മന്ഥരാ ത്വഭ്യസൂയ്യൈനാമുത്സൃജ്യാഭരണം ഹി തത്। ഉവാചേദം തതോ വാക്യം കോപദുഃഖസമന്വിതാ
പക്ഷേ, മന്തരാ അസൂയയോടെ ആ ആഭരണം വലിച്ചെറിഞ്ഞു, കോപത്തിലും ദുഃഖത്തിലും ആകി, ഈ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു.
ഹര്ഷം കിമര്ഥമസ്ഥാനേ കൃതവത്യസി ബാലിശേ। ശോകസാഗരമധ്യസ്ഥം നാത്മാനമവബുധ്യസേ
"ബാലികേ, നീ എന്തിനാണ് കാരണം കൂടാതെ സന്തോഷിച്ചത്? നീ ദുഃഖത്തിന്റെ സമുദ്രത്തിൽ ആണെന്നു മനസ്സിലാക്കുന്നില്ലേ?"
മനസാ പ്രസഹാമി ത്വാം ദേവി ദുഃഖാര്ദിതാ സതീ। യച്ഛോചിതവ്യേ ഹൃഷ്ടാസി പ്രാപ്യ ത്വം വ്യസനം മഹത്
"ദുഃഖത്തിൽ ആകിയിട്ടും, രാജ്ഞിയേ, ഞാൻ മനസ്സിൽ നിന്നെ പിടിച്ചിരിക്കുന്നു. ഇത്ര വലിയ ദുരന്തം നേരിട്ടിട്ടും നീ സന്തോഷിക്കുന്നത് എന്തുകൊണ്ടാണ്?"
ശോചാമി ദുര്മതിത്വം തേ കാ ഹി പ്രാജ്ഞാ പ്രഹര്ഷയേത്। അരേഃ സപത്നീപുത്രസ്യ വൃദ്ധിം മൃത്യോരിവാഗതാമ്
"നിന്റെ അവിവേകത്തെയാണ് ഞാൻ ദുഃഖിക്കുന്നത്. ഒരു ബുദ്ധിമുട്ടുള്ള സ്ത്രീ എങ്ങനെ ശത്രുവിന്റെ ഭാര്യയുടെ മകന്റെ ഉയർച്ചയിൽ സന്തോഷിക്കും? അതു മരണത്തെപ്പോലെയാണ്."
ഭരതാദേവ രാമസ്യ രാജ്യസാധാരണാദ് ഭയമ്। തദ് വിചിന്ത്യ വിഷണ്ണാസ്മി ഭയം ഭീതാദ്ധി ജായതേ
രാജ്യഭാഗം സംബന്ധിച്ച് ഭരതനോടു മാത്രമല്ല, രാമനോടും ഭയമാണ് എനിക്കുള്ളത്. ഇതു കുറിച്ച് ആലോചിച്ചപ്പോൾ ഞാൻ വിഷാദത്തിലായി, കാരണം ഭയം ഭയപ്പെടുന്നവനിൽ നിന്നാണ് ഉളവാകുന്നത്.
ലക്ഷ്മണോ ഹി മഹാബാഹൂ രാമം സര്വാത്മനാ ഗതഃ। ശത്രുഘ്നശ്ചാപി ഭരതം കാകുത്സ്ഥം ലക്ഷ്മണോ യഥാ
ബലവാനായ ലക്ഷ്മണൻ മുഴുവൻ മനസ്സോടെ രാമനോടാണ് അണിചേരുന്നത്. അതുപോലെ തന്നെ ശത്രുഘ്നനും ഭരതനോടാണ്, ലക്ഷ്മണൻ രാമനോടുള്ളതുപോലെ.
പ്രത്യാസന്നക്രമേണാപി ഭരതസ്യൈവ ഭാമിനി। രാജ്യക്രമോ വിസൃഷ്ടസ്തു തയോസ്താവദ്യവീയസോഃ
സുന്ദരിയേ, അടുത്തവൻ എന്ന നിലയിൽ ഭരതനാണ് രാജാവാകേണ്ടത്. പക്ഷേ, രാജ്യം ആ അധികാരം ഇരുവരും ചെറുപ്പക്കാരായവർക്കാണ് നൽകപ്പെട്ടിരിക്കുന്നത്.
