ന ക്രുധ്യത്യഭിശപ്തോഽപി ക്രോധനീയാനി വര്ജയന്। ക്രുദ്ധാന് പ്രസാദയന് സര്വാന് സ ഇതോഽദ്യ പ്രവത്സ്യതി
അവനെ അപമാനിച്ചാലും, അവൻ ഒരിക്കലും കോപിക്കാറില്ല; കോപമുണ്ടാക്കുന്ന കാരണങ്ങൾ എല്ലാം അവൻ ഒഴിവാക്കുന്നു. കോപിതരായ എല്ലാവരെയും സമാധാനിപ്പിച്ച്, അവൻ ഇന്ന് ഇവിടെ നിന്ന് പുറപ്പെടും.
അബുദ്ധിര്ബത നോ രാജാ ജീവലോകം ചരത്യയമ്। യോ ഗതിം സര്വഭൂതാനാം പരിത്യജതി രാഘവമ്
അയ്യോ, നമ്മുടെ രാജാവിന് ബുദ്ധിയില്ലാതെ ജീവിച്ചിരിക്കുന്നു; എല്ലാ ജീവികൾക്കും ആശ്രയമായ രാഘവനെ ഉപേക്ഷിക്കുന്നവനാണ് അവൻ.
ഇതി സര്വാ മഹിഷ്യസ്താ വിവത്സാ ഇവ ധേനവഃ। പതിമാചുക്രുശുശ്ചാപി സസ്വനം ചാപി ചുക്രുശുഃ
അങ്ങനെ, എല്ലാ രാജകുമാരിമാരും, കുഞ്ഞുങ്ങളെ നഷ്ടപ്പെട്ട പശുക്കളെപ്പോലെ, ഭർത്താവിനായി ഉച്ചത്തിൽ കരഞ്ഞു.
സ ഹി ചാന്തഃപുരേ ഘോരമാര്തശബ്ദം മഹീപതിഃ। പുത്രശോകാഭിസംതപ്തഃ ശ്രുത്വാ വ്യാലീയതാസനേ
മകനോടുള്ള ദുഃഖത്തിൽ കത്തുന്ന രാജാവ്, അകത്തെ കൊട്ടാരത്തിൽ നിന്നുള്ള ഭയാനകമായ വിലാപശബ്ദം കേട്ട്, തന്റെ ഇരിപ്പിടത്തിൽ വീണു കിടന്നു.
രാമസ്തു ഭൃശമായസ്തോ നിഃശ്വസന്നിവ കുഞ്ജരഃ। ജഗാമ സഹിതോ ഭ്രാത്രാ മാതുരന്തഃപുരം വശീ
രാമൻ, അതിയായി വേദനയോടെ, ആനപോലെ ആഴത്തിൽ ശ്വാസംവിട്ടു, സഹോദരനോടൊപ്പം ആത്മസംയമനത്തോടെ അമ്മയുടെ അകത്തെ മുറിയിലേക്ക് നടന്നു.
സോഽപശ്യത് പുരുഷം തത്ര വൃദ്ധം പരമപൂജിതമ്। ഉപവിഷ്ടം ഗൃഹദ്വാരി തിഷ്ഠതശ്ചാപരാന് ബഹൂന്
അവിടെ, രാമൻ വലിയ ആദരവോടെ ഇരിക്കുന്ന ഒരു വൃദ്ധനെയും, വീടിന്റെ വാതിലിനരികിൽ നിൽക്കുന്ന അനേകം ആളുകളെയും കണ്ടു.
ദൃഷ്ട്വൈവ തു തദാ രാമം തേ സര്വേ സമുപസ്ഥിതാഃ। ജയേന ജയതാം ശ്രേഷ്ഠം വര്ധയന്തി സ്മ രാഘവമ്
രാമനെ കണ്ടയുടൻ അവിടെയുണ്ടായിരുന്ന എല്ലാവരും, വിജയികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ രാഘവനെ ജയഘോഷത്തോടെ വരവേറ്റു.
