തച്ഛ്രുത്വാ ഭരതേനോക്തം ദൃഷ്ട്വാ ചാപി ഹ്യധോമുഖാന് । പൌരാന്ദുഃഖേന സന്തപ്താന്വസിഷ്ഠോ വാക്യമബ്രവീത് ।। ൭.൧൦൭.
ഭരതൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞതും, ജനങ്ങൾ തലകുനിഞ്ഞ് ദു:ഖത്തിൽ മുങ്ങിയതും കണ്ട വസിഷ്ഠൻ അവരോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.
വത്സ രാമ ഇമാഃ പശ്യ ധരണീം പ്രകൃതീര്ഗതാഃ । ജ്ഞാത്വൈഷാമീപ്സിതം കാര്യം മാ ചൈഷാം വിപ്രിയം കൃഥാഃ ।। ൭.൧൦൭.
രാമാ, ഈ ഭൂമിയിലെ ജനങ്ങൾ നിന്നെ കാണാൻ വന്നിരിക്കുന്നു; ഇവരുടെ ആഗ്രഹം മനസ്സിലാക്കി, അവർക്കു ദു:ഖം വരുത്തുന്ന ഒന്നും ചെയ്യരുത്.
വസിഷ്ഠസ്യ തു വാക്യേന ഉത്ഥാപ്യ പ്രകൃതീജനമ് । കിം കരോമീതി കാകുത്സ്ഥഃ സര്വാ വചനമബ്രവീത് ।। ൭.൧൦൭.
വസിഷ്ഠന്റെ വാക്ക് കേട്ട് രാമൻ ജനങ്ങളെ എഴുന്നേൽപ്പിച്ചു, 'എന്ത് ചെയ്യണം?' എന്ന് എല്ലാവരോടും ചോദിച്ചു.
തതഃ സര്വാഃ പ്രകൃതയോ രാമം വചനമബ്രുവന് । ഗച്ഛന്തമനുഗച്ഛാമോ യത്ര രാമ ഗമിഷ്യസി ।। ൭.൧൦൭.
അപ്പോൾ എല്ലാ ജനങ്ങളും രാമനോടു പറഞ്ഞു: 'രാമാ, നീ എവിടേക്കു പോകുന്നുവോ, ഞങ്ങൾ അവിടേക്കു നിന്നെ അനുഗമിക്കും.'
പൌരേഷു യദി തേ പ്രീതിര്യദി സ്നേഹോ ഹ്യനുത്തമഃ । സപുത്രദാരാഃ കാകുത്സ്ഥ സമാഗച്ഛാമ സത്പഥമ് ।। ൭.൧൦൭.
നഗരവാസികളോടു നിനക്കു സ്നേഹവും, അത്യന്തം പ്രീതിയും ഉണ്ടെങ്കില്, കാകുത്സ്ഥനേ, ഞങ്ങള് നമ്മുടെ മക്കളെയും ഭാര്യമാരെയും കൂട്ടി നീയോടൊപ്പം സത്മാര്ഗ്ഗത്തില് ചേരാം.
തപോവനം വാ ദുര്ഗം വാ നദീമമ്ഭോനിധിം തഥാ । വയം തേ യദി ന ത്യാജ്യാഃ സര്വാന്നോ നയ ഈശ്വര ।। ൭.൧൦൭.
കാടോ, കുന്നോ, നദിയോ, സമുദ്രമോ ആകട്ടെ, നിനക്ക് ഞങ്ങളെ ഉപേക്ഷിക്കേണ്ടതില്ലെങ്കില്, ഭഗവാനേ, ഞങ്ങളെല്ലാവരെയും നീ മുന്നോട്ട് നയിക്കണം.
ഏഷാ നഃ പരമാ പ്രീതിരേഷ നഃ പരമോ വരഃ । ഹൃദ്ഗതാ നഃ സദാ പ്രീതിസ്തവാനുഗമനേ നൃപ ।। ൭.൧൦൭.
ഇതാണ് ഞങ്ങളുടെ ഏറ്റവും വലിയ സന്തോഷവും, ഏറ്റവും വലിയ വരവും. രാജാവേ, നിന്നെ പിന്തുടരുന്നതിലാണ് ഞങ്ങളുടെ ഹൃദയത്തിലെ സ്ഥിരമായ ആനന്ദം.
പൌരാണാം ദൃഢഭക്തിം ച ബാഢമിത്യേവ സോ ഽബ്രവീത് । സ്വകൃതാന്തം ചാന്വവേക്ഷ്യ തസ്മിന്നഹനി രാഘവഃ ।। ൭.൧൦൭.