സുഭഗാ കില കൌസല്യാ യസ്യാഃ പുത്രോഽഭിഷേക്ഷ്യതേ। യൌവരാജ്യേന മഹതാ ശ്വഃ പുഷ്യേണ ദ്വിജോത്തമൈഃ
കൗസല്യാ ഭാഗ്യവതിയാണ്, കാരണം അവളുടെ മകൻ നാളെയായി മഹത്തായ യുവരാജപദത്തിൽ അഭിഷേകം ചെയ്യപ്പെടും, പുഷ്യനക്ഷത്രത്തിൽ, പ്രധാന ബ്രാഹ്മണന്മാർക്കാൽ.
പ്രാപ്താം വസുമതീം പ്രീതിം പ്രതീതാം ഹതവിദ്വിഷമ്। ഉപസ്ഥാസ്യസി കൌസല്യാം ദാസീവത് ത്വം കൃതാഞ്ജലിഃ
ഭൂമി സന്തോഷത്തോടും ആത്മവിശ്വാസത്തോടും കൂടി കൈവശമാകുമ്പോൾ, ശത്രുക്കൾ കീഴടക്കപ്പെട്ടപ്പോൾ, നീ കൈകൂപ്പി ദാസിയായി കൗസല്യയെ സേവിക്കേണ്ടി വരും.
ഏവം ച ത്വം സഹാസ്മാഭിസ്തസ്യാഃ പ്രേഷ്യാ ഭവിഷ്യസി। പുത്രശ്ച തവ രാമസ്യ പ്രേഷ്യത്വം ഹി ഗമിഷ്യതി
ഇങ്ങനെ ഞങ്ങളോടൊപ്പം നീ അവളുടെ സേവികയാവും, നിന്റെ മകനും രാമനോടു ദാസനായി മാറും.
ഹൃഷ്ടാഃ ഖലു ഭവിഷ്യന്തി രാമസ്യ പരമാഃ സ്ത്രിയഃ। അപ്രഹൃഷ്ടാ ഭവിഷ്യന്തി സ്നുഷാസ്തേ ഭരതക്ഷയേ
രാമന്റെ പ്രധാന ഭാര്യമാർ സന്തോഷത്തോടെ ഇരിക്കും, ഭരതന്റെ സ്ഥാനനഷ്ടത്തിൽ നിന്റെ മരുമക്കൾക്ക് സന്തോഷം ഉണ്ടാകില്ല.
താം ദൃഷ്ട്വാ പരമപ്രീതാം ബ്രുവന്തീം മന്ഥരാം തതഃ। രാമസ്യൈവ ഗുണാന് ദേവീ കൈകേയീ പ്രശശംസ ഹ
മന്ത്രരയെ അത്യന്തം സന്തോഷത്തോടെ സംസാരിക്കുന്നതും കണ്ടു, രാജ്ഞി കൈകേയി രാമന്റെ ഗുണങ്ങൾ മാത്രം പ്രശംസിച്ചു.
ധമര്ജ്ഞോ ഗുണവാന് ദാന്തഃ കൃതജ്ഞഃ സത്യവാന് ശുചിഃ। രാമോ രാജസുതോ ജ്യേഷ്ഠോ യൌവരാജ്യമതോഽര്ഹതി
ധർമ്മം അറിയുന്നവൻ, ഗുണവാനായവൻ, ആത്മസംയമനം പുലർത്തുന്നവൻ, കൃതജ്ഞൻ, സത്യവാനായവൻ, ശുദ്ധനായവൻ, രാജാവിന്റെ മൂത്തമകൻ രാമൻ അതിനാൽ യുവരാജപദത്തിന് അർഹനാണ്.
ഭ്രാതൄന് ഭൃത്യാംശ്ച ദീര്ഘായുഃ പിതൃവത് പാലയിഷ്യതി। സംതപ്യസേ കഥം കുബ്ജേ ശ്രുത്വാ രാമാഭിഷേചനമ്
ദീർഘായുസ്സുള്ള രാമൻ സഹോദരന്മാരെയും സേവകരെയും പിതാവിനെപ്പോലെ സംരക്ഷിക്കും. അപ്പോൾ രാമന്റെ അഭിഷേകത്തെക്കുറിച്ച് കേട്ടപ്പോൾ നീ, കുബ്ജേ, എന്തിനാണ് ദുഃഖിക്കുന്നത്?
ഭരതശ്ചാപി രാമസ്യ ധ്രുവം വര്ഷശതാത് പരമ്। പിതൃപൈതാമഹം രാജ്യമവാപ്സ്യതി നരര്ഷഭഃ
നൂറുവർഷം കഴിഞ്ഞാൽ ഭരതനും രാമനിൽ നിന്ന് പിതാവിന്റെയും മുത്തശ്ശന്റെയും രാജ്യം നേടും.
