ധാരയന് മനസാ ദുഃഖമിന്ദ്രിയാണി നിഗൃഹ്യ ച। പ്രവിവേശാത്മവാന് വേശ്മ മാതുരപ്രിയശംസിവാന്
മനസ്സിൽ ദുഃഖം സഹിച്ചും ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ നിയന്ത്രിച്ചും, രാമൻ ആത്മസംയമനത്തോടെ അമ്മയ്ക്ക് ഇഷ്ടമല്ലാത്ത വാർത്തയുമായി വീട്ടിലേക്ക് കടന്നു.
സര്വോഽപ്യഭിജനഃ ശ്രീമാന് ശ്രീമതഃ സത്യവാദിനഃ। നാലക്ഷയത രാമസ്യ കംചിദാകാരമാനനേ
ശ്രീമാനായ സത്യവാദിയായ രാമന്റെ എല്ലാ വിശ്വസ്തരും, അവന്റെ മുഖത്ത് ഒരു മാറ്റവും കാണാൻ കഴിഞ്ഞില്ല.
ഉചിതം ച മഹാബാഹുര്ന ജഹൌ ഹര്ഷമാത്മവാന്। ശാരദഃ സമുദീര്ണാംശുശ്ചന്ദ്രസ്തേജ ഇവാത്മജമ്
മഹാബലശാലിയായ ആത്മസംയമനമുള്ള രാമൻ, പതിവ് സമാധാനം വിട്ടില്ല; തന്റെ പ്രകാശത്തിൽ തിളങ്ങുന്ന ശരദ്കാല ചന്ദ്രനെപ്പോലെ.
വാചാ മധുരയാ രാമഃ സര്വം സമ്മാനയഞ്ജനമ്। മാതുഃ സമീപം ധര്മാത്മാ പ്രവിവേശ മഹായശാഃ
മധുരമായ വാക്കുകൾ കൊണ്ട് എല്ലാവരെയും ആദരിച്ച്, മഹാശ്രീയും ധർമ്മനിഷ്ഠനുമായ രാമൻ അമ്മയുടെ അടുത്തേക്ക് കടന്നു.
തം ഗുണൈഃ സമതാം പ്രാപ്തോ ഭ്രാതാ വിപുലവിക്രമഃ। സൌമിത്രിരനുവവ്രാജ ധാരയന് ദുഃഖമാത്മജമ്
വലിയ വീര്യശാലിയായ, ഗുണങ്ങളിൽ സമമായ സഹോദരൻ ആയ ലക്ഷ്മണൻ, തന്റെ ദുഃഖം സഹിച്ചുകൊണ്ട് രാമനെ പിന്തുടർന്നു.
പ്രവിശ്യ വേശ്മാതിഭൃശം മുദാ യുതം സമീക്ഷ്യ താം ചാര്ഥവിപത്തിമാഗതാമ്। ന ചൈവ രാമോഽത്ര ജഗാമ വിക്രിയാം സുഹൃജ്ജനസ്യാത്മവിപത്തിശങ്കയാ
വീട് അതിയായ സന്തോഷത്തിൽ നിറഞ്ഞിരുന്നതിനും, അവിടെ ദുർഭാഗ്യം വന്നതും കണ്ടിട്ടും, സുഹൃത്തുക്കൾക്ക് ദുഃഖം ഉണ്ടാകുമോ എന്ന ഭയത്തിൽ രാമൻ ഒരു വ്യാകുലതയും കാണിച്ചില്ല.
thumb|വിംശഃ സര്ഗഃ ശ്രൂയതാമ്|center ശ്രീമദ്വാല്മീകിയരാമായണേ അയോധ്യാകാണ്ഡേ വിംശഃ സര്ഗഃ ॥൨-
ശ്രീമദ്വാൽമീകിരാമായണത്തിലെ അയ്യോധ്യാകാണ്ഡത്തിലെ ഇരുപതാം സർഗം കേൾക്കട്ടെ.
