കൌസല്യാപി തദാ ദേവീ രാത്രിം സ്ഥിത്വാ സമാഹിതാ। പ്രഭാതേ ചാകരോത് പൂജാം വിഷ്ണോഃ പുത്രഹിതൈഷിണീ
അന്നേരം, കൌസല്യാ രാജ്ഞി രാത്രി മുഴുവൻ ധ്യാനത്തിൽ ഇരുന്ന്, രാവിലെ വിഷ്ണുവിന്റെ പൂജ നടത്തി, മകന്റെ ക്ഷേമം പ്രാർത്ഥിച്ചു.
സാ ക്ഷൌമവസനാ ഹൃഷ്ടാ നിത്യം വ്രതപരായണാ। അഗ്നിം ജുഹോതി സ്മ തദാ മന്ത്രവത് കൃതമങ്ഗലാ
പട്ടു vasthram ധരിച്ച്, സന്തോഷത്തോടെ, എപ്പോഴും വ്രതത്തിൽ സ്ഥിരമായ അവൾ, അന്നേരം ശുഭകരമായ കർമ്മങ്ങൾ പൂർത്തിയാക്കി, മന്ത്രങ്ങൾ ചൊല്ലി അഗ്നിയിൽ ഹോമം നടത്തി.
പ്രവിശ്യ തു തദാ രാമോ മാതുരന്തഃപുരം ശുഭമ്। ദദര്ശ മാതരം തത്ര ഹാവയന്തീം ഹുതാശനമ്
അപ്പോൾ രാമൻ അമ്മയുടെ ശുഭമായ അകത്തെ മുറിയിൽ കയറി, അവളെ അവിടെ ഹോമം നടത്തുന്നത് കണ്ടു.
ദേവകാര്യനിമിത്തം ച തത്രാപശ്യത് സമുദ്യതമ്। ദധ്യക്ഷതഘൃതം ചൈവ മോദകാന് ഹവിഷസ്തഥാ
അവിടെ ദേവതാരാധനയ്ക്ക് ഒരുക്കിയ തൈര്, അക്ഷതം, നെയ്യ്, മധുരപലഹാരം തുടങ്ങിയ ഹോമദ്രവ്യങ്ങൾ അവൻ കണ്ടു.
ലാജാന് മാല്യാനി ശുക്ലാനി പായസം കൃസരം തഥാ। സമിധഃ പൂര്ണകുമ്ഭാംശ്ച ദദര്ശ രഘുനന്ദനഃ
ലാജ്, വെള്ളപൂക്കളാൽ നിർമ്മിതമായ മാലകൾ, പായസം, കൃഷരവും, സമിതും, നിറഞ്ഞ കലശങ്ങളും രഘുനന്ദനൻ അവിടെ കണ്ടു.
താം ശുക്ലക്ഷൌമസംവീതാം വ്രതയോഗേന കര്ശിതാമ്। തര്പയന്തീം ദദര്ശാദ്ഭിര്ദേവതാം വരവര്ണിനീമ്
വെള്ളപട്ടു vasthram ധരിച്ച്, വ്രതാനുഷ്ഠാനത്തിൽ ക്ഷീണിച്ച, ദേവതകളെ തൃപ്തിപ്പെടുത്തുന്ന, മനോഹരമായ വർണ്ണമുള്ള അമ്മയെ അവൻ കണ്ടു.
സ മാതരമുപക്രാന്താമുപസംഗൃഹ്യ രാഘവഃ। പരിഷ്വക്തശ്ച ബാഹുഭ്യാമവഘ്രാതശ്ച മൂര്ധനി
രാഘവൻ അമ്മയോടു സമീപിച്ച്, അവളെ കൈകൊണ്ട് അണച്ചു, തലയിൽ മുത്തമിട്ടു.
തമുവാച ദുരാധര്ഷം രാഘവം സുതമാത്മനഃ। കൌസല്യാ പുത്രവാത്സല്യാദിദം പ്രിയഹിതം വചഃ
കൌസല്യാ, മകനെ കാണുമ്പോൾ, മാതൃസ്നേഹത്താൽ നിറഞ്ഞ സ്നേഹവും ഹിതവും ഉള്ള വാക്കുകൾ രാഘവനോട് പറഞ്ഞു.