സാ ത്വമഭ്യുദയേ പ്രാപ്തേ ദഹ്യമാനേവ മന്ഥരേ। ഭവിഷ്യതി ച കല്യാണേ കിമിദം പരിതപ്യസേ
മന്ത്രരേ, ഐശ്വര്യവും സൗഭാഗ്യവും വന്നിരിക്കുമ്പോൾ, നീ അകത്തുനിന്ന് കത്തിക്കൊണ്ട് ഈ നല്ല കാര്യത്തിൽ എന്തിനാണ് ദുഃഖിക്കുന്നത്?
യഥാ വൈ ഭരതോ മാന്യസ്തഥാ ഭൂയോഽപി രാഘവഃ। കൌസല്യാതോഽതിരിക്തം ച മമ ശുശ്രൂഷതേ ബഹു
ഭരതൻ എങ്ങനെ ആദരിക്കപ്പെടുന്നുവോ, അതിലും കൂടുതലായി രാഘവനും ആദരിക്കപ്പെടുന്നു. കൗസല്യയെ കൂടാതെ അവൻ എനിക്കുമവധിയായി സേവനം ചെയ്യുന്നു.
രാജ്യം യദി ഹി രാമസ്യ ഭരതസ്യാപി തത് തദാ। മന്യതേ ഹി യഥാഽഽത്മാനം യഥാ ഭ്രാതൄംസ്തു രാഘവഃ
രാജ്യം രാമന്റേതാണെങ്കിൽ, അതു ഭരതന്റെയും തന്നെയാണ്. കാരണം രാഘവൻ സഹോദരന്മാരെ സ്വയംപോലെയാണ് കാണുന്നത്.
കൈകേയ്യാ വചനം ശ്രുത്വാ മന്ഥരാ ഭൃശദുഃഖിതാ। ദീര്ഘമുഷ്ണം വിനിഃശ്വസ്യ കൈകേയീമിദമബ്രവീത്
കൈകേയിയുടെ വാക്കുകൾ കേട്ടപ്പോൾ, മന്ത്രരാ അത്യന്തം ദുഃഖത്തോടെ ദീർഘമായി ചൂടോടെ ഉച്ച്വസിച്ച് കൈകേയിയോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു:
അനര്ഥദര്ശിനീ മൌര്ഖ്യാന്നാത്മാനമവബുധ്യസേ। ശോകവ്യസനവിസ്തീര്ണേ മജ്ജന്തീ ദുഃഖസാഗരേ
നിന്റെ മൗഢ്യത്താൽ നീ അനർത്ഥം കാണുന്നില്ല, സ്വയം മനസ്സിലാക്കുന്നുമില്ല. നീ ദുഃഖവും ദുരിതവും നിറഞ്ഞ സമുദ്രത്തിൽ മുങ്ങിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്നു.
ഭവിതാ രാഘവോ രാജാ രാഘവസ്യ ച യഃ സുതഃ। രാജവംശാത്തു ഭരതഃ കൈകേയി പരിഹാസ്യതേ
രാഘവൻ രാജാവാകും, അവന്റെ മകനും അതിന് ശേഷം. പക്ഷേ, ഭരതൻ, കൈകേയി, രാജവംശത്തിൽ നിന്ന് പുറത്താക്കപ്പെടും.
നഹി രാജ്ഞഃ സുതാഃ സര്വേ രാജ്യേ തിഷ്ഠന്തി ഭാമിനി। സ്ഥാപ്യമാനേഷു സര്വേഷു സുമഹാനനയോ ഭവേത്
സുന്ദരിയേ, രാജാവിന്റെ എല്ലാ മക്കളും രാജ്യം ഭരിക്കുന്നില്ല. എല്ലാവരെയും രാജാവാക്കിയാൽ വലിയ കലഹം ഉണ്ടാകും.
തസ്മാജ്ജ്യേഷ്ഠേ ഹി കൈകേയി രാജ്യതന്ത്രാണി പാര്ഥിവാഃ। സ്ഥാപയന്ത്യനവദ്യാങ്ഗി ഗുണവത്സ്വിതരേഷ്വപി
അതുകൊണ്ടാണ്, കൈകേയി, രാജാക്കന്മാർ എപ്പോഴും രാജ്യത്തിന്റെ കാര്യങ്ങൾ മൂത്തവനിൽ ഏൽപ്പിക്കുന്നത്. മറ്റുള്ളവരും നല്ലവരായാലും, ഇങ്ങനെ ചെയ്യുന്നത് പതിവാണ്.