നഗരവാസികളുടെ ഉറച്ച ഭക്തിയെ രാമന് അംഗീകരിച്ചു, "അങ്ങനെയാകട്ടെ" എന്നു പറഞ്ഞു. തന്റെ വിധിയെ മനസ്സിലാക്കി, അന്നേ ദിവസം അതു നടപ്പാക്കി.
കോസലേഷു കുശം വീരമുത്തരേഷു തഥാ ലവമ് । അഭിഷിച്യ മഹാത്മാനാവുഭൌ രാമഃ കുശീലവൌ ।। ൭.൧൦൭.
കുസയെ കോസലത്തില് രാജാവാക്കി, ലവനെ വടക്കേ ദേശങ്ങളില് രാജാവാക്കി, മഹാത്മാക്കളായ ഇരുവരും രാമന്റെ പുത്രന്മാരായിരുന്നു.
അഭിഷിക്തൌ സുതാവങ്കേ പ്രതിഷ്ഠാപ്യ പുരേ തതഃ । പരിഷ്വജ്യ മഹാബാഹുര്മൂര്ധ്ന്യുപാഘ്രായ ചാസകൃത് ।। ൭.൧൦൭.
പുത്രന്മാരെ രാജസിംഹാസനത്തില് ഇരുത്തി, രാമന് അവരെ അങ്കത്തില് ഇരുത്തി, പലതവണ തലയില് മുത്തമിട്ടു ആലിംഗനം ചെയ്തു.
രഥാനാം തു സഹസ്രാണി നാഗാനാമയുതാനി ച । ദശായുതാനി ചാശ്വാനാമേകൈകസ്യ ധനം ദദൌ ।। ൭.൧൦൭.
ഓരോരുത്തര്ക്കും ആയിരക്കണക്കിന് രഥങ്ങളും, പതിനായിരക്കണക്കിന് ആനകളും, പത്തു ആയിരം കുതിരകളും, ധനസമ്പത്തും രാമന് നല്കി.
ബഹുരത്നൌ ബഹുധനൌ ഹൃഷ്ടപുഷ്ടജനാവൃതൌ । സ്വേ പുരേ പ്രേഷയാമാസ ഭ്രാതരൌ തു കുശീലവൌ ।। ൭.൧൦൭.
സന്തോഷവും സമൃദ്ധിയും നിറഞ്ഞ ജനങ്ങളോടു കൂടിയ, ധന്യവും സമ്പന്നവുമായ നഗരങ്ങളിലേക്കു കുശനും ലവനും, ആ സഹോദരന്മാരെ അവരവരുടെ നഗരത്തിലേക്ക് അയച്ചു.
അഭിഷിച്യ സുതൌ വീരൌ പ്രതിഷ്ഠാപ്യ പുരേ തദാ । ദൂതാന്സമ്പ്രേഷയാമാസ ശത്രുഘ്നായ മഹാത്മനേ ।। ൭.൧൦൭.
പുത്രന്മാരെ രാജാവാക്കി നഗരങ്ങളില് സ്ഥാപിച്ചശേഷം, മഹാത്മാവായ ശത്രുഘ്നന് ദൂതന്മാരെ അയച്ചു.
ഇത്യാര്ഷേ ശ്രീമദ്രാമായണേ വാല്മീകീയേ ആദികാവ്യേ ശ്രീമദുത്തരകാണ്ഡേ സപ്തോത്തരശതതമഃ സര്ഗഃ
ഇങ്ങനെ മഹര്ഷിയായ വാല്മീകി രചിച്ച ശ്രീമദ്രാമായണത്തിലെ ഉത്തരകാണ്ഡയില് എഴുപത്തിയേഴാം സര്ഗം സമാപിച്ചു.
തേ ദൂതാ രാമവാക്യേന ചോദിതാ ലഘുവിക്രമാഃ । പ്രജഗ്മുര്മധുരാം ശീഘ്രം ചക്രുര്വാസം ന ചാധ്വനി ।। ൭.൧൦൮.
രാമന്റെ കല്പനയനുസരിച്ച്, വേഗത്തില് പ്രവർത്തിക്കുന്ന ആ ദൂതന്മാർ, മധുരയിലേക്കു അതിവേഗം പുറപ്പെട്ടു, വഴിയിൽ എവിടെയും വിശ്രമിച്ചില്ല.