വൃദ്ധാനാം ധര്മശീലാനാം രാജര്ഷീണാം മഹാത്മനാമ്। പ്രാപ്നുഹ്യായുശ്ച കീര്തിം ച ധര്മം ചാപ്യുചിതം കുലേ
നിന്റെ വംശത്തിലെ മഹാന്മാരായ, വൃദ്ധരും ധർമ്മനിഷ്ഠരുമായ രാജർഷിമാരെപ്പോലെ നീയും ദീർഘായുസും, നല്ല പേര്യും, വംശത്തിന് യോജിച്ച നീതിയും നേടട്ടെ.
സത്യപ്രതിജ്ഞം പിതരം രാജാനം പശ്യ രാഘവ। അദ്യൈവ ത്വാം സ ധര്മാത്മാ യൌവരാജ്യേഽഭിഷേക്ഷ്യതി
രാഘവാ, സത്യവ്രതനായ രാജാവായ നിന്റെ അച്ഛനേ കാണൂ; ഇന്നുതന്നെ ആ ധർമ്മാത്മാവ് നിന്നെ യുവരാജാവായി അഭിഷേകം ചെയ്യും.
ദത്തമാസനമാലഭ്യ ഭോജനേന നിമന്ത്രിതഃ। മാതരം രാഘവഃ കിംചിത് പ്രസാര്യാഞ്ജലിമബ്രവീത്
നൽകിയ ഇരിപ്പിടം സ്വീകരിച്ച്, ഭക്ഷണത്തിന് ക്ഷണിക്കപ്പെട്ട രാഘവൻ, കൈകൂപ്പി അമ്മയോട് കുറച്ച് വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു.
സ സ്വഭാവവിനീതശ്ച ഗൌരവാച്ച തഥാനതഃ। പ്രസ്ഥിതോ ദണ്ഡകാരണ്യമാപ്രഷ്ടുമുപചക്രമേ
സ്വഭാവത്തിൽ തന്നെ വിനീതനും ആദരവോടെ തലവാഴ്ത്തിയവനും ആയ രാമൻ, ദണ്ഡകാരണ്യത്തിലേക്ക് പോകാൻ യാത്രയെടുക്കാൻ അമ്മയോട് വിടപറയാൻ തുടങ്ങി.
ദേവി നൂനം ന ജാനീഷേ മഹദ് ഭയമുപസ്ഥിതമ്। ഇദം തവ ച ദുഃഖായ വൈദേഹ്യാ ലക്ഷ്മണസ്യ ച
ദേവി, വലിയൊരു ഭയം വന്നിരിക്കുന്നു എന്ന് നിങ്ങൾക്ക് അറിയില്ല; ഇത് നിങ്ങൾക്കും വൈദേഹിക്കും ലക്ഷ്മണനും ദുഃഖം വരുത്താനാണ്.
ഗമിഷ്യേ ദണ്ഡകാരണ്യം കിമനേനാസനേന മേ। വിഷ്ടരാസനയോഗ്യോ ഹി കാലോഽയം മാമുപസ്ഥിതഃ
ഞാൻ ദണ്ഡകാരണ്യത്തിലേക്ക് പോകും; ഈ ഇരിപ്പിടം എനിക്ക് ഇനി എന്തിന്? കാട്ടിലെ ഇരിപ്പിടം അനുയോജ്യമായ സമയമാണ് എനിക്ക് വന്നിരിക്കുന്നത്.
ചതുര്ദശ ഹി വര്ഷാണി വത്സ്യാമ വിജനേ വനേ। കന്ദമൂലഫലൈര്ജീവന് ഹിത്വാ മുനിവദാമിഷമ്
പതിനാലു വർഷം ഞാൻ കാട്ടിൽ, ഒരാളുമില്ലാത്ത സ്ഥലത്ത്, കിഴങ്ങും പഴവും മൂലയും മാത്രം കഴിച്ച്, സന്യാസിയെപ്പോലെ മാംസം ഉപേക്ഷിച്ച് ജീവിക്കും.