അസാവത്യന്തനിര്ഭഗ്നസ്തവ പുത്രോ ഭവിഷ്യതി। അനാഥവത് സുഖേഭ്യശ്ച രാജവംശാച്ച വത്സലേ
നിന്റെ മകൻ പൂർണ്ണമായും തകർന്നുപോകും, അനാഥനായി സുഖങ്ങളും രാജവംശവും നഷ്ടപ്പെട്ടവനായി മാറും, പ്രിയപ്പെട്ടവളേ.
സാഹം ത്വദര്ഥേ സമ്പ്രാപ്താ ത്വം തു മാം നാവബുദ്ധ്യസേ। സപത്നിവൃദ്ധൌ യാ മേ ത്വം പ്രദേയം ദാതുമര്ഹസി
ഞാൻ നിന്റെ ഗുണത്തിനായി ഇവിടെ വന്നിട്ടുണ്ട്, പക്ഷേ നീ എന്നെ തിരിച്ചറിയുന്നില്ല. സഹപത്നിയുടെ മേൽനിന്ന് നിന്നെ ഉയർത്തിയതിന്റെ പ്രതിഫലം നീ എനിക്ക് നൽകേണ്ടതുണ്ട്.
ധ്രുവം തു ഭരതം രാമഃ പ്രാപ്യ രാജ്യമകണ്ടകമ്। ദേശാന്തരം നായയിതാ ലോകാന്തരമഥാപി വാ
നിശ്ചയം, രാമൻ തടസ്സമില്ലാതെ രാജ്യം നേടുമ്പോൾ, ഭരതനെ ദൂരദേശത്തേക്ക് അയക്കും, അല്ലെങ്കിൽ മറ്റൊരു ലോകത്തേക്കും അയക്കാൻ ഇടയുണ്ട്.
ബാല ഏവ തു മാതുല്യം ഭരതോ നായിതസ്ത്വയാ। സംനികര്ഷാച്ച സൌഹാര്ദം ജായതേ സ്ഥാവരേഷ്വിവ
ഭരതൻ ബാലനായിരിക്കുമ്പോൾ നീ അവനെ അമ്മാവന്റെ അടുത്ത് വച്ചില്ല. അടുത്ത് ഉണ്ടാകുമ്പോൾ പോലും മരങ്ങൾക്കിടയിലും സൗഹൃദം വളരാറുണ്ട്.
ഭരതാനുവശാത് സോഽപി ശത്രുഘ്നസ്തത്സമം ഗതഃ। ലക്ഷ്മണോ ഹി യഥാ രാമം തഥായം ഭരതം ഗതഃ
ഭരതന്റെ കൂടെ ഇരുന്നതുകൊണ്ട് ശത്രുഘ്നനും അതുപോലെ ആയിരിക്കുന്നു. ലക്ഷ്മണൻ രാമനെ പിന്തുടരുന്നതുപോലെ ശത്രുഘ്നൻ ഭരതനെ പിന്തുടരുന്നു.
ശ്രൂയതേ ഹി ദ്രുമഃ കശ്ചിച്ഛേത്തവ്യോ വനജീവനൈഃ। സംനികര്ഷാദിഷീകാഭിര്മോചിതഃ പരമാദ് ഭയാത്
കാട്ടിൽ ജീവിക്കുന്നവർ വെട്ടേണ്ട ഒരു വൃക്ഷം അടുത്ത് ഭയക്കുന്നതുകൊണ്ട് അമ്പുകൾകൊണ്ട് അതിന്റെ ശാഖകൾ ഒടുക്കം നീക്കം ചെയ്യപ്പെടുന്നതായി കേട്ടിട്ടുണ്ട്.
ഗോപ്താ ഹി രാമം സൌമിത്രിര്ലക്ഷ്മണം ചാപി രാഘവഃ। അശ്വിനോരിവ സൌഭ്രാത്രം തയോര്ലോകേഷു വിശ്രുതമ്
രാമൻ ലക്ഷ്മണനെ സംരക്ഷിക്കും, രാഘവനും ലക്ഷ്മണനെ സംരക്ഷിക്കും. അശ്വിനീദേവന്മാരുടെ സഹോദരത്വം പോലെ ഇവരുടെ സഹോദരസ്നേഹം ലോകത്ത് പ്രശസ്തമാണ്.