അലീകം മാനസം ത്വേകം ഹൃദയം ദഹതേ മമ। സ്വയം യന്നാഹ മാം രാജാ ഭരതസ്യാഭിഷേചനമ്
എന്നാൽ ഒരു കാര്യം മാത്രം, അടിസ്ഥാനമില്ലാത്ത ഒരു ചിന്ത, എന്റെ മനസ്സിൽ വേദനയാകുന്നു: ഭരതന്റെ അഭിഷേകത്തെ കുറിച്ച് രാജാവ് സ്വയം എന്നോട് പറയാതിരുന്നത്.
അഹം ഹി സീതാം രാജ്യം ച പ്രാണാനിഷ്ടാന് ധനാനി ച। ഹൃഷ്ടോ ഭ്രാത്രേ സ്വയം ദദ്യാം ഭരതായാപ്രചോദിതഃ
സീതയെയും, രാജ്യത്തെയും, എന്റെ ജീവനും ഇഷ്ടധനങ്ങളും എല്ലാം ഞാൻ സന്തോഷത്തോടെ ഭരതന് തന്നേയ്ക്കുമാത്രം നൽകുമായിരുന്നു, അവൻ ചോദിക്കാതിരുന്നാലും.
കിം പുനര്മനുജേന്ദ്രേണ സ്വയം പിത്രാ പ്രചോദിതഃ। തവ ച പ്രിയകാമാര്ഥം പ്രതിജ്ഞാമനുപാലയന്
നിന്റെ ഏറ്റവും പ്രിയമായ ആഗ്രഹം നിറവേറ്റാൻ രാജാവായ പിതാവ് തന്നെ പ്രേരിപ്പിച്ചപ്പോൾ, അവൻ തന്നേ വാഗ്ദാനം പാലിക്കുന്നത് എത്ര വലിയ കാര്യമാണല്ലോ!
തഥാശ്വാസയ ഹ്രീമന്തം കിം ത്വിദം യന്മഹീപതിഃ। വസുധാസക്തനയനോ മന്ദമശ്രൂണി മുഞ്ചതി
നമുക്ക് ഈ ലജ്ജാശീലനായവനെ ആശ്വസിപ്പിക്കാം. എന്നാൽ ഭൂമിയിലേക്കാണ് രാജാവ് കണ്ണ് പതിപ്പിച്ച്, മന്ദമായി കണ്ണുനീർ വീഴ്ത്തുന്നതെന്തുകൊണ്ടാണ്?
ഗച്ഛന്തു ചൈവാനയിതും ദൂതാഃ ശീഘ്രജവൈര്ഹയൈഃ। ഭരതം മാതുലകുലാദദ്യൈവ നൃപശാസനാത്
ഇന്നുതന്നെ രാജാവിന്റെ ആജ്ഞപ്രകാരം, വേഗമുള്ള കുതിരകളോടുകൂടിയ ദൂതന്മാർ പോയി, ഭാരതനെ അമ്മാവന്റെ വീട്ടിൽ നിന്ന് കൊണ്ടുവരട്ടെ.
ദണ്ഡകാരണ്യമേഷോഽഹം ഗച്ഛാമ്യേവ ഹി സത്വരഃ। അവിചാര്യ പിതുര്വാക്യം സമാ വസ്തും ചതുര്ദശ
ഞാൻ പിതാവിന്റെ വാക്ക് ആലോചിക്കാതെ തന്നെ, ഉടൻ തന്നെ ദണ്ഡകവനം പോകുന്നു; അവിടെ പതിനാലു വർഷം താമസിക്കും.
സാ ഹൃഷ്ടാ തസ്യ തദ് വാക്യം ശ്രുത്വാ രാമസ്യ കൈകയീ। പ്രസ്ഥാനം ശ്രദ്ദധാനാ സാ ത്വരയാമാസ രാഘവമ്
രാമന്റെ ആ വാക്കുകൾ കേട്ടു, കൈകേയിക്ക് സന്തോഷം തോന്നി; അവൻ യാത്രയാകുമെന്ന് വിശ്വസിച്ച്, രാഘവനെ ഉടൻ പോകാൻ പ്രേരിപ്പിച്ചു.
