കിം നു മേഽയം ദിവാസ്വപ്നശ്ചിത്തമോഹോഽപി വാ മമ। അനുഭൂതോപസര്ഗോ വാ മനസോ വാപ്യുപദ്രവഃ
ഇത് എനിക്ക് പകലിൽ കാണുന്ന സ്വപ്നമാണോ, മനസ്സിന്റെ ഭ്രമമാണോ? അല്ലെങ്കിൽ നേരിട്ട അനുഭവിച്ച ദുരിതമാണോ, മനസ്സിന്റെ അലമുറയാണോ?
ഇതി സംചിന്ത്യ തദ് രാജാ നാധ്യഗച്ഛത് തദാസുഖമ്। പ്രതിലഭ്യ തതഃ സംജ്ഞാം കൈകേയീവാക്യതാപിതഃ
ഇങ്ങനെ ആലോചിച്ച രാജാവിന് ആ സമയത്ത് ആശ്വാസം ലഭിച്ചില്ല; കൈകേയിയുടെ വാക്കുകൾ കൊണ്ട് വേദനിച്ചു, ബോധം തിരിച്ചുപിടിച്ചു.
വ്യഥിതോ വിക്ലവശ്ചൈവ വ്യാഘ്രീം ദൃഷ്ട്വാ യഥാ മൃഗഃ। അസംവൃതായാമാസീനോ ജഗത്യാം ദീര്ഘമുച്ഛ്വസന്
വ്യാകുലനും ഭ്രമിതനുമായ രാജാവ്, പുലിയെ കണ്ട മാൻപോലെ, നിലത്ത് തുറന്നിരുന്നവനായി ദീർഘമായി ശ്വാസം വിട്ടു.
മണ്ഡലേ പന്നഗോ രുദ്ധോ മന്ത്രൈരിവ മഹാവിഷഃ। അഹോ ധിഗിതി സാമര്ഷോ വാചമുക്ത്വാ നരാധിപഃ
വലയംകെട്ടിയ പാമ്പ് പോലെ, മന്ത്രങ്ങൾ കൊണ്ട് തടയപ്പെട്ട വിഷമുള്ള പാമ്പുപോലെ, മനുഷ്യരുടെ രാജാവായ അവൻ കോപത്തോടെ നിന്ദിച്ചുകൊണ്ട് വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു.
മോഹമ് ആപേദിവാന് ഭൂയഃ ശോകോപഹതചേതനഃ। ചിരേണ തു നൃപഃ സംജ്ഞാം പ്രതിലഭ്യ സുദുഃഖിതഃ
ദുഃഖം കൊണ്ട് മനസ്സ് മൂടപ്പെട്ട് അവൻ വീണ്ടും ഭ്രമത്തിലായി; എന്നാൽ ദീർഘനേരം കഴിഞ്ഞ് അതീവ ദുഃഖത്തോടെ രാജാവ് ബോധം തിരിച്ചുപിടിച്ചു.
കൈകേയീമബ്രവീത് ക്രുദ്ധോ നിര്ദഹന്നിവ തേജസാ। നൃശംസേ ദുഷ്ടചാരിത്രേ കുലസ്യാസ്യ വിനാശിനി
കോപത്തോടെ, തന്റെ തേജസ്സിൽ കത്തുന്നവനായി, അവൻ കൈകേയിയെ നോക്കി പറഞ്ഞു: 'ക്രൂരിയായ ദുഷ്ടസ്വഭാവമുള്ളവളേ, ഈ കുടുംബം നശിപ്പിക്കുന്നവളേ!'
കിം കൃതം തവ രാമേണ പാപേ പാപം മയാപി വാ। സദാ തേ ജനനീതുല്യാം വൃത്തിം വഹതി രാഘവഃ
'രാമൻ നിന്നോട് എന്ത് തെറ്റാണ് ചെയ്തതോ, അല്ലെങ്കിൽ ഞാൻ എന്ത് പാപം ചെയ്തതോ, പാപിനിയായവളേ? രാഘവൻ എല്ലായ്പ്പോഴും നിന്നെ അമ്മയെന്നപോലെ ആദരിച്ചല്ലോ.'