പ്രവിശ്യ പ്രഥമാം കക്ഷ്യാം ദ്വിതീയായാം ദദര്ശ സഃ। ബ്രാഹ്മണാന് വേദസമ്പന്നാന് വൃദ്ധാന് രാജ്ഞാഭിസത്കൃതാന്
ആദ്യ മുറിയിൽ കടന്ന ശേഷം, രണ്ടാം മുറിയിൽ രാജാവിന്റെ ആദരമേറ്റ വേദപണ്ഡിതരായ വൃദ്ധ ബ്രാഹ്മണന്മാരെ രാമൻ കണ്ടു.
പ്രണമ്യ രാമസ്താന് വൃദ്ധാംസ്തൃതീയായാം ദദര്ശ സഃ। സ്ത്രിയോ ബാലാശ്ച വൃദ്ധാശ്ച ദ്വാരരക്ഷണതത്പരാഃ
അവരെ വന്ദിച്ച്, മൂന്നാം മുറിയിൽ സ്ത്രീകളെയും, കുട്ടികളെയും, വൃദ്ധരെയും, വാതിൽ കാത്തിരിക്കാൻ ഉത്സുകരായവരെയും രാമൻ കണ്ടു.
വര്ധയിത്വാ പ്രഹൃഷ്ടാസ്താഃ പ്രവിശ്യ ച ഗൃഹം സ്ത്രിയഃ। ന്യവേദയന്ത ത്വരിതം രാമമാതുഃ പ്രിയം തദാ
ആ സന്തോഷത്തോടെ അനുഗ്രഹങ്ങൾ പറഞ്ഞ സ്ത്രീകൾ, വീട്ടിൽ കയറി രാമൻ എത്തിയ വിവരം ഉടൻ അമ്മയ്ക്ക് അറിയിച്ചു.
കൌസല്യാപി തദാ ദേവീ രാത്രിം സ്ഥിത്വാ സമാഹിതാ। പ്രഭാതേ ചാകരോത് പൂജാം വിഷ്ണോഃ പുത്രഹിതൈഷിണീ
അന്നേരം, കൌസല്യാ രാജ്ഞി രാത്രി മുഴുവൻ ധ്യാനത്തിൽ ഇരുന്ന്, രാവിലെ വിഷ്ണുവിന്റെ പൂജ നടത്തി, മകന്റെ ക്ഷേമം പ്രാർത്ഥിച്ചു.
സാ ക്ഷൌമവസനാ ഹൃഷ്ടാ നിത്യം വ്രതപരായണാ। അഗ്നിം ജുഹോതി സ്മ തദാ മന്ത്രവത് കൃതമങ്ഗലാ
പട്ടു vasthram ധരിച്ച്, സന്തോഷത്തോടെ, എപ്പോഴും വ്രതത്തിൽ സ്ഥിരമായ അവൾ, അന്നേരം ശുഭകരമായ കർമ്മങ്ങൾ പൂർത്തിയാക്കി, മന്ത്രങ്ങൾ ചൊല്ലി അഗ്നിയിൽ ഹോമം നടത്തി.
പ്രവിശ്യ തു തദാ രാമോ മാതുരന്തഃപുരം ശുഭമ്। ദദര്ശ മാതരം തത്ര ഹാവയന്തീം ഹുതാശനമ്
അപ്പോൾ രാമൻ അമ്മയുടെ ശുഭമായ അകത്തെ മുറിയിൽ കയറി, അവളെ അവിടെ ഹോമം നടത്തുന്നത് കണ്ടു.
ദേവകാര്യനിമിത്തം ച തത്രാപശ്യത് സമുദ്യതമ്। ദധ്യക്ഷതഘൃതം ചൈവ മോദകാന് ഹവിഷസ്തഥാ
അവിടെ ദേവതാരാധനയ്ക്ക് ഒരുക്കിയ തൈര്, അക്ഷതം, നെയ്യ്, മധുരപലഹാരം തുടങ്ങിയ ഹോമദ്രവ്യങ്ങൾ അവൻ കണ്ടു.
ലാജാന് മാല്യാനി ശുക്ലാനി പായസം കൃസരം തഥാ। സമിധഃ പൂര്ണകുമ്ഭാംശ്ച ദദര്ശ രഘുനന്ദനഃ
ലാജ്, വെള്ളപൂക്കളാൽ നിർമ്മിതമായ മാലകൾ, പായസം, കൃഷരവും, സമിതും, നിറഞ്ഞ കലശങ്ങളും രഘുനന്ദനൻ അവിടെ കണ്ടു.