തസ്മിംസ്തു പുരുഷവ്യാഘ്രേ നിഷ്ക്രാമതി കൃതാഞ്ജലൌ। ആര്തശബ്ദോ മഹാന് ജജ്ഞേ സ്ത്രീണാമന്തഃപുരേ തദാ
ആ പുരുഷസിംഹൻ കയ്യുകൂപ്പി പുറത്തേക്ക് പോകുമ്പോൾ, അകത്തുള്ള സ്ത്രീകളിൽ നിന്ന് വലിയ ദുഃഖാരവം ഉയർന്നു.
കൃത്യേഷ്വചോദിതഃ പിത്രാ സര്വസ്യാന്തഃപുരസ്യ ച। ഗതിശ്ച ശരണം ചാസീത് സ രാമോഽദ്യ പ്രവത്സ്യതി
അച്ഛനും അകത്തുള്ള എല്ലാവരും കല്പിച്ച കാര്യങ്ങളിൽ, അവർക്കെല്ലാം മാർഗ്ഗവും ആശ്രയവും രാമനായിരുന്നു; എന്നാൽ ഇന്ന് അവൻ പുറപ്പെടും.
കൌസല്യായാം യഥാ യുക്തോ ജനന്യാം വര്തതേ സദാ। തഥൈവ വര്തതേഽസ്മാസു ജന്മപ്രഭൃതി രാഘവഃ
കൗസല്യയോടു എപ്പോഴും എങ്ങനെ പെരുമാറുന്നുവോ, അതുപോലെ തന്നെ ജന്മം മുതൽ രാഘവൻ ഞങ്ങളോടും പെരുമാറിയിട്ടുണ്ട്.
ന ക്രുധ്യത്യഭിശപ്തോഽപി ക്രോധനീയാനി വര്ജയന്। ക്രുദ്ധാന് പ്രസാദയന് സര്വാന് സ ഇതോഽദ്യ പ്രവത്സ്യതി
അവനെ അപമാനിച്ചാലും, അവൻ ഒരിക്കലും കോപിക്കാറില്ല; കോപമുണ്ടാക്കുന്ന കാരണങ്ങൾ എല്ലാം അവൻ ഒഴിവാക്കുന്നു. കോപിതരായ എല്ലാവരെയും സമാധാനിപ്പിച്ച്, അവൻ ഇന്ന് ഇവിടെ നിന്ന് പുറപ്പെടും.
അബുദ്ധിര്ബത നോ രാജാ ജീവലോകം ചരത്യയമ്। യോ ഗതിം സര്വഭൂതാനാം പരിത്യജതി രാഘവമ്
അയ്യോ, നമ്മുടെ രാജാവിന് ബുദ്ധിയില്ലാതെ ജീവിച്ചിരിക്കുന്നു; എല്ലാ ജീവികൾക്കും ആശ്രയമായ രാഘവനെ ഉപേക്ഷിക്കുന്നവനാണ് അവൻ.
ഇതി സര്വാ മഹിഷ്യസ്താ വിവത്സാ ഇവ ധേനവഃ। പതിമാചുക്രുശുശ്ചാപി സസ്വനം ചാപി ചുക്രുശുഃ
അങ്ങനെ, എല്ലാ രാജകുമാരിമാരും, കുഞ്ഞുങ്ങളെ നഷ്ടപ്പെട്ട പശുക്കളെപ്പോലെ, ഭർത്താവിനായി ഉച്ചത്തിൽ കരഞ്ഞു.
സ ഹി ചാന്തഃപുരേ ഘോരമാര്തശബ്ദം മഹീപതിഃ। പുത്രശോകാഭിസംതപ്തഃ ശ്രുത്വാ വ്യാലീയതാസനേ
മകനോടുള്ള ദുഃഖത്തിൽ കത്തുന്ന രാജാവ്, അകത്തെ കൊട്ടാരത്തിൽ നിന്നുള്ള ഭയാനകമായ വിലാപശബ്ദം കേട്ട്, തന്റെ ഇരിപ്പിടത്തിൽ വീണു കിടന്നു.
രാമസ്തു ഭൃശമായസ്തോ നിഃശ്വസന്നിവ കുഞ്ജരഃ। ജഗാമ സഹിതോ ഭ്രാത്രാ മാതുരന്തഃപുരം വശീ
രാമൻ, അതിയായി വേദനയോടെ, ആനപോലെ ആഴത്തിൽ ശ്വാസംവിട്ടു, സഹോദരനോടൊപ്പം ആത്മസംയമനത്തോടെ അമ്മയുടെ അകത്തെ മുറിയിലേക്ക് നടന്നു.