തസ്യൈവം ത്വമനര്ഥായ കിംനിമിത്തമിഹോദ്യതാ। ത്വം മയാഽഽത്മവിനാശായ ഭവനം സ്വം നിവേശിതാ
'എന്തിനാണ് നീ ഇങ്ങനെ ദോഷം ചെയ്യാൻ ഉദ്ദേശിക്കുന്നത്? ഞാൻ നിന്നെ ഈ വീട്ടിൽ പാർപ്പിച്ചിട്ടുണ്ടല്ലോ, എന്നാൽ നീ എന്റെ തന്നെ നാശം ആഗ്രഹിക്കുന്നു.'
അവിജ്ഞാനാന്നൃപസുതാ വ്യാലാ തീക്ഷ്ണവിഷാ യഥാ। ജീവലോകോ യദാ സര്വോ രാമസ്യാഹ ഗുണസ്തവമ്
'അറിയാതെ, രാജകുമാരിയായ നീ, കഠിന വിഷമുള്ള പാമ്പുപോലെയാണ്; കാരണം, ഈ ലോകം മുഴുവൻ രാമന്റെ ഗുണങ്ങൾ പാടുമ്പോൾ—'
അപരാധം കമുദ്ദിശ്യ ത്യക്ഷ്യാമീഷ്ടമഹം സുതമ്। കൌസല്യാം ച സുമിത്രാം ച ത്യജേയമപി വാ ശ്രിയമ്
ഏത് തെറ്റിനാണ് ഞാൻ എന്റെ പ്രിയപ്പെട്ട മകനെ ഉപേക്ഷിക്കേണ്ടത്? കൗസല്യയെയും സുമിത്രയെയും പോലും ഞാൻ വിട്ടേക്കാമായിരുന്നു, അല്ലെങ്കിൽ എന്റെ സമ്പത്തും ഉപേക്ഷിക്കാമായിരുന്നു.
അപശ്യതസ്തു മേ രാമം നഷ്ടം ഭവതി ചേതനമ്। തിഷ്ഠേല്ലോകോ വിനാ സൂര്യം സസ്യം വാ സലിലം വിനാ
രാമനെ കാണാൻ കഴിയാതെ പോയാൽ എന്റെ മനസ്സിന് ശാന്തി ഉണ്ടാകില്ല; സൂര്യനില്ലാതെ ലോകം നിലനിൽക്കുമോ, വെള്ളമില്ലാതെ വിളകൾ വളരുമോ?
ന തു രാമം വിനാ ദേഹേ തിഷ്ഠേത്തു മമ ജീവിതമ്। തദലം ത്യജ്യതാമേഷ നിശ്ചയഃ പാപനിശ്ചയേ
എന്നിൽ നിന്ന് രാമൻ അകന്നു പോയാൽ ഈ ശരീരത്തിൽ ജീവൻ തുടരാൻ കഴിയില്ല; അതുകൊണ്ട് ഈ പാപകരമായ തീരുമാനമൊടുവിൽ ഉപേക്ഷിക്കണം.
അപി തേ ചരണൌ മൂര്ധ്നാ സ്പൃശാമ്യേഷ പ്രസീദ മേ। കിമര്ഥം ചിന്തിതം പാപേ ത്വയാ പരമദാരുണമ്
നിന്റെ കാൽ ഞാൻ തലകൊണ്ടു സ്പർശിക്കാൻ തയ്യാറാണ് — ദയവായി എന്നെ ക്ഷമിക്കണം. നീ എന്തിനാണ് ഇങ്ങനെ അത്യന്തം ഭയാനകമായ ഒരു ചിന്ത മനസ്സിൽ വെച്ചത്, പാപിനിയേ?
അഥ ജിജ്ഞാസസേ മാം ത്വം ഭരതസ്യ പ്രിയാപ്രിയേ। അസ്തു യത്തത്ത്വയാ പൂര്വം വ്യാഹൃതം രാഘവം പ്രതി
നീ ഭരതനോടുള്ള എന്റെ സ്നേഹമോ വൈരാഗ്യമോ പരീക്ഷിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നുവെങ്കിൽ, മുമ്പ് രാഘവനെക്കുറിച്ച് നീ പറഞ്ഞതുപോലെ തന്നെ ആകട്ടെ.
