യാവന്മാതരമാപൃച്ഛേ സീതാം ചാനുനയാമ്യഹമ്। തതോഽദ്യൈവ ഗമിഷ്യാമി ദണ്ഡകാനാം മഹദ് വനമ്
ഞാൻ അമ്മയെ വിടപറഞ്ഞ്, സീതയെ ആശ്വസിപ്പിച്ച ശേഷം, ഇന്നുതന്നെ ദണ്ഡകവനത്തിലെ ആ മഹാവനത്തിലേക്ക് പോകും.
ഭരതഃ പാലയേദ് രാജ്യം ശുശ്രൂഷേച്ച പിതുര്യഥാ। തഥാ ഭവത്യാ കര്തവ്യം സ ഹി ധര്മഃ സനാതനഃ
ഭരതൻ രാജ്യം ഭരിക്കുകയും, പിതാവിനെ യഥാവിധി സേവിക്കുകയും ചെയ്യട്ടെ; അതുപോലെ തന്നെ ഭവതിയും ചെയ്യണം, കാരണം അതാണ് ശാശ്വതധർമ്മം.
രാമസ്യ തു വചഃ ശ്രുത്വാ ഭൃശം ദുഃഖഗതഃ പിതാ। ശോകാദശക്നുവന് വക്തും പ്രരുരോദ മഹാസ്വനമ്
രാമന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ടപ്പോൾ, അച്ഛൻ അതീവ ദുഃഖത്തിൽ ആകയാൽ, വാക്ക് പറയാൻ കഴിയാതെ, വലിയ ശബ്ദത്തോടെ കരയിത്തുടങ്ങി.
വന്ദിത്വാ ചരണൌ രാജ്ഞോ വിസംജ്ഞസ്യ പിതുസ്തദാ। കൈകേയ്യാശ്ചാപ്യനാര്യായാ നിഷ്പപാത മഹാദ്യുതിഃ
പ്രഭയുള്ള രാമൻ, ബോധം തെറ്റിയ അച്ഛന്റെ കാലിലും, അയോഗ്യയായ കൈകേയിയുടെ കാലിലും നമസ്കരിച്ച് നിലത്തു വീണു.
സ രാമഃ പിതരം കൃത്വാ കൈകേയീം ച പ്രദക്ഷിണമ്। നിഷ്ക്രമ്യാന്തഃപുരാത് തസ്മാത് സ്വം ദദര്ശ സുഹൃജ്ജനമ്
രാമൻ അച്ഛനും കൈകേയിയെയും പ്രദക്ഷിണം ചെയ്തു, അകത്തുള്ള മുറിയിൽ നിന്ന് പുറത്ത് കടന്നു, സ്വന്തം സുഹൃത്തുക്കളെ കണ്ടു.
തം ബാഷ്പപരിപൂര്ണാക്ഷഃ പൃഷ്ഠതോഽനുജഗാമ ഹ। ലക്ഷ്മണഃ പരമക്രുദ്ധഃ സുമിത്രാനന്ദവര്ധനഃ
സുമിത്രയുടെ സന്തോഷം ആയ ലക്ഷ്മണൻ, കണ്ണുനീരോടെ, അതീവ കോപത്തോടെ, രാമന്റെ പിന്നാലെ നടന്നു.
ആഭിഷേചനികം ഭാണ്ഡം കൃത്വാ രാമഃ പ്രദക്ഷിണമ്। ശനൈര്ജഗാമ സാപേക്ഷോ ദൃഷ്ടിം തത്രാവിചാലയന്
അഭിഷേകത്തിന് ഒരുക്കിയിരുന്ന പാത്രങ്ങൾ പ്രദക്ഷിണം ചെയ്തശേഷം, രാമൻ അവയിൽ നിന്ന് കണ്ണ് മാറ്റാതെ, പതുക്കെ അകന്ന് നടന്നു.
ന ചാസ്യ മഹതീം ലക്ഷ്മീം രാജ്യനാശോഽപകര്ഷതി। ലോകകാന്തസ്യ കാന്തത്വാച്ഛീതരശ്മേരിവ ക്ഷയഃ
രാജ്യം നഷ്ടപ്പെട്ടാലും രാമന്റെ മഹത്വം കുറയില്ല; എല്ലാവർക്കും പ്രിയനായതിനാൽ, തണുത്ത പ്രകാശമുള്ള ചന്ദ്രൻ ക്ഷയിച്ചാലും അതിന്റെ സൗന്ദര്യം കുറയാത്തതുപോലെ.