സോഽപശ്യത് പുരുഷം തത്ര വൃദ്ധം പരമപൂജിതമ്। ഉപവിഷ്ടം ഗൃഹദ്വാരി തിഷ്ഠതശ്ചാപരാന് ബഹൂന്
അവിടെ, രാമൻ വലിയ ആദരവോടെ ഇരിക്കുന്ന ഒരു വൃദ്ധനെയും, വീടിന്റെ വാതിലിനരികിൽ നിൽക്കുന്ന അനേകം ആളുകളെയും കണ്ടു.
ദൃഷ്ട്വൈവ തു തദാ രാമം തേ സര്വേ സമുപസ്ഥിതാഃ। ജയേന ജയതാം ശ്രേഷ്ഠം വര്ധയന്തി സ്മ രാഘവമ്
രാമനെ കണ്ടയുടൻ അവിടെയുണ്ടായിരുന്ന എല്ലാവരും, വിജയികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ രാഘവനെ ജയഘോഷത്തോടെ വരവേറ്റു.
പ്രവിശ്യ പ്രഥമാം കക്ഷ്യാം ദ്വിതീയായാം ദദര്ശ സഃ। ബ്രാഹ്മണാന് വേദസമ്പന്നാന് വൃദ്ധാന് രാജ്ഞാഭിസത്കൃതാന്
ആദ്യ മുറിയിൽ കടന്ന ശേഷം, രണ്ടാം മുറിയിൽ രാജാവിന്റെ ആദരമേറ്റ വേദപണ്ഡിതരായ വൃദ്ധ ബ്രാഹ്മണന്മാരെ രാമൻ കണ്ടു.
പ്രണമ്യ രാമസ്താന് വൃദ്ധാംസ്തൃതീയായാം ദദര്ശ സഃ। സ്ത്രിയോ ബാലാശ്ച വൃദ്ധാശ്ച ദ്വാരരക്ഷണതത്പരാഃ
അവരെ വന്ദിച്ച്, മൂന്നാം മുറിയിൽ സ്ത്രീകളെയും, കുട്ടികളെയും, വൃദ്ധരെയും, വാതിൽ കാത്തിരിക്കാൻ ഉത്സുകരായവരെയും രാമൻ കണ്ടു.
വര്ധയിത്വാ പ്രഹൃഷ്ടാസ്താഃ പ്രവിശ്യ ച ഗൃഹം സ്ത്രിയഃ। ന്യവേദയന്ത ത്വരിതം രാമമാതുഃ പ്രിയം തദാ
ആ സന്തോഷത്തോടെ അനുഗ്രഹങ്ങൾ പറഞ്ഞ സ്ത്രീകൾ, വീട്ടിൽ കയറി രാമൻ എത്തിയ വിവരം ഉടൻ അമ്മയ്ക്ക് അറിയിച്ചു.
കൌസല്യാപി തദാ ദേവീ രാത്രിം സ്ഥിത്വാ സമാഹിതാ। പ്രഭാതേ ചാകരോത് പൂജാം വിഷ്ണോഃ പുത്രഹിതൈഷിണീ
അന്നേരം, കൌസല്യാ രാജ്ഞി രാത്രി മുഴുവൻ ധ്യാനത്തിൽ ഇരുന്ന്, രാവിലെ വിഷ്ണുവിന്റെ പൂജ നടത്തി, മകന്റെ ക്ഷേമം പ്രാർത്ഥിച്ചു.
സാ ക്ഷൌമവസനാ ഹൃഷ്ടാ നിത്യം വ്രതപരായണാ। അഗ്നിം ജുഹോതി സ്മ തദാ മന്ത്രവത് കൃതമങ്ഗലാ
പട്ടു vasthram ധരിച്ച്, സന്തോഷത്തോടെ, എപ്പോഴും വ്രതത്തിൽ സ്ഥിരമായ അവൾ, അന്നേരം ശുഭകരമായ കർമ്മങ്ങൾ പൂർത്തിയാക്കി, മന്ത്രങ്ങൾ ചൊല്ലി അഗ്നിയിൽ ഹോമം നടത്തി.