സ മേ ജ്യേഷ്ഠസുതഃ ശ്രീമാന് ധര്മജ്യേഷ്ഠ ഇതീവ മേ। തത് ത്വയാ പ്രിയവാദിന്യാ സേവാര്ഥം കഥിതം ഭവേത്
അവൻ എന്റെ മൂത്ത മകനാണ്, മഹത്വമുള്ളവനും ധർമ്മത്തിൽ മുൻപന്തിയിലുമാണ്; നീ സ്നേഹപൂർവ്വം പറഞ്ഞത് സേവനത്തിനായിട്ടായിരുന്നു.
തച്ഛ്രുത്വാ ശോകസംതപ്താ സംതാപയസി മാം ഭൃശമ്। ആവിഷ്ടാസി ഗൃഹേ ശൂന്യേ സാ ത്വം പരവശം ഗതാ
അത് കേട്ട് ദു:ഖത്തിൽ കത്തുന്ന ഞാൻ അത്യന്തം വേദന അനുഭവിക്കുന്നു; ഈ ശൂന്യമായ വീട്ടിൽ നീ അന്യന്റെ നിയന്ത്രണത്തിലായിരിക്കുന്നു.
ഇക്ഷ്വാകൂണാം കുലേ ദേവി സമ്പ്രാപ്തഃ സുമഹാനയമ്। അനയോ നയസമ്പന്നേ യത്ര തേ വികൃതാ മതിഃ
ഇക്ഷ്വാകുവിന്റെ വംശത്തിൽ, രാജ്ഞിയേ, വലിയൊരു ദുരന്തം വന്നു; നീ ധർമ്മത്തിൽ ഉറച്ചിരുന്ന മനസ്സാണ് ഇപ്പോൾ തെറ്റുവഴിയിലായത്.
നഹി കിംചിദയുക്തം വാ വിപ്രിയം വാ പുരാ മമ। അകരോസ്ത്വം വിശാലാക്ഷി തേന ന ശ്രദ്ദധാമി തേ
നീ മുമ്പ് ഒരിക്കലും എനിക്ക് അന്യായമായതോ ദു:ഖകരമായതോ ചെയ്തിട്ടില്ല, വിശാലനയനേ; അതുകൊണ്ടാണ് ഞാൻ ഇതെല്ലാം വിശ്വസിക്കാൻ കഴിയാത്തത്.
നനു തേ രാഘവസ്തുല്യോ ഭരതേന മഹാത്മനാ। ബഹുശോ ഹി സ്മ ബാലേ ത്വം കഥാഃ കഥയസേ മമ
നിനക്ക് രാഘവനും മഹാത്മാവായ ഭരതനും ഒരുപോലെയാണ്; ബാല്യത്തിൽ നീ പലപ്പോഴും എനിക്ക് അങ്ങനെ പറഞ്ഞിട്ടുണ്ട്.
തസ്യ ധര്മാത്മനോ ദേവി വനേ വാസം യശസ്വിനഃ। കഥം രോചയസേ ഭീരു നവ വര്ഷാണി പഞ്ച ച
ധർമ്മനിഷ്ഠനും പ്രശസ്തനുമായ ആ രാമന് നാല്പതു വർഷം കാട്ടിൽ താമസിക്കാൻ നീ എങ്ങനെ മനസ്സിലാക്കി, ഭയങ്കരയേ?
അത്യന്തസുകുമാരസ്യ തസ്യ ധര്മേ കൃതാത്മനഃ। കഥം രോചയസേ വാസമരണ്യേ ഭൃശദാരുണേ
അത്യന്തം സുന്ദരനും ധർമ്മത്തിൽ ഉറച്ച മനസ്സുള്ളവനുമായ അവൻ അത്ര കഠിനമായ കാട്ടിൽ താമസിക്കാൻ നീ എങ്ങനെ ആഗ്രഹിക്കുന്നു?
രോചയസ്യഭിരാമസ്യ രാമസ്യ ശുഭലോചനേ। തവ ശുശ്രൂഷമാണസ്യ കിമര്ഥം വിപ്രവാസനമ്
ശുഭദർശനയേ, സ്നേഹപൂർവ്വം നിന്നെ സേവിക്കുന്ന ആ രാമനെ നീ നാടുകടത്താൻ എന്തിനാണ് ആഗ്രഹിക്കുന്നത്?
രാമോ ഹി ഭരതാദ് ഭൂയസ്തവ ശുശ്രൂഷതേ സദാ। വിശേഷം ത്വയി തസ്മാത് തു ഭരതസ്യ ന ലക്ഷയേ
രാമൻ ഭരതനേക്കാൾ കൂടുതലാണ് നിന്നെ എപ്പോഴും സേവിക്കുന്നത്; ഭരതനിൽ നിന്നു നിന്നോടുള്ള പ്രത്യേകമായ സ്നേഹം ഞാൻ കാണുന്നില്ല.