ന വനം ഗന്തുകാമസ്യ ത്യജതശ്ച വസുംധരാമ്। സര്വലോകാതിഗസ്യേവ ലക്ഷ്യതേ ചിത്തവിക്രിയാ
കാടിലേക്ക് പോകാനും ഭൂമി ഉപേക്ഷിക്കാനും മനസ്സുണ്ടായിരുന്നിട്ടും, ലോകത്തെ അതിക്രമിച്ചവനെന്നപോലെ, രാമന്റെ മനസ്സിൽ ഒരു അശാന്തിയും കാണപ്പെട്ടില്ല.
പ്രതിഷിധ്യ ശുഭം ഛത്രം വ്യജനേ ച സ്വലംകൃതേ। വിസര്ജയിത്വാ സ്വജനം രഥം പൌരാംസ്തഥാ ജനാന്
ശുഭമായ വെള്ള കുടയും അലങ്കരിച്ച വീശൽകാറ്റുകളും നിരസിച്ച്, സ്വന്തം ആളുകളെയും, രഥത്തെയും, നഗരവാസികളെയും അവൻ വിട്ടയച്ചു.
ധാരയന് മനസാ ദുഃഖമിന്ദ്രിയാണി നിഗൃഹ്യ ച। പ്രവിവേശാത്മവാന് വേശ്മ മാതുരപ്രിയശംസിവാന്
മനസ്സിൽ ദുഃഖം സഹിച്ചും ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ നിയന്ത്രിച്ചും, രാമൻ ആത്മസംയമനത്തോടെ അമ്മയ്ക്ക് ഇഷ്ടമല്ലാത്ത വാർത്തയുമായി വീട്ടിലേക്ക് കടന്നു.
സര്വോഽപ്യഭിജനഃ ശ്രീമാന് ശ്രീമതഃ സത്യവാദിനഃ। നാലക്ഷയത രാമസ്യ കംചിദാകാരമാനനേ
ശ്രീമാനായ സത്യവാദിയായ രാമന്റെ എല്ലാ വിശ്വസ്തരും, അവന്റെ മുഖത്ത് ഒരു മാറ്റവും കാണാൻ കഴിഞ്ഞില്ല.
ഉചിതം ച മഹാബാഹുര്ന ജഹൌ ഹര്ഷമാത്മവാന്। ശാരദഃ സമുദീര്ണാംശുശ്ചന്ദ്രസ്തേജ ഇവാത്മജമ്
മഹാബലശാലിയായ ആത്മസംയമനമുള്ള രാമൻ, പതിവ് സമാധാനം വിട്ടില്ല; തന്റെ പ്രകാശത്തിൽ തിളങ്ങുന്ന ശരദ്കാല ചന്ദ്രനെപ്പോലെ.
വാചാ മധുരയാ രാമഃ സര്വം സമ്മാനയഞ്ജനമ്। മാതുഃ സമീപം ധര്മാത്മാ പ്രവിവേശ മഹായശാഃ
മധുരമായ വാക്കുകൾ കൊണ്ട് എല്ലാവരെയും ആദരിച്ച്, മഹാശ്രീയും ധർമ്മനിഷ്ഠനുമായ രാമൻ അമ്മയുടെ അടുത്തേക്ക് കടന്നു.
തം ഗുണൈഃ സമതാം പ്രാപ്തോ ഭ്രാതാ വിപുലവിക്രമഃ। സൌമിത്രിരനുവവ്രാജ ധാരയന് ദുഃഖമാത്മജമ്
വലിയ വീര്യശാലിയായ, ഗുണങ്ങളിൽ സമമായ സഹോദരൻ ആയ ലക്ഷ്മണൻ, തന്റെ ദുഃഖം സഹിച്ചുകൊണ്ട് രാമനെ പിന്തുടർന്നു.