തേ തു ത്രിഭിരഹോരാത്രൈഃ സമ്പ്രാപ്യ മധുരാമഥ । ശത്രുഘ്നായ യഥാതത്ത്വമാചഖ്യുഃ സര്വമേവ തത് ।। ൭.൧൦൮.
മൂന്ന് ദിവസം, മൂന്ന് രാത്രി കഴിഞ്ഞ് അവർ മധുരയിൽ എത്തി, സംഭവിച്ച എല്ലാ കാര്യങ്ങളും ശത്രുഘ്നനോട് യഥാർത്ഥത്തിൽ പറഞ്ഞുകൊടുത്തു.
ലക്ഷ്മണസ്യ പരിത്യാഗം പ്രതിജ്ഞാം രാഘവസ്യ ച । പുത്രയോരഭിഷേകം ച പൌരാനുഗമനം തഥാ ।। ൭.൧൦൮.
ലക്ഷ്മണന്റെ യാത്രയും, രാഘവന്റെ പ്രതിജ്ഞയും, ഇരുപുത്രന്മാരുടെ അഭിഷേകവും, നഗരവാസികളുടെ അനുഗമനവും അവർ വിവരിച്ചു.
കുശസ്യ നഗരീ രമ്യാ വിന്ധ്യപര്വതരോധസി । കുശാവതീതി നാമ്നാ സാ കൃതാ രാമേണ ധീമതാ । ശ്രാവസ്തീതി പുരീ രമ്യാ ശ്രാവിതാ ച ലവസ്യ ഹ ।। ൭.൧൦൮.
വിന്ദ്യപർവ്വതത്തിന്റെ അടിവാരത്ത് കുശനു വേണ്ടി രാമൻ കുശാവതിയെന്ന മനോഹരമായ നഗരം സ്ഥാപിച്ചു; ലവനു വേണ്ടി ശ്രാവസ്തി എന്ന മനോഹരമായ നഗരം ഉണ്ടാക്കി.
അയോധ്യാം വിജനാം കൃത്വാ രാഘവോ ഭരതസ്തഥാ । സ്വര്ഗസ്യ ഗമനോദ്യോഗം കൃതവന്തൌ മഹാരഥൌ ।। ൭.൧൦൮.
അയോധ്യയെ ശൂന്യമാക്കി, മഹാരഥികളായ രാഘവനും ഭരതനും സ്വർഗ്ഗത്തിലേക്കുള്ള യാത്രയ്ക്ക് ഒരുക്കം തുടങ്ങി.
ഏവം സര്വം നിവേദ്യാശു ശത്രുഘ്നായ മഹാത്മനേ । വിരേമുസ്തേ തതോ ദൂതാസ്ത്വര രാജേതി ചാബ്രുവന് ।। ൭.൧൦൮.
എല്ലാ കാര്യങ്ങളും മഹാത്മാവായ ശത്രുഘ്നനോട് വേഗത്തിൽ അറിയിച്ചു, ദൂതന്മാർ വിശ്രമിച്ചു, "ദയവായി വേഗം വരിക, രാജാവേ!" എന്നു പറഞ്ഞു.
തച്ഛ്രുത്വാ ഘോരസങ്കാശം കുലക്ഷയമുപസ്ഥിതമ് । പ്രകൃതീസ്തു സമാനീയ കാഞ്ചനം ച പുരോധസമ് ।। ൭.൧൦൮.
കുടുംബത്തിന് ഭയങ്കരമായ നാശം അടുത്തു വരുന്നതായി കേട്ടശേഷം, അവൻ നഗരവാസികളെയും പൊന്നുപോലെയുള്ള പുരോഹിതനെയും കൂട്ടി വിളിച്ചു.
തേഷാം സര്വം യഥാവൃത്തമബ്രവീദ്രഘനന്ദനഃ । ആത്മനശ്ച വിപര്യാസം ഭവിഷ്യം ഭ്രാതൃഭിഃ സഹ ।। ൭.൧൦൮.
രഘുവംശത്തിലെ ആനുകൂല്യനായവൻ, സംഭവിച്ച എല്ലാ കാര്യങ്ങളും അവരോട് പറഞ്ഞു; താനും സഹോദരന്മാരുമൊത്ത് നേരിടേണ്ടി വരുന്ന ഭാവിയെയും വിശദീകരിച്ചു.
തതഃ പുത്രദ്വയം വീരഃ സോ ഽഭ്യഷിഞ്ചന്നരാധിപഃ । സുബാഹുര്മധുരാം ലേഭേ ശത്രുഘാതീ ച വൈദിശമ് ।। ൭.൧൦൮.