ഏവം ഭവതു യാസ്യന്തി ദൂതാഃ ശീഘ്രജവൈര്ഹയൈഃ। ഭരതം മാതുലകുലാദിഹാവര്തയിതും നരാഃ
അങ്ങനെ തന്നെ ആകട്ടെ; വേഗമുള്ള കുതിരകളോടുകൂടിയ ദൂതന്മാർ പോയി, ഭാരതനെ അമ്മാവന്റെ വീട്ടിൽ നിന്ന് ഇവിടേക്ക് തിരിച്ചുകൊണ്ടുവരട്ടെ.
തവ ത്വഹം ക്ഷമം മന്യേ നോത്സുകസ്യ വിലമ്ബനമ്। രാമ തസ്മാദിതഃ ശീഘ്രം വനം ത്വം ഗന്തുമര്ഹസി
രാമാ, നീ ഇത്ര ഉത്സുകനായിരിക്കുമ്പോൾ വൈകുന്നത് ശരിയല്ലെന്ന് ഞാൻ കരുതുന്നു; അതിനാൽ നീ ഉടൻ തന്നെ വനത്തിലേക്ക് പോകണം.
വ്രീഡാന്വിതഃ സ്വയം യച്ച നൃപസ്ത്വാം നാഭിഭാഷതേ। നൈതത് കിംചിന്നരശ്രേഷ്ഠ മന്യുരേഷോഽപനീയതാമ്
നരശ്രേഷ്ഠാ, രാജാവ് ലജ്ജയാൽ നിന്നോട് നേരിട്ട് സംസാരിക്കാതിരിക്കുന്നതിൽ നീ ഒന്നും മനസ്സിലാക്കേണ്ട; അതിനാൽ കോപം വിട്ടുകളയണം.
യാവത്ത്വം ന വനം യാതഃ പുരാദസ്മാദതിത്വരമ്। പിതാ താവന്ന തേ രാമ സ്നാസ്യതേ ഭോക്ഷ്യതേഽപി വാ
രാമാ, നീ ഈ നഗരത്തിൽ നിന്ന് വനത്തിലേക്ക് പോകുന്നതുവരെ, നിന്റെ പിതാവ് കുളിക്കുകയോ ഭക്ഷിക്കുകയോ ചെയ്യില്ല; അതിനാൽ നീ വേഗം പോകണം.
ധിക്കഷ്ടമിതി നിഃശ്വസ്യ രാജാ ശോകപരിപ്ലുതഃ। മൂര്ച്ഛിതോ ന്യപതത് തസ്മിന് പര്യങ്കേ ഹേമഭൂഷിതേ
'ഇത്ര ദു:ഖം!' എന്ന് ആഹ്വാനിച്ച്, ദു:ഖത്തിൽ മുങ്ങിയ രാജാവ് ആ പൊന്നാൽ അലങ്കരിച്ച കിടക്കയിൽ ബോധംകെട്ട് വീണു.
രാമോഽപ്യുത്ഥാപ്യ രാജാനം കൈകേയ്യാഭിപ്രചോദിതഃ। കശയേവ ഹതോ വാജീ വനം ഗന്തും കൃതത്വരഃ
കൈകേയിയുടെ പ്രേരണയോടെ രാമൻ രാജാവിനെ എഴുന്നേല്പിച്ചു; ചവിട്ടുപിടിച്ച കുതിരപോലെ, വനത്തിലേക്ക് പോകാൻ അവൻ വേഗം തയ്യാറായി.
നാഹമര്ഥപരോ ദേവി ലോകമാവസ്തുമുത്സഹേ। വിദ്ധി മാമൃഷിഭിസ്തുല്യം വിമലം ധര്മമാസ്ഥിതമ്
ദേവി, ഞാൻ ലാഭം തേടുന്നവനല്ല; ഈ ലോകത്ത് ജീവിക്കാൻ എനിക്ക് മനസ്സില്ല. ഞാൻ ഋഷിമാരെപ്പോലെ, നിർമ്മലമായ ധർമ്മത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നവനാണെന്ന് നീ അറിയണം.