ഭരതായ മഹാരാജോ യൌവരാജ്യം പ്രയച്ഛതി। മാം പുനര്ദണ്ഡകാരണ്യം വിവാസയതി താപസമ്
മഹാരാജാവ് ഭാരതന് യുവരാജ്യപദവി നൽകുന്നു; എന്നെ വീണ്ടും ദണ്ഡകാരണ്യത്തിലേക്ക് സന്യാസിയെപ്പോലെ നിര്യാതനാക്കുന്നു.
സ ഷട് ചാഷ്ടൌ ച വര്ഷാണി വത്സ്യാമി വിജനേ വനേ। ആസേവമാനോ വന്യാനി ഫലമൂലൈശ്ച വര്തയന്
ആറ് കൂടി എട്ട് കൂടി, പതിനാലു വർഷം ഞാൻ കാട്ടിൽ, ഒരാളുമില്ലാത്ത സ്ഥലത്ത്, കാട്ടിലെ പഴങ്ങളും മൂലകളും കഴിച്ച് ജീവിക്കും.
സാ നികൃത്തേവ സാലസ്യ യഷ്ടിഃ പരശുനാ വനേ। പപാത സഹസാ ദേവീ ദേവതേവ ദിവശ്ച്യുതാ
കാട്ടിൽ കത്തിയാൽ മുറിച്ചുവീഴുന്ന ശാലവൃക്ഷത്തിന്റെ കൊമ്പുപോലെ, ആ ദേവി അപ്രതീക്ഷിതമായി വീണുപോയി, ആകാശത്തിൽ നിന്ന് വീണ ദേവതയെപ്പോലെ.
താമദുഃഖോചിതാം ദൃഷ്ട്വാ പതിതാം കദലീമിവ। രാമസ്തൂത്ഥാപയാമാസ മാതരം ഗതചേതസമ്
ദുഃഖം അറിയാത്ത അമ്മയെ വാഴക്കൊമ്പുപോലെ നിലംപതിച്ചിരിക്കുന്നതും, അവളെ ധൈര്യരഹിതയുമായി കണ്ട് രാമൻ അവളെ എഴുന്നേൽപ്പിക്കാൻ ശ്രമിച്ചു.
ഉപാവൃത്യോത്ഥിതാം ദീനാം വഡവാമിവ വാഹിതാമ്। പാംസുഗുണ്ഠിതസര്വാങ്ഗീം വിമമര്ശ ച പാണിനാ
പൊടിയിൽ മുഴുവൻ മൂടപ്പെട്ട അവളെ, ദു:ഖിതയുമായി, ഒഴുകുന്ന വെള്ളത്തിൽ ഒഴുകിയ കുതിരയെപ്പോലെ, രാമൻ കൈകൊണ്ട് സ്പർശിച്ചു.
സാ രാഘവമുപാസീനമസുഖാര്താ സുഖോചിതാ। ഉവാച പുരുഷവ്യാഘ്രമുപശൃണ്വതി ലക്ഷ്മണേ
സുഖജീവിതത്തിന് പതിവായിരുന്നെങ്കിലും ഇപ്പോൾ ദുഃഖത്തിൽ ആയ അമ്മ, രാഘവനോടു സമീപം ഇരുന്ന്, പുരുഷസിംഹനായി ഇരുന്ന രാമനോടും, ലക്ഷ്മണൻ കേൾക്കവേ സംസാരിച്ചു.
യദി പുത്ര ന ജായേഥാ മമ ശോകായ രാഘവ। ന സ്മ ദുഃഖമതോ ഭൂയഃ പശ്യേയമഹമപ്രജാഃ
രാഘവാ, നീ എന്നെ ദുഃഖത്തിനായി ജനിച്ചില്ലെങ്കിൽ, ഞാൻ മകനില്ലാത്തവളായി ഇങ്ങനെ വലിയ ദുഃഖം കാണേണ്ടി വരില്ലായിരുന്നു.
ഏക ഏവ ഹി വന്ധ്യായാഃ ശോകോ ഭവതി മാനസഃ। അപ്രജാസ്മീതി സംതാപോ ന ഹ്യന്യഃ പുത്ര വിദ്യതേ
മകനില്ലാത്ത സ്ത്രീക്ക് ഒരേ ഒരു മനസ്സുവേദന മാത്രം ഉണ്ട് — മക്കളില്ലെന്ന ദുഃഖം; മറ്റൊന്നുമില്ല, മകനേ.