പ്രവിശ്യ വേശ്മാതിഭൃശം മുദാ യുതം സമീക്ഷ്യ താം ചാര്ഥവിപത്തിമാഗതാമ്। ന ചൈവ രാമോഽത്ര ജഗാമ വിക്രിയാം സുഹൃജ്ജനസ്യാത്മവിപത്തിശങ്കയാ
വീട് അതിയായ സന്തോഷത്തിൽ നിറഞ്ഞിരുന്നതിനും, അവിടെ ദുർഭാഗ്യം വന്നതും കണ്ടിട്ടും, സുഹൃത്തുക്കൾക്ക് ദുഃഖം ഉണ്ടാകുമോ എന്ന ഭയത്തിൽ രാമൻ ഒരു വ്യാകുലതയും കാണിച്ചില്ല.
thumb|വിംശഃ സര്ഗഃ ശ്രൂയതാമ്|center ശ്രീമദ്വാല്മീകിയരാമായണേ അയോധ്യാകാണ്ഡേ വിംശഃ സര്ഗഃ ॥൨-
ശ്രീമദ്വാൽമീകിരാമായണത്തിലെ അയ്യോധ്യാകാണ്ഡത്തിലെ ഇരുപതാം സർഗം കേൾക്കട്ടെ.
തസ്മിംസ്തു പുരുഷവ്യാഘ്രേ നിഷ്ക്രാമതി കൃതാഞ്ജലൌ। ആര്തശബ്ദോ മഹാന് ജജ്ഞേ സ്ത്രീണാമന്തഃപുരേ തദാ
ആ പുരുഷസിംഹൻ കയ്യുകൂപ്പി പുറത്തേക്ക് പോകുമ്പോൾ, അകത്തുള്ള സ്ത്രീകളിൽ നിന്ന് വലിയ ദുഃഖാരവം ഉയർന്നു.
കൃത്യേഷ്വചോദിതഃ പിത്രാ സര്വസ്യാന്തഃപുരസ്യ ച। ഗതിശ്ച ശരണം ചാസീത് സ രാമോഽദ്യ പ്രവത്സ്യതി
അച്ഛനും അകത്തുള്ള എല്ലാവരും കല്പിച്ച കാര്യങ്ങളിൽ, അവർക്കെല്ലാം മാർഗ്ഗവും ആശ്രയവും രാമനായിരുന്നു; എന്നാൽ ഇന്ന് അവൻ പുറപ്പെടും.
കൌസല്യായാം യഥാ യുക്തോ ജനന്യാം വര്തതേ സദാ। തഥൈവ വര്തതേഽസ്മാസു ജന്മപ്രഭൃതി രാഘവഃ
കൗസല്യയോടു എപ്പോഴും എങ്ങനെ പെരുമാറുന്നുവോ, അതുപോലെ തന്നെ ജന്മം മുതൽ രാഘവൻ ഞങ്ങളോടും പെരുമാറിയിട്ടുണ്ട്.
ന ക്രുധ്യത്യഭിശപ്തോഽപി ക്രോധനീയാനി വര്ജയന്। ക്രുദ്ധാന് പ്രസാദയന് സര്വാന് സ ഇതോഽദ്യ പ്രവത്സ്യതി
അവനെ അപമാനിച്ചാലും, അവൻ ഒരിക്കലും കോപിക്കാറില്ല; കോപമുണ്ടാക്കുന്ന കാരണങ്ങൾ എല്ലാം അവൻ ഒഴിവാക്കുന്നു. കോപിതരായ എല്ലാവരെയും സമാധാനിപ്പിച്ച്, അവൻ ഇന്ന് ഇവിടെ നിന്ന് പുറപ്പെടും.
അബുദ്ധിര്ബത നോ രാജാ ജീവലോകം ചരത്യയമ്। യോ ഗതിം സര്വഭൂതാനാം പരിത്യജതി രാഘവമ്
അയ്യോ, നമ്മുടെ രാജാവിന് ബുദ്ധിയില്ലാതെ ജീവിച്ചിരിക്കുന്നു; എല്ലാ ജീവികൾക്കും ആശ്രയമായ രാഘവനെ ഉപേക്ഷിക്കുന്നവനാണ് അവൻ.
