാന് ന സ്വര്ഗം ന ച ജീവിതുമ്
രാജ്യവും സന്തോഷവും ഭൂമിയും എനിക്ക് ആവശ്യമില്ല; ഈ ആഗ്രഹങ്ങളൊന്നും, സ്വർഗ്ഗവും, ജീവൻ പോലും എനിക്ക് വേണ്ട.
ത്വാമഹം സത്യമിച്ഛാമി നാനൃതം പുരുഷര്ഷഭ। പ്രത്യക്ഷം തവ സത്യേന സുകൃതേന ച തേ ശപേ
പുരുഷശ്രേഷ്ഠാ, സത്യം മാത്രമാണ് ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നത്, കള്ളം അല്ല; നിന്റെ സത്യത്തിലും പുണ്യത്തിലും ഞാൻ നേരെ നിന്നുകൊണ്ട് ഈ വാക്ക് ഉറപ്പുനൽകുന്നു.
ന ച ശക്യം മയാ താത സ്ഥാതും ക്ഷണമപി പ്രഭോ। സ ശോകം ധാരയസ്വേമം നഹി മേഽസ്തി വിപര്യയഃ
അച്ഛാ, ഒരു നിമിഷം പോലും ഞാൻ ഇവിടെ നിൽക്കാൻ കഴിയില്ല; ഈ ദുഃഖം നീ സഹിക്കണം, എന്റെ തീരുമാനത്തിൽ മാറ്റമൊന്നുമുണ്ടാകില്ല.
അര്ഥിതോ ഹ്യസ്മി കൈകേയ്യാ വനം ഗച്ഛേതി രാഘവ। മയാ ചോക്തം വ്രജാമീതി തത്സത്യമനുപാലയേ
കൈകേയി എന്നോട് കാട്ടിലേക്കു പോകണമെന്ന് അപേക്ഷിച്ചു. അതിന് ഞാൻ 'ഞാൻ പോകും' എന്ന് മറുപടി പറഞ്ഞു. ആ സത്യം ഞാൻ ഇപ്പോൾ നിഷ്ഠയോടെ പാലിക്കുന്നു.
മാ ചോത്കണ്ഠാം കൃഥാ ദേവ വനേ രംസ്യാമഹേ വയമ്। പ്രശാന്തഹരിണാകീര്ണേ നാനാശകുനിനാദിതേ
സ്വാമി, ദുഃഖപ്പെടേണ്ടതില്ല; കാട്ടിൽ നമുക്ക് സന്തോഷത്തോടെ കഴിയാം. അവിടെ ശാന്തമായ കാട്ടുകാളുകളും, പലതരം പക്ഷികളുടെ ഗാനം നിറഞ്ഞതുമായ ഒരു സുഖകരമായ സ്ഥലം തന്നെയാണ്.
പിതാ ഹി ദൈവതം താത ദേവതാനാമപി സ്മൃതമ്। തസ്മാദ് ദൈവതമിത്യേവ കരിഷ്യാമി പിതുര്വചഃ
എന്റെ അച്ഛൻ ദേവന്മാര്ക്കും ദൈവംപോലെയാണ്, പ്രിയനേ. അതുകൊണ്ട് ദൈവത്തിന്റെ കല്പനയെന്നപോലെ അച്ഛന്റെ വാക്ക് ഞാൻ അനുസരിക്കും.
ചതുര്ദശസു വര്ഷേഷു ഗതേഷു നൃപസത്തമ। പുനര്ദ്രക്ഷ്യസി മാം പ്രാപ്തം സംതാപോഽയം വിമുച്യതാമ്
നാല്പത് നാലു വർഷം കഴിഞ്ഞാൽ, രാജാവേ, നീ എന്നെ തിരിച്ചുകാണും. ഈ ദുഃഖം നീ വിട്ടുകളയണം.
യേന സംസ്തമ്ഭനീയോഽയം സര്വോ ബാഷ്പകലോ ജനഃ। സ ത്വം പുരുഷശാര്ദൂല കിമര്ഥം വിക്രിയാം ഗതഃ
പുരുഷശ്രേഷ്ഠാ, ഈ എല്ലാവരുടെയും കണ്ണുനീർ നീ അടക്കേണ്ടവനാണ്. പിന്നെ നീ തന്നെയാണ് ഇങ്ങനെ ദുഃഖത്തിൽ അകപ്പെട്ടത് എന്തുകൊണ്ടാണ്?
പുരം ച രാഷ്ട്രം ച മഹീ ച കേവലാ മയാ വിസൃഷ്ടാ ഭരതായ ദീയതാമ്। അഹം നിദേശം ഭവതോഽനുപാലയന് വനം ഗമിഷ്യാമി ചിരായ സേവിതുമ്
നഗരം, രാജ്യം, ഭൂമി — എല്ലാം ഞാൻ ഭാരതനു വിട്ടുകൊടുക്കുന്നു. ഞാൻ അച്ഛന്റെ കല്പന അനുസരിച്ച് ദീർഘകാലം കാട്ടിൽ താമസിക്കാൻ പോകുന്നു.