ന ദൃഷ്ടപൂര്വം കല്യാണം സുഖം വാ പതിപൌരുഷേ। അപി പുത്രേ വിപശ്യേയമിതി രാമാസ്ഥിതം മയാ
എന്റെ ഭർത്താവിന്റെ വീരത്തിൽ നിന്നു ഞാൻ ഒരുപോലും സുഖമോ ഭാഗ്യമോ കണ്ടിട്ടില്ല; എന്റെ മകനിൽ ആ സന്തോഷം കാണാമെന്നായിരുന്നു എന്റെ പ്രതീക്ഷ, രാമാ.
സാ ബഹൂന്യമനോജ്ഞാനി വാക്യാനി ഹൃദയച്ഛിദാമ്। അഹം ശ്രോഷ്യേ സപത്നീനാമവരാണാം പരാ സതീ
താനെക്കാളും താഴ്ന്ന സഹപത്നിമാരിൽ നിന്ന്, മനസ്സു വേദനിപ്പിക്കുന്ന അനേകം കഠിനവാക്കുകൾ ഞാൻ കേൾക്കേണ്ടി വരും.
അതോ ദുഃഖതരം കിം നു പ്രമദാനാം ഭവിഷ്യതി। മമ ശോകോ വിലാപശ്ച യാദൃശോഽയമനന്തകഃ
സ്ത്രീകൾക്ക് ഇതിൽ കൂടുതൽ ദുഃഖകരമായത് എന്താണ്? എന്നെ പിടിച്ചിരിക്കുന്ന ഈ അവസാനമില്ലാത്ത ദുഃഖവും വിലാപവും.
ത്വയി സംനിഹിതേഽപ്യേവമഹമാസം നിരാകൃതാ। കിം പുനഃ പ്രോഷിതേ താത ധ്രുവം മരണമേവ ഹി
നീ സമീപത്തുണ്ടായിരുന്നപ്പോഴും എനിക്ക് ഇങ്ങനെ അവഗണന അനുഭവിക്കേണ്ടി വന്നു. പിന്നെ നീ ഇല്ലാതിരുന്നാൽ എനിക്ക് എന്ത് സംഭവിക്കും? എനിക്ക് ഉറപ്പായ മരണമാത്രമേ ശേഷിക്കുകയുള്ളൂ, മകനേ.
അത്യന്തം നിഗൃഹീതാസ്മി ഭര്തുര്നിത്യമസമ്മതാ। പരിവാരേണ കൈകേയ്യാഃ സമാ വാപ്യഥവാവരാ
എന്റെ ഭർത്താവിന് എപ്പോഴും ഇഷ്ടമല്ലാത്തവളായി, കഠിനമായി നിയന്ത്രിക്കപ്പെട്ടവളായി, കൈകേയിയുടെ കുടുംബത്തിൽ ഞാൻ ഒരുപോലെ അല്ലെങ്കിൽ അതിലും താഴ്ന്നവളായി മാത്രം നിലകൊണ്ടിരിക്കുന്നു.
യോ ഹി മാം സേവതേ കശ്ചിദപി വാപ്യനുവര്തതേ। കൈകേയ്യാഃ പുത്രമന്വീക്ഷ്യ സ ജനോ നാഭിഭാഷതേ
എന്നെ സേവിക്കുന്നോ പിന്തുടരുന്നോ ആരെങ്കിലും കൈകേയിയുടെ മകനെ കണ്ടാൽ, അവർ എനിക്ക് ഒരു വാക്ക് പോലും പറയാറില്ല.
നിത്യക്രോധതയാ തസ്യാഃ കഥം നു ഖരവാദി തത്। കൈകേയ്യാ വദനം ദ്രഷ്ടും പുത്ര ശക്ഷ്യാമി ദുര്ഗതാ
അവളുടെ സ്ഥിരം കോപം കാരണം, മകനേ, ഇങ്ങനെ ദുര്ഭവാഗ്യവതിയായ ഞാൻ, കൈകേയിയുടെ കഠിനമായ മുഖം എങ്ങനെ സഹിച്ചുനോക്കാൻ കഴിയുമെന്നു എനിക്കറിയില്ല.