ബഹുഭിശ്ചൈകമത്യസ്യന്നേകേന ച ബഹൂഞ്ജനാന്। വിനിയോക്ഷ്യാമ്യഹം ബാണാന്നൃവാജിഗജമര്മസു
എന്റെ അമ്പുകൾകൊണ്ട് ഒരുമിച്ചുള്ളവരെയും, ഞാൻ ഒറ്റയായാലും അനേകരെയും വീഴ്ത്താം; മനുഷ്യരും കുതിരകളും ആനകളുടെയും പ്രധാന ഭാഗങ്ങളിൽ ഞാൻ അമ്പുകൾ ചൊരിയാം.
അദ്യ മേഽസ്ത്രപ്രഭാവസ്യ പ്രഭാവഃ പ്രഭവിഷ്യതി। രാജ്ഞശ്ചാപ്രഭുതാം കര്തും പ്രഭുത്വം ച തവ പ്രഭോ
ഇന്ന് എന്റെ ആയുധങ്ങളുടെ ശക്തി യഥാർത്ഥത്തിൽ തെളിയും; രാജാവിനെ ശക്തിഹീനനാക്കുകയും, നിന്റെ അധികാരം സ്ഥാപിക്കുകയും ചെയ്യും, പ്രഭോ.
അദ്യ ചന്ദനസാരസ്യ കേയൂരാമോക്ഷണസ്യ ച। വസൂനാം ച വിമോക്ഷസ്യ സുഹൃദാം പാലനസ്യ ച
ഇന്ന് ചന്ദനത്തിന്റെ സുഗന്ധവും, കൈവളയങ്ങൾ അഴിച്ചിടലും, സമ്പത്തുകൾ വിട്ടുനൽകലും, സുഹൃത്തുക്കളെ സംരക്ഷിക്കലുമാണ് വേണ്ടത്.
അനുരൂപാവിമൌ ബാഹൂ രാമ കര്മ കരിഷ്യതഃ। അഭിഷേചനവിഘ്നസ്യ കര്തൄണാം തേ നിവാരണേ
രാമ, ഈ രണ്ടു കൈകളും നിന്റെ യജ്ഞാഭിഷേകത്തിന് തടസ്സം സൃഷ്ടിക്കുന്നവരെ തടയാൻ ഉചിതമായവയാണ്.
ബ്രവീഹി കോഽദ്യൈവ മയാ വിയുജ്യതാം തവാസുഹൃത് പ്രാണയശഃസുഹൃജ്ജനൈഃ। യഥാ തവേയം വസുധാ വശാ ഭവേത് തഥൈവ മാം ശാധി തവാസ്മി കിംകരഃ
ഇന്ന് ആരെയാണ് ഞാൻ തോൽപ്പിക്കണമെന്ന് നീ പറയൂ; നിന്റെ സുഹൃത്ത് അല്ലാത്തവനും, ജീവനും പ്രശസ്തിയും അനുകൂലികളും ഉള്ളവനെയും ഞാൻ കീഴടക്കും. ഈ ഭൂമി നിന്റെ വശമാകാൻ വേണ്ടതെന്തും എന്നോട് കല്പിക്കൂ; ഞാൻ നിന്റെ ദാസനാണ്.
വിമൃജ്യ ബാഷ്പം പരിസാന്ത്വ്യ ചാസകൃത് സ ലക്ഷ്മണം രാഘവവംശവര്ധനഃ। ഉവാച പിത്രോര്വചനേ വ്യവസ്ഥിതം നിബോധ മാമേഷ ഹി സൌമ്യ സത്പഥഃ
കണ്ണീരൊപ്പി, പലതവണ സാന്ത്വനമർപ്പിച്ച്, രാഘവവംശത്തെ മഹത്വം വർദ്ധിപ്പിക്കുന്നവൻ ലക്ഷ്മണനോട് പറഞ്ഞു: 'സൗമ്യ, ഞാൻ പിതാവിന്റെ ആജ്ഞ പാലിക്കാൻ ഉറച്ചിരിക്കുന്നു; ഇതാണ് സത്മാർഗം.'
thumb|ചതുര്വിംശഃ സര്ഗഃ ശ്രൂയതാമ്|center ശ്രീമദ്വാല്മീകിയരാമായണേ അയോധ്യാകാണ്ഡേ ചതുര്വിംശഃ സര്ഗഃ ॥൨-
ശ്രീമദ് വാൽമീകി രാമായണത്തിലെ അയോധ്യാകാണ്ഡത്തിലെ ഇരുപത്തിയൊന്നാം സർഗം കേൾക്കൂ.