ശുശ്രൂഷാം ഗൌരവം ചൈവ പ്രമാണം വചനക്രിയാമ്। കസ്തു ഭൂയസ്തരം കുര്യാദന്യത്ര പുരുഷര്ഷഭാത്
വാക്കിലും പ്രവൃത്തിയിലും സേവനവും ആദരവും അനുസരണയും ആ മഹാനായ പുരുഷനേക്കാൾ കൂടുതൽ ആരാണ് കാണിക്കുന്നത്?
ബഹൂനാം സ്ത്രീസഹസ്രാണാം ബഹൂനാം ചോപജീവിനാമ്। പരിവാദോഽപവാദോ വാ രാഘവേ നോപപദ്യതേ
ആയിരക്കണക്കിന് സ്ത്രീകളും അനേകം ആശ്രിതരും ഉള്ളിടത്തും രാഘവനേക്കുറിച്ച് ഒരിക്കലും അപവാദമോ കുറ്റാരോപണമോ കേൾവിയില്ല.
സാന്ത്വയന് സര്വഭൂതാനി രാമഃ ശുദ്ധേന ചേതസാ। ഗൃഹ്ണാതി മനുജവ്യാഘ്രഃ പ്രിയൈര്വിഷയവാസിനഃ
മനുഷ്യസിംഹനായ രാമൻ ശുദ്ധമായ മനസ്സോടെ എല്ലാവരോടും സാന്ത്വനവാക്കുകൾ പറയുകയും ജനങ്ങളുടെ സ്നേഹം നേടുകയും ചെയ്യുന്നു.
സത്യേന ലോകാഞ് ജയതി ദ്വിജാന് ദാനേന രാഘവഃ। ഗുരൂഞ് ഛുശ്രൂഷയാ വീരോ ധനുഷാ യുധി ശാത്രവാന്
സത്യത്താൽ ലോകങ്ങളെ രാഘവൻ ജയിക്കുന്നു, ദാനത്താൽ ദ്വിജന്മാരെ, സേവനത്താൽ മൂപ്പന്മാരെ, യുദ്ധത്തിൽ വില്ലുകൊണ്ട് ശത്രുക്കളെ.
സത്യം ദാനം തപസ്ത്യാഗോ മിത്രതാ ശൌചമാര്ജവമ്। വിദ്യാ ച ഗുരുശുശ്രൂഷാ ധ്രുവാണ്യേതാനി രാഘവേ
സത്യവും ദാനവും തപസ്സും ത്യാഗവും സൗഹൃദവും ശുദ്ധിയും നേരുമനസ്സും വിജ്ഞാനവും ഗുരുവിന് സേവനവും—ഇവയെല്ലാം രാഘവനിൽ സ്ഥിരമായി നിലകൊള്ളുന്നു.
തസ്മിന്നാര്ജവസമ്പന്നേ ദേവി ദേവോപമേ കഥമ്। പാപമാശംസസേ രാമേ മഹര്ഷിസമതേജസി
നേരുമനസ്സുള്ളവനും ദേവന്മാരെപ്പോലെയുള്ളവനും മഹർഷിമാരുടെ തേജസ്സുള്ള രാമനിൽ, ദേവി, നീ എങ്ങനെ ദോഷം ആഗ്രഹിക്കുന്നു?
ന സ്മരാമ്യപ്രിയം വാക്യം ലോകസ്യ പ്രിയവാദിനഃ। സ കഥം ത്വത്കൃതേ രാമം വക്ഷ്യാമി പ്രിയമപ്രിയമ്
എനിക്ക് ഓർക്കാൻ കഴിയുന്നില്ല, ഞാൻ ഒരിക്കലും ആരോടും കഠിനമായ വാക്ക് പറഞ്ഞതായി; എല്ലാവരോടും സ്നേഹത്തോടെ സംസാരിക്കുന്നവളായിരിക്കുന്നു. അങ്ങനെ ഞാൻ, നിന്റെ خاطرത്തിൽ, രാമനോട് അവനു വേദനയാകുന്ന വാക്ക് എങ്ങനെ പറയും?