ഇതി സര്വാ മഹിഷ്യസ്താ വിവത്സാ ഇവ ധേനവഃ। പതിമാചുക്രുശുശ്ചാപി സസ്വനം ചാപി ചുക്രുശുഃ
അങ്ങനെ, എല്ലാ രാജകുമാരിമാരും, കുഞ്ഞുങ്ങളെ നഷ്ടപ്പെട്ട പശുക്കളെപ്പോലെ, ഭർത്താവിനായി ഉച്ചത്തിൽ കരഞ്ഞു.
സ ഹി ചാന്തഃപുരേ ഘോരമാര്തശബ്ദം മഹീപതിഃ। പുത്രശോകാഭിസംതപ്തഃ ശ്രുത്വാ വ്യാലീയതാസനേ
മകനോടുള്ള ദുഃഖത്തിൽ കത്തുന്ന രാജാവ്, അകത്തെ കൊട്ടാരത്തിൽ നിന്നുള്ള ഭയാനകമായ വിലാപശബ്ദം കേട്ട്, തന്റെ ഇരിപ്പിടത്തിൽ വീണു കിടന്നു.
രാമസ്തു ഭൃശമായസ്തോ നിഃശ്വസന്നിവ കുഞ്ജരഃ। ജഗാമ സഹിതോ ഭ്രാത്രാ മാതുരന്തഃപുരം വശീ
രാമൻ, അതിയായി വേദനയോടെ, ആനപോലെ ആഴത്തിൽ ശ്വാസംവിട്ടു, സഹോദരനോടൊപ്പം ആത്മസംയമനത്തോടെ അമ്മയുടെ അകത്തെ മുറിയിലേക്ക് നടന്നു.
സോഽപശ്യത് പുരുഷം തത്ര വൃദ്ധം പരമപൂജിതമ്। ഉപവിഷ്ടം ഗൃഹദ്വാരി തിഷ്ഠതശ്ചാപരാന് ബഹൂന്
അവിടെ, രാമൻ വലിയ ആദരവോടെ ഇരിക്കുന്ന ഒരു വൃദ്ധനെയും, വീടിന്റെ വാതിലിനരികിൽ നിൽക്കുന്ന അനേകം ആളുകളെയും കണ്ടു.
ദൃഷ്ട്വൈവ തു തദാ രാമം തേ സര്വേ സമുപസ്ഥിതാഃ। ജയേന ജയതാം ശ്രേഷ്ഠം വര്ധയന്തി സ്മ രാഘവമ്
രാമനെ കണ്ടയുടൻ അവിടെയുണ്ടായിരുന്ന എല്ലാവരും, വിജയികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ രാഘവനെ ജയഘോഷത്തോടെ വരവേറ്റു.
പ്രവിശ്യ പ്രഥമാം കക്ഷ്യാം ദ്വിതീയായാം ദദര്ശ സഃ। ബ്രാഹ്മണാന് വേദസമ്പന്നാന് വൃദ്ധാന് രാജ്ഞാഭിസത്കൃതാന്
ആദ്യ മുറിയിൽ കടന്ന ശേഷം, രണ്ടാം മുറിയിൽ രാജാവിന്റെ ആദരമേറ്റ വേദപണ്ഡിതരായ വൃദ്ധ ബ്രാഹ്മണന്മാരെ രാമൻ കണ്ടു.
പ്രണമ്യ രാമസ്താന് വൃദ്ധാംസ്തൃതീയായാം ദദര്ശ സഃ। സ്ത്രിയോ ബാലാശ്ച വൃദ്ധാശ്ച ദ്വാരരക്ഷണതത്പരാഃ
അവരെ വന്ദിച്ച്, മൂന്നാം മുറിയിൽ സ്ത്രീകളെയും, കുട്ടികളെയും, വൃദ്ധരെയും, വാതിൽ കാത്തിരിക്കാൻ ഉത്സുകരായവരെയും രാമൻ കണ്ടു.
വര്ധയിത്വാ പ്രഹൃഷ്ടാസ്താഃ പ്രവിശ്യ ച ഗൃഹം സ്ത്രിയഃ। ന്യവേദയന്ത ത്വരിതം രാമമാതുഃ പ്രിയം തദാ
ആ സന്തോഷത്തോടെ അനുഗ്രഹങ്ങൾ പറഞ്ഞ സ്ത്രീകൾ, വീട്ടിൽ കയറി രാമൻ എത്തിയ വിവരം ഉടൻ അമ്മയ്ക്ക് അറിയിച്ചു.