തം സമീക്ഷ്യ വ്യവസിതം പിതുര്നിര്ദേശപാലനേ। കൌസല്യാ ബാഷ്പസംരുദ്ധാ വചോ ധര്മിഷ്ഠമബ്രവീത്
പിതാവിന്റെ ആജ്ഞ പാലിക്കാൻ ഉറച്ചിരിക്കുന്ന രാമനെ കണ്ടു, കണ്ണീരാൽ ശബ്ദം മങ്ങിപ്പോയ കൗസല്യാ ധാർമികമായ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു.
അദൃഷ്ടദുഃഖോ ധര്മാത്മാ സര്വഭൂതപ്രിയംവദഃ। മയി ജാതോ ദശരഥാത് കഥമുഞ്ഛേന വര്തയേത്
കഷ്ടം അറിയാത്തവനും, ധർമ്മത്തിൽ അർപ്പിതനും, എല്ലാവരോടും സ്നേഹപൂർവ്വം സംസാരിക്കുന്നവനും ആയ എന്റെ മകൻ ദശരഥനിൽ ജനിച്ചവൻ, എങ്ങനെ ഉഞ്ചവൃത്തി സ്വീകരിച്ച് ജീവിക്കും?
യസ്യ ഭൃത്യാശ്ച ദാസാശ്ച മൃഷ്ടാന്യന്നാനി ഭുഞ്ജതേ। കഥം സ ഭോക്ഷ്യതേ രാമോ വനേ മൂലഫലാന്യയമ്
അവന്റെ ഭൃത്യന്മാരും ദാസന്മാരും നല്ല ഭക്ഷണം കഴിച്ചിരുന്നതാണ്; ഇനിയിപ്പോൾ ഈ രാമൻ കാട്ടിൽ മൂലവും പഴവും എങ്ങനെ കഴിക്കും?
ക ഏതച്ഛ്രദ്ദധേച്ഛ്രുത്വാ കസ്യ വാ ന ഭവേദ് ഭയമ്। ഗുണവാന് ദയിതോ രാജ്ഞഃ കാകുത്സ്ഥോ യദ് വിവാസ്യതേ
ഇത് കേട്ടാൽ ആരാണ് വിശ്വസിക്കുക? ആരാണ് ഭയപ്പെടാതിരിക്കുക? ഗുണസമ്പന്നനും രാജാവിന്റെ പ്രിയപുത്രനുമായ കാകുത്ഥസന്താനിയായവൻ നിർബന്ധിതനായി കാട്ടിലേക്ക് പോകുന്നു.
നൂനം തു ബലവാഁല്ലോകേ കൃതാന്തഃ സര്വമാദിശന്। ലോകേ രാമാഭിരാമസ്ത്വം വനം യത്ര ഗമിഷ്യസി
ലോകത്തിൽ വിധി വളരെ ശക്തമാണ്, എല്ലാം നിയന്ത്രിക്കുന്നു; എല്ലാവർക്കും പ്രിയനായ രാമൻ കാട്ടിലേക്ക് പോകേണ്ടിവരുന്നത് അതിന്റെ തെളിവാണ്.
അയം തു മാമാത്മഭവസ്തവാദര്ശനമാരുതഃ। വിലാപദുഃഖസമിധോ രുദിതാശ്രുഹുതാഹുതിഃ
നിന്റെ സാന്നിധ്യത്തിന് തുല്യമായ ഈ കാറ്റ്, എന്റെ വിലാപദുഃഖം മാത്രം കൂട്ടുന്നു; എന്റെ കരച്ചിലും കണ്ണീരും ദുഃഖാഗ്നിക്കു ഹോമം അർപ്പിക്കുന്നതുപോലെയാണ്.
ചിന്താബാഷ്പമഹാധൂമസ്തവാഗമനചിന്തജഃ। കര്ശയിത്വാധികം പുത്ര നിഃശ്വാസായാസസമ്ഭവഃ
നിന്റെ യാത്രയെ കുറിച്ചുള്ള ചിന്തയിൽ നിന്നുണ്ടാകുന്ന വലിയ കണ്ണീർപുക, എനിക്ക് കൂടുതൽ ദുഃഖം വരുത്തും, മകനേ; ദീർഘനിശ്വാസങ്ങളുടെ ക്ഷീണം എന്റെ ദു:ഖം കൂട്ടും.