യത് തത്രഭവതഃ കിംചിച്ഛക്യം കര്തും പ്രിയം മയാ। പ്രാണാനപി പരിത്യജ്യ സര്വഥാ കൃതമേവ തത്
അവിടെ നിന്നെ സന്തോഷിപ്പിക്കാൻ എനിക്ക് കഴിയുന്നതെന്തും, ജീവൻ പോലും ഉപേക്ഷിച്ചുകൊണ്ടെങ്കിലും, ഞാൻ എല്ലാം ചെയ്തുതീർത്തു.
ന ഹ്യതോ ധര്മചരണം കിംചിദസ്തി മഹത്തരമ്। യഥാ പിതരി ശുശ്രൂഷാ തസ്യ വാ വചനക്രിയാ
പിതാവിനെ സേവിക്കുകയും, അവന്റെ വാക്ക് അനുസരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നതിൽക്കാൾ വലിയ ധർമ്മം മറ്റൊന്നുമില്ല.
അനുക്തോഽപ്യത്രഭവതാ ഭവത്യാ വചനാദഹമ്। വനേ വത്സ്യാമി വിജനേ വര്ഷാണീഹ ചതുര്ദശ
അവൻ എന്നോട് നേരിട്ട് പറയാതിരുന്നാലും, ഭവതിയുടെ വാക്ക് കേട്ട് ഞാൻ ഈ നിർജനവനത്തിൽ പതിനാലു വർഷം താമസിക്കും.
ന നൂനം മയി കൈകേയി കിംചിദാശംസസേ ഗുണാന്। യദ് രാജാനമവോചസ്ത്വം മമേശ്വരതരാ സതീ
കൈകേയി, നീ എന്നിൽ ഒരു ഗുണവും പ്രതീക്ഷിക്കുന്നില്ലെന്ന് ഞാൻ മനസ്സിലാക്കുന്നു; അതുകൊണ്ടാണ് നീ എന്റെ കാര്യത്തിൽ രാജാവിനോട് പറഞ്ഞത്.
യാവന്മാതരമാപൃച്ഛേ സീതാം ചാനുനയാമ്യഹമ്। തതോഽദ്യൈവ ഗമിഷ്യാമി ദണ്ഡകാനാം മഹദ് വനമ്
ഞാൻ അമ്മയെ വിടപറഞ്ഞ്, സീതയെ ആശ്വസിപ്പിച്ച ശേഷം, ഇന്നുതന്നെ ദണ്ഡകവനത്തിലെ ആ മഹാവനത്തിലേക്ക് പോകും.
ഭരതഃ പാലയേദ് രാജ്യം ശുശ്രൂഷേച്ച പിതുര്യഥാ। തഥാ ഭവത്യാ കര്തവ്യം സ ഹി ധര്മഃ സനാതനഃ
ഭരതൻ രാജ്യം ഭരിക്കുകയും, പിതാവിനെ യഥാവിധി സേവിക്കുകയും ചെയ്യട്ടെ; അതുപോലെ തന്നെ ഭവതിയും ചെയ്യണം, കാരണം അതാണ് ശാശ്വതധർമ്മം.
രാമസ്യ തു വചഃ ശ്രുത്വാ ഭൃശം ദുഃഖഗതഃ പിതാ। ശോകാദശക്നുവന് വക്തും പ്രരുരോദ മഹാസ്വനമ്
രാമന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ടപ്പോൾ, അച്ഛൻ അതീവ ദുഃഖത്തിൽ ആകയാൽ, വാക്ക് പറയാൻ കഴിയാതെ, വലിയ ശബ്ദത്തോടെ കരയിത്തുടങ്ങി.
വന്ദിത്വാ ചരണൌ രാജ്ഞോ വിസംജ്ഞസ്യ പിതുസ്തദാ। കൈകേയ്യാശ്ചാപ്യനാര്യായാ നിഷ്പപാത മഹാദ്യുതിഃ
പ്രഭയുള്ള രാമൻ, ബോധം തെറ്റിയ അച്ഛന്റെ കാലിലും, അയോഗ്യയായ കൈകേയിയുടെ കാലിലും നമസ്കരിച്ച് നിലത്തു വീണു.