താം ശുക്ലക്ഷൌമസംവീതാം വ്രതയോഗേന കര്ശിതാമ്। തര്പയന്തീം ദദര്ശാദ്ഭിര്ദേവതാം വരവര്ണിനീമ്
വെള്ളപട്ടു vasthram ധരിച്ച്, വ്രതാനുഷ്ഠാനത്തിൽ ക്ഷീണിച്ച, ദേവതകളെ തൃപ്തിപ്പെടുത്തുന്ന, മനോഹരമായ വർണ്ണമുള്ള അമ്മയെ അവൻ കണ്ടു.
സ മാതരമുപക്രാന്താമുപസംഗൃഹ്യ രാഘവഃ। പരിഷ്വക്തശ്ച ബാഹുഭ്യാമവഘ്രാതശ്ച മൂര്ധനി
രാഘവൻ അമ്മയോടു സമീപിച്ച്, അവളെ കൈകൊണ്ട് അണച്ചു, തലയിൽ മുത്തമിട്ടു.
തമുവാച ദുരാധര്ഷം രാഘവം സുതമാത്മനഃ। കൌസല്യാ പുത്രവാത്സല്യാദിദം പ്രിയഹിതം വചഃ
കൌസല്യാ, മകനെ കാണുമ്പോൾ, മാതൃസ്നേഹത്താൽ നിറഞ്ഞ സ്നേഹവും ഹിതവും ഉള്ള വാക്കുകൾ രാഘവനോട് പറഞ്ഞു.
വൃദ്ധാനാം ധര്മശീലാനാം രാജര്ഷീണാം മഹാത്മനാമ്। പ്രാപ്നുഹ്യായുശ്ച കീര്തിം ച ധര്മം ചാപ്യുചിതം കുലേ
നിന്റെ വംശത്തിലെ മഹാന്മാരായ, വൃദ്ധരും ധർമ്മനിഷ്ഠരുമായ രാജർഷിമാരെപ്പോലെ നീയും ദീർഘായുസും, നല്ല പേര്യും, വംശത്തിന് യോജിച്ച നീതിയും നേടട്ടെ.
സത്യപ്രതിജ്ഞം പിതരം രാജാനം പശ്യ രാഘവ। അദ്യൈവ ത്വാം സ ധര്മാത്മാ യൌവരാജ്യേഽഭിഷേക്ഷ്യതി
രാഘവാ, സത്യവ്രതനായ രാജാവായ നിന്റെ അച്ഛനേ കാണൂ; ഇന്നുതന്നെ ആ ധർമ്മാത്മാവ് നിന്നെ യുവരാജാവായി അഭിഷേകം ചെയ്യും.
ദത്തമാസനമാലഭ്യ ഭോജനേന നിമന്ത്രിതഃ। മാതരം രാഘവഃ കിംചിത് പ്രസാര്യാഞ്ജലിമബ്രവീത്
നൽകിയ ഇരിപ്പിടം സ്വീകരിച്ച്, ഭക്ഷണത്തിന് ക്ഷണിക്കപ്പെട്ട രാഘവൻ, കൈകൂപ്പി അമ്മയോട് കുറച്ച് വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു.
സ സ്വഭാവവിനീതശ്ച ഗൌരവാച്ച തഥാനതഃ। പ്രസ്ഥിതോ ദണ്ഡകാരണ്യമാപ്രഷ്ടുമുപചക്രമേ
സ്വഭാവത്തിൽ തന്നെ വിനീതനും ആദരവോടെ തലവാഴ്ത്തിയവനും ആയ രാമൻ, ദണ്ഡകാരണ്യത്തിലേക്ക് പോകാൻ യാത്രയെടുക്കാൻ അമ്മയോട് വിടപറയാൻ തുടങ്ങി.
ദേവി നൂനം ന ജാനീഷേ മഹദ് ഭയമുപസ്ഥിതമ്। ഇദം തവ ച ദുഃഖായ വൈദേഹ്യാ ലക്ഷ്മണസ്യ ച
ദേവി, വലിയൊരു ഭയം വന്നിരിക്കുന്നു എന്ന് നിങ്ങൾക്ക് അറിയില്ല; ഇത് നിങ്ങൾക്കും വൈദേഹിക്കും ലക്ഷ്മണനും ദുഃഖം വരുത്താനാണ്.