പ്രവിശ്യ തു തദാ രാമോ മാതുരന്തഃപുരം ശുഭമ്। ദദര്ശ മാതരം തത്ര ഹാവയന്തീം ഹുതാശനമ്
അപ്പോൾ രാമൻ അമ്മയുടെ ശുഭമായ അകത്തെ മുറിയിൽ കയറി, അവളെ അവിടെ ഹോമം നടത്തുന്നത് കണ്ടു.
ദേവകാര്യനിമിത്തം ച തത്രാപശ്യത് സമുദ്യതമ്। ദധ്യക്ഷതഘൃതം ചൈവ മോദകാന് ഹവിഷസ്തഥാ
അവിടെ ദേവതാരാധനയ്ക്ക് ഒരുക്കിയ തൈര്, അക്ഷതം, നെയ്യ്, മധുരപലഹാരം തുടങ്ങിയ ഹോമദ്രവ്യങ്ങൾ അവൻ കണ്ടു.
ലാജാന് മാല്യാനി ശുക്ലാനി പായസം കൃസരം തഥാ। സമിധഃ പൂര്ണകുമ്ഭാംശ്ച ദദര്ശ രഘുനന്ദനഃ
ലാജ്, വെള്ളപൂക്കളാൽ നിർമ്മിതമായ മാലകൾ, പായസം, കൃഷരവും, സമിതും, നിറഞ്ഞ കലശങ്ങളും രഘുനന്ദനൻ അവിടെ കണ്ടു.
താം ശുക്ലക്ഷൌമസംവീതാം വ്രതയോഗേന കര്ശിതാമ്। തര്പയന്തീം ദദര്ശാദ്ഭിര്ദേവതാം വരവര്ണിനീമ്
വെള്ളപട്ടു vasthram ധരിച്ച്, വ്രതാനുഷ്ഠാനത്തിൽ ക്ഷീണിച്ച, ദേവതകളെ തൃപ്തിപ്പെടുത്തുന്ന, മനോഹരമായ വർണ്ണമുള്ള അമ്മയെ അവൻ കണ്ടു.
സ മാതരമുപക്രാന്താമുപസംഗൃഹ്യ രാഘവഃ। പരിഷ്വക്തശ്ച ബാഹുഭ്യാമവഘ്രാതശ്ച മൂര്ധനി
രാഘവൻ അമ്മയോടു സമീപിച്ച്, അവളെ കൈകൊണ്ട് അണച്ചു, തലയിൽ മുത്തമിട്ടു.
തമുവാച ദുരാധര്ഷം രാഘവം സുതമാത്മനഃ। കൌസല്യാ പുത്രവാത്സല്യാദിദം പ്രിയഹിതം വചഃ
കൌസല്യാ, മകനെ കാണുമ്പോൾ, മാതൃസ്നേഹത്താൽ നിറഞ്ഞ സ്നേഹവും ഹിതവും ഉള്ള വാക്കുകൾ രാഘവനോട് പറഞ്ഞു.
വൃദ്ധാനാം ധര്മശീലാനാം രാജര്ഷീണാം മഹാത്മനാമ്। പ്രാപ്നുഹ്യായുശ്ച കീര്തിം ച ധര്മം ചാപ്യുചിതം കുലേ
നിന്റെ വംശത്തിലെ മഹാന്മാരായ, വൃദ്ധരും ധർമ്മനിഷ്ഠരുമായ രാജർഷിമാരെപ്പോലെ നീയും ദീർഘായുസും, നല്ല പേര്യും, വംശത്തിന് യോജിച്ച നീതിയും നേടട്ടെ.
സത്യപ്രതിജ്ഞം പിതരം രാജാനം പശ്യ രാഘവ। അദ്യൈവ ത്വാം സ ധര്മാത്മാ യൌവരാജ്യേഽഭിഷേക്ഷ്യതി
രാഘവാ, സത്യവ്രതനായ രാജാവായ നിന്റെ അച്ഛനേ കാണൂ; ഇന്നുതന്നെ ആ ധർമ്മാത്മാവ് നിന്നെ യുവരാജാവായി അഭിഷേകം ചെയ്യും.