സ രാമഃ പിതരം കൃത്വാ കൈകേയീം ച പ്രദക്ഷിണമ്। നിഷ്ക്രമ്യാന്തഃപുരാത് തസ്മാത് സ്വം ദദര്ശ സുഹൃജ്ജനമ്
രാമൻ അച്ഛനും കൈകേയിയെയും പ്രദക്ഷിണം ചെയ്തു, അകത്തുള്ള മുറിയിൽ നിന്ന് പുറത്ത് കടന്നു, സ്വന്തം സുഹൃത്തുക്കളെ കണ്ടു.
തം ബാഷ്പപരിപൂര്ണാക്ഷഃ പൃഷ്ഠതോഽനുജഗാമ ഹ। ലക്ഷ്മണഃ പരമക്രുദ്ധഃ സുമിത്രാനന്ദവര്ധനഃ
സുമിത്രയുടെ സന്തോഷം ആയ ലക്ഷ്മണൻ, കണ്ണുനീരോടെ, അതീവ കോപത്തോടെ, രാമന്റെ പിന്നാലെ നടന്നു.
ആഭിഷേചനികം ഭാണ്ഡം കൃത്വാ രാമഃ പ്രദക്ഷിണമ്। ശനൈര്ജഗാമ സാപേക്ഷോ ദൃഷ്ടിം തത്രാവിചാലയന്
അഭിഷേകത്തിന് ഒരുക്കിയിരുന്ന പാത്രങ്ങൾ പ്രദക്ഷിണം ചെയ്തശേഷം, രാമൻ അവയിൽ നിന്ന് കണ്ണ് മാറ്റാതെ, പതുക്കെ അകന്ന് നടന്നു.
ന ചാസ്യ മഹതീം ലക്ഷ്മീം രാജ്യനാശോഽപകര്ഷതി। ലോകകാന്തസ്യ കാന്തത്വാച്ഛീതരശ്മേരിവ ക്ഷയഃ
രാജ്യം നഷ്ടപ്പെട്ടാലും രാമന്റെ മഹത്വം കുറയില്ല; എല്ലാവർക്കും പ്രിയനായതിനാൽ, തണുത്ത പ്രകാശമുള്ള ചന്ദ്രൻ ക്ഷയിച്ചാലും അതിന്റെ സൗന്ദര്യം കുറയാത്തതുപോലെ.
ന വനം ഗന്തുകാമസ്യ ത്യജതശ്ച വസുംധരാമ്। സര്വലോകാതിഗസ്യേവ ലക്ഷ്യതേ ചിത്തവിക്രിയാ
കാടിലേക്ക് പോകാനും ഭൂമി ഉപേക്ഷിക്കാനും മനസ്സുണ്ടായിരുന്നിട്ടും, ലോകത്തെ അതിക്രമിച്ചവനെന്നപോലെ, രാമന്റെ മനസ്സിൽ ഒരു അശാന്തിയും കാണപ്പെട്ടില്ല.
പ്രതിഷിധ്യ ശുഭം ഛത്രം വ്യജനേ ച സ്വലംകൃതേ। വിസര്ജയിത്വാ സ്വജനം രഥം പൌരാംസ്തഥാ ജനാന്
ശുഭമായ വെള്ള കുടയും അലങ്കരിച്ച വീശൽകാറ്റുകളും നിരസിച്ച്, സ്വന്തം ആളുകളെയും, രഥത്തെയും, നഗരവാസികളെയും അവൻ വിട്ടയച്ചു.
ധാരയന് മനസാ ദുഃഖമിന്ദ്രിയാണി നിഗൃഹ്യ ച। പ്രവിവേശാത്മവാന് വേശ്മ മാതുരപ്രിയശംസിവാന്
മനസ്സിൽ ദുഃഖം സഹിച്ചും ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ നിയന്ത്രിച്ചും, രാമൻ ആത്മസംയമനത്തോടെ അമ്മയ്ക്ക് ഇഷ്ടമല്ലാത്ത വാർത്തയുമായി വീട്ടിലേക്ക് കടന്നു.
സര്വോഽപ്യഭിജനഃ ശ്രീമാന് ശ്രീമതഃ സത്യവാദിനഃ। നാലക്ഷയത രാമസ്യ കംചിദാകാരമാനനേ
ശ്രീമാനായ സത്യവാദിയായ രാമന്റെ എല്ലാ വിശ്വസ്തരും, അവന്റെ മുഖത്ത് ഒരു മാറ്റവും കാണാൻ കഴിഞ്ഞില്ല.