ഗമിഷ്യേ ദണ്ഡകാരണ്യം കിമനേനാസനേന മേ। വിഷ്ടരാസനയോഗ്യോ ഹി കാലോഽയം മാമുപസ്ഥിതഃ
ഞാൻ ദണ്ഡകാരണ്യത്തിലേക്ക് പോകും; ഈ ഇരിപ്പിടം എനിക്ക് ഇനി എന്തിന്? കാട്ടിലെ ഇരിപ്പിടം അനുയോജ്യമായ സമയമാണ് എനിക്ക് വന്നിരിക്കുന്നത്.
ചതുര്ദശ ഹി വര്ഷാണി വത്സ്യാമ വിജനേ വനേ। കന്ദമൂലഫലൈര്ജീവന് ഹിത്വാ മുനിവദാമിഷമ്
പതിനാലു വർഷം ഞാൻ കാട്ടിൽ, ഒരാളുമില്ലാത്ത സ്ഥലത്ത്, കിഴങ്ങും പഴവും മൂലയും മാത്രം കഴിച്ച്, സന്യാസിയെപ്പോലെ മാംസം ഉപേക്ഷിച്ച് ജീവിക്കും.
ഭരതായ മഹാരാജോ യൌവരാജ്യം പ്രയച്ഛതി। മാം പുനര്ദണ്ഡകാരണ്യം വിവാസയതി താപസമ്
മഹാരാജാവ് ഭാരതന് യുവരാജ്യപദവി നൽകുന്നു; എന്നെ വീണ്ടും ദണ്ഡകാരണ്യത്തിലേക്ക് സന്യാസിയെപ്പോലെ നിര്യാതനാക്കുന്നു.
സ ഷട് ചാഷ്ടൌ ച വര്ഷാണി വത്സ്യാമി വിജനേ വനേ। ആസേവമാനോ വന്യാനി ഫലമൂലൈശ്ച വര്തയന്
ആറ് കൂടി എട്ട് കൂടി, പതിനാലു വർഷം ഞാൻ കാട്ടിൽ, ഒരാളുമില്ലാത്ത സ്ഥലത്ത്, കാട്ടിലെ പഴങ്ങളും മൂലകളും കഴിച്ച് ജീവിക്കും.
സാ നികൃത്തേവ സാലസ്യ യഷ്ടിഃ പരശുനാ വനേ। പപാത സഹസാ ദേവീ ദേവതേവ ദിവശ്ച്യുതാ
കാട്ടിൽ കത്തിയാൽ മുറിച്ചുവീഴുന്ന ശാലവൃക്ഷത്തിന്റെ കൊമ്പുപോലെ, ആ ദേവി അപ്രതീക്ഷിതമായി വീണുപോയി, ആകാശത്തിൽ നിന്ന് വീണ ദേവതയെപ്പോലെ.
താമദുഃഖോചിതാം ദൃഷ്ട്വാ പതിതാം കദലീമിവ। രാമസ്തൂത്ഥാപയാമാസ മാതരം ഗതചേതസമ്
ദുഃഖം അറിയാത്ത അമ്മയെ വാഴക്കൊമ്പുപോലെ നിലംപതിച്ചിരിക്കുന്നതും, അവളെ ധൈര്യരഹിതയുമായി കണ്ട് രാമൻ അവളെ എഴുന്നേൽപ്പിക്കാൻ ശ്രമിച്ചു.
ഉപാവൃത്യോത്ഥിതാം ദീനാം വഡവാമിവ വാഹിതാമ്। പാംസുഗുണ്ഠിതസര്വാങ്ഗീം വിമമര്ശ ച പാണിനാ
പൊടിയിൽ മുഴുവൻ മൂടപ്പെട്ട അവളെ, ദു:ഖിതയുമായി, ഒഴുകുന്ന വെള്ളത്തിൽ ഒഴുകിയ കുതിരയെപ്പോലെ, രാമൻ കൈകൊണ്ട് സ്പർശിച്ചു.