ത്വയാ വിഹീനാമിഹ മാം ശോകാഗ്നിരതുലോ മഹാന്। പ്രധക്ഷ്യതി യഥാ കക്ഷ്യം ചിത്രഭാനുര്ഹിമാത്യയേ
നീ ഇല്ലാതെ ഞാൻ ഇവിടെ ഇരിക്കുമ്പോൾ, അതിരില്ലാത്ത ഈ ദു:ഖാഗ്നി എന്നെ കത്തിച്ചുകളയും, ശിശിരം കഴിഞ്ഞ് സൂര്യൻ കാടിന്റെ ചെടികൾ കത്തിക്കുന്നതുപോലെ.
കഥം ഹി ധേനുഃ സ്വം വത്സം ഗച്ഛന്തമനുഗച്ഛതി। അഹം ത്വാനുഗമിഷ്യാമി യത്ര വത്സ ഗമിഷ്യസി
പശു തന്റെ കിടാവിനെ പിന്തുടരുന്നതുപോലെ, മകനേ, നീ എവിടേക്കു പോകുന്നുവോ അവിടേക്കു ഞാൻ നിന്നെ പിന്തുടരും.
യഥാ നിഗദിതം മാത്രാ തദ് വാക്യം പുരുഷര്ഷഭഃ। ശ്രുത്വാ രാമോഽബ്രവീദ് വാക്യം മാതരം ഭൃശദുഃഖിതാമ്
അമ്മ പറഞ്ഞ വാക്കുകൾ കേട്ട രാമൻ, മഹാനായ പുരുഷൻ, അതീവ ദുഃഖിതയായ അമ്മയോട് മറുപടി പറഞ്ഞു.
കൈകേയ്യാ വഞ്ചിതോ രാജാ മയി ചാരണ്യമാശ്രിതേ। ഭവത്യാ ച പരിത്യക്തോ ന നൂനം വര്തയിഷ്യതി
കൈകേയി വഞ്ചിച്ച രാജാവും, ഞാൻ കാട്ടിൽ പോയാൽ നീയും എന്നെ ഉപേക്ഷിച്ചാൽ, രാജാവ് ഉറപ്പായും ജീവിച്ചിരിക്കില്ല.
ഭര്തുഃ കില പരിത്യാഗോ നൃശംസഃ കേവലം സ്ത്രിയാഃ। സ ഭവത്യാ ന കര്തവ്യോ മനസാപി വിഗര്ഹിതഃ
ഭർത്താവിനെ ഉപേക്ഷിക്കുന്നത് ഒരു സ്ത്രീക്ക് അത്യന്തം ക്രൂരമായ കാര്യമാണ്; അങ്ങനെ ചെയ്യരുത്, ചിന്തയിലുപോലും അത്തരം പ്രവൃത്തികൾ നിന്ദനീയമാണ്.
യാവജ്ജീവതി കാകുത്സ്ഥഃ പിതാ മേ ജഗതീപതിഃ। ശുശ്രൂഷാ ക്രിയതാം താവത് സ ഹി ധര്മഃ സനാതനഃ
എന്റെ പിതാവും ലോകത്തിന്റെ രാജാവുമായ കാകുത്സ്ഥൻ ജീവിച്ചിരിക്കുമ്പോൾ, അവനോടുള്ള സേവനമാണ് നിത്യധർമ്മം; അതിനാൽ അവനോട് സേവനം ചെയ്യണം.
ഏവമുക്താ തു രാമേണ കൌസല്യാ ശുഭദര്ശനാ। തഥേത്യുവാച സുപ്രീതാ രാമമക്ലിഷ്ടകാരിണമ്
രാമൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ, മനോഹരിയായ കൗസല്യാ വളരെ സന്തോഷത്തോടെ തന്റെ പാപരഹിതനായ മകനോട് 'അതെ, അങ്ങനെയാകട്ടെ' എന്നു പറഞ്ഞു.
ഏവമുക്തസ്തു വചനം രാമോ ധര്മഭൃതാം വരഃ। ഭൂയസ്താമബ്രവീദ് വാക്യം മാതരം ഭൃശദുഃഖിതാമ്
ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞശേഷം, ധർമ്മത്തിൽ ഏറ്റവും മുൻപന്തിയിലുള്ള രാമൻ, അത്യന്തം ദുഃഖിതയായ അമ്മയോട് വീണ്ടും വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു.