അതിനുശേഷം ആ വീരനായ രാജാവ് തന്റെ രണ്ട് മക്കളെയും അഭിഷേകം നടത്തി. സുബാഹുവിന് മധുരയും, ശത്രുഘാതിക്ക് വൈദിശയും നൽകി.
ദ്വിധാ കൃത്വാ തു താം സേനാം മാധുരീം പുത്രയോര്ദ്വയോഃ । ധനം ച യുക്തം കൃത്വാ വൈ സ്ഥാപയാമാസ പാര്ഥിവഃ ।। ൭.൧൦൮.
മധുരയിലെ സൈന്യത്തെ രണ്ടു ഭാഗങ്ങളായി വിഭജിച്ച്, അവരവരുടെ മക്കൾക്ക് യോജിച്ച ധനം നൽകി, രാജാവ് അവരെ അവിടെ സ്ഥിരമാക്കി.
സുബാഹും മധുരായാം ച വൈദേശേ ശത്രുഘാതിനമ് । യയൌ സ്ഥാപ്യ തദാ ഽയോധ്യാം രഥേനൈകേന രാഘവഃ ।। ൭.൧൦൮.
സുബാഹുവിനെ മധുരയിലും, ശത്രുഘാതിയെ വൈദിശയിലും നിർത്തി, രാഘവൻ ഒറ്റ രഥത്തിൽ അയോധ്യയിലേക്ക് പുറപ്പെട്ടു.
സ ദദര്ശ മഹാത്മാനം ജ്വലന്തമിവ പാവകമ് । സൂക്ഷ്മക്ഷൌമാമ്ബരധരം മുനിഭിഃ സാര്ധമക്ഷയൈഃ ।। ൭.൧൦൮.
അവൻ മഹാത്മാവായ ഒരാളെ, ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നിയെപ്പോലെ പ്രകാശിക്കുന്നവനെയും, സൂക്ഷ്മമായ വസ്ത്രം ധരിച്ചവനെയും, അക്ഷയന്മാരായ മുനികളോടൊപ്പം കണ്ടു.
സോ ഽഭിവാദ്യ തതോ രാമം പ്രാഞ്ജലിഃ പ്രയതേന്ദ്രിയഃ । ഉവാച വാക്യം ധര്മജ്ഞം ധര്മമേവാനുചിന്തയന് ।। ൭.൧൦൮.
അവൻ കൈകൂപ്പി, ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ നിയന്ത്രിച്ച്, രാമനെ ആദരത്തോടെ വന്ദിച്ചു, ധർമ്മത്തിൽ മാത്രം ചിന്തിച്ച് ധർമ്മജ്ഞനായ രാമനോട് വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു.
കൃത്വാഭിഷേകം സുതയോര്ദ്വയോ രാഘവനന്ദന । തവാനുഗമനേ രാജന്വിദ്ധി മാം കൃതനിശ്ചയമ് ।। ൭.൧൦൮.
രാഘവകുലത്തിന് ആനന്ദമായ രാജാവേ, മക്കളെ അഭിഷേകം ചെയ്തതിനു ശേഷം, ഞാൻ നിന്നെ അനുഗമിക്കാൻ ഉറച്ച മനസ്സോടെ തയ്യാറാണെന്ന് അറിയണം.
ന ചാന്യദപി വക്തവ്യമതോ വീര ന ശാസനമ് । വിലോക്യമാനമിച്ഛാമി മദ്വിധേന വിശേഷതഃ ।। ൭.൧൦൮.
വീരനേ, ഇതിന് പുറമേ ഒന്നും പറയേണ്ടതില്ല, ആജ്ഞയും ആവശ്യമില്ല; എന്നെ എന്റെ പോലെയാണെന്ന് നീ പ്രത്യേകമായി കാണണമെന്ന് ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.
തസ്യ താം ബുദ്ധിമക്ലീബാം വിജ്ഞായ രഘുനന്ദനഃ । ബാഢമിത്യേവ ശത്രുഘ്നം രാമോ വാക്യമുവാച ഹ ।। ൭.൧൦൮.
അവന്റെ അചഞ്ചലമായ മനസ്സു മനസ്സിലാക്കി, രാഘവകുലത്തിന് ആനന്ദമായ രാമൻ ശത്രുഘ്നനോട് 'ശരി' എന്ന് പറഞ്ഞു.