മയാ ചൈവ ഭവത്യാ ച കര്തവ്യം വചനം പിതുഃ। രാജാ ഭര്താ ഗുരുഃ ശ്രേഷ്ഠഃ സര്വേഷാമീശ്വരഃ പ്രഭുഃ
ഞാനും അമ്മയും ചേർന്ന് പിതാവിന്റെ കല്പന അനുസരിക്കണം; രാജാവാണ് ഭർത്താവും ഗുരുവും ഏറ്റവും വലിയവനും എല്ലാവർക്കും അധിപതിയും ആണെന്ന് ഓർക്കണം.
ഇമാനി തു മഹാരണ്യേ വിഹൃത്യ നവ പഞ്ച ച। വര്ഷാണി പരമപ്രീത്യാ സ്ഥാസ്യാമി വചനേ തവ
എങ്കിൽ, ഈ മഹാവനത്തിൽ പതിനഞ്ച് വർഷം സന്തോഷത്തോടെ കഴിച്ചുകഴിഞ്ഞാൽ, അമ്മയുടെ വാക്ക് ഞാൻ പാലിക്കും.
ഏവമുക്താ പ്രിയം പുത്രം ബാഷ്പപൂര്ണാനനാ തദാ। ഉവാച പരമാര്താ തു കൌസല്യാ സുതവത്സലാ
പ്രിയപ്പെട്ട മകൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ, കണ്ണുനിറയെ കണ്ണീരോടെ, മകനോടുള്ള അത്യന്തം സ്നേഹത്തോടെ, കൗസല്യാ വലിയ വേദനയോടെ പറഞ്ഞു.
ആസാം രാമ സപത്നീനാം വസ്തും മധ്യേ ന മേ ക്ഷമമ്। നയ മാമപി കാകുത്സ്ഥ വനം വന്യാം മൃഗീമിവ
രാമാ, ഈ സഹഭാര്യമാരുടെ ഇടയിൽ ഞാൻ ജീവിക്കാൻ കഴിയില്ല; കാകുത്സ്ഥാ, കാട്ടുമൃഗിയെപ്പോലെ എന്നെയും കാടിലേക്ക് കൊണ്ടുപോകൂ.
യദി തേ ഗമനേ ബുദ്ധിഃ കൃതാ പിതരപേക്ഷയാ। താം തഥാ രുദതീം രാമോ രുദന് വചനമബ്രവീത്
നിന്റെ മനസ്സിൽ പിതാവിനോടുള്ള ബഹുമാനത്തോടെ പോകാൻ തീരുമാനിച്ചിട്ടുണ്ടെങ്കിൽ, അങ്ങനെ കരയുന്ന അമ്മയോട് രാമനും കരഞ്ഞുകൊണ്ട് പറഞ്ഞു.
ജീവന്ത്യാ ഹി സ്ത്രിയാ ഭര്താ ദൈവതം പ്രഭുരേവ ച। ഭവത്യാ മമ ചൈവാദ്യ രാജാ പ്രഭവതി പ്രഭുഃ
ജീവിച്ചിരിക്കുന്ന സ്ത്രീക്ക് ഭർത്താവാണ് ദൈവവും അധിപതിയും; ഇന്നത് അമ്മക്കും എനിക്കും രാജാവാണ് അധിപതി.
ന ഹ്യനാഥാ വയം രാജ്ഞാ ലോകനാഥേന ധീമതാ। ഭരതശ്ചാപി ധര്മാത്മാ സര്വഭൂതപ്രിയംവദഃ
നമുക്ക് രക്ഷയില്ലെന്ന് പറയാനാവില്ല, കാരണം ജ്ഞാനിയായ രാജാവും ജനങ്ങളുടെ രക്ഷകനുമാണ് നമ്മുടെ കൂടെ; ഭരതനും ധാർമ്മികനും എല്ലാവർക്കും പ്രിയമായി സംസാരിക്കുന്നവനുമാണ്.
രാജ്ഞോ വൃദ്ധസ്യ സതതം ഹിതം ചര സമാഹിതാ। വ്രതോപവാസനിരതാ യാ നാരീ പരമോത്തമാ
വയസ്സായ രാജാവിന്റെ ക്ഷേമം എപ്പോഴും ശ്രദ്ധയോടെ നോക്കണം; വ്രതങ്ങളിലും ഉപവാസങ്ങളിലും താല്പര്യമുള്ള സ്ത്രീയാണ് ഏറ്റവും ഉത്തമയായവൾ.