ദൃഷ്ടമേതന്മഹാബാഹോ ക്ഷയം തേ രോമഹര്ഷണമ് । ലക്ഷ്മണേന വിയോഗശ്ച തവ രാമ മഹായശഃ ।। ൭.൧൦൬.
മഹാബാഹുവേ, ഈ ഭയങ്കരമായ നാശം നിനക്കു സംഭവിക്കുന്നതാണു കാണുന്നത്; മഹാപ്രസിദ്ധനായ രാമാ, ലക്ഷ്മണനിൽ നിന്ന് വേർപെടേണ്ടി വരുന്നു.
ത്യജൈനം ബലവാന്കാലോ മാ പ്രതിജ്ഞാം വൃഥാ കൃതാഃ । വിനഷ്ടായാം പ്രതിജ്ഞായാം ധര്മോ ഽപി ച ലയം വ്രജേത് ।। ൭.൧൦൬.
അവനെ വിട്ടൊഴിയണം; കാലം അത്യന്തം ശക്തിയുള്ളതാണ്. നിന്റെ വാഗ്ദാനം വെറുതെയാക്കരുത്. വാഗ്ദാനം നശിച്ചാൽ ധർമ്മവും ഇല്ലാതാകും.
തതോ ധര്മേ വിനഷ്ടേ തു ത്രൈലോക്യം സചരാചരമ് । സദേവര്ഷിഗണം സര്വം വിനശ്യേത്തു ന സംശയഃ ।। ൭.൧൦൬.
പിന്നീട് ധർമ്മം ഇല്ലാതായാൽ, ദേവന്മാരും ഋഷിമാരും ഉൾപ്പെടെ മൂന്നു ലോകങ്ങളിലെ എല്ലാ ജീവികളും അശങ്കയില്ലാതെ നശിച്ചുപോകും.
സ ത്വം പുരുഷശാര്ദൂല ത്രൈലോക്യസ്യാഭിപാലനാത് । ലക്ഷ്മണേന വിനാ ചാദ്യ ജഗത്സ്വസ്ഥം കുരുഷ്വ ഹ ।। ൭.൧൦൬.
മനുഷ്യശ്രേഷ്ഠനേ, മൂന്നു ലോകങ്ങൾ സംരക്ഷിക്കേണ്ടതിന്റെ പേരിൽ, ലക്ഷ്മണനില്ലാതിരുന്നാലും, ഇന്ന് ലോകം സമാധാനത്തിൽ നിലനിൽക്കണം.
തേഷാം തത്സമവേതാനാം വാക്യം ധര്മാര്ഥസംഹിതമ് । ശ്രുത്വാ പരിഷദോ മധ്യേ രാമോ ലക്ഷ്മണമബ്രവീത് ।। ൭.൧൦൬.
അവരൊക്കെയും കൂടെകൂടി ധർമ്മവും ഉദ്ദേശ്യവും നിറഞ്ഞ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞപ്പോൾ, രാമൻ സഭയിൽ ലക്ഷ്മണനോട് പറഞ്ഞു.
വിസര്ജയേ ത്വാം സൌമിത്രേ മാ ഭൂദ്ധര്മവിപര്യയഃ । ത്യാഗോ വധോ വാ വിഹിതഃ സാധൂനാം തൂഭയം സമമ് ।। ൭.൧൦൬.
സുമിത്രയുടെ മകനേ, ഞാൻ നിന്നെ വിട്ടൊഴിയുന്നു; ധർമ്മത്തിൽ വീഴ്ച വരരുത്. സത്യവാന്മാർക്ക് ഉപേക്ഷിക്കപ്പെടുന്നതും വധിക്കപ്പെടുന്നതും രണ്ടും തുല്യമാണ്.
രാമേണ ഭാഷിതേ വാക്യേ ബാഷ്പവ്യാകുലിതേന്ദ്രിയഃ । ലക്ഷ്മണസ്ത്വരിതം പ്രായാത്സ്വഗൃഹം ന വിവേശ ഹ ।। ൭.൧൦൬.
രാമൻ ഈ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞതോടെ, കണ്ണുനീർ നിറഞ്ഞ് മനസ്സു വേദനയോടെ ലക്ഷ്മണൻ വേഗത്തിൽ പുറപ്പെട്ടു, തന്റെ വീട്ടിലേക്ക് കയറാൻ അവൻ ശ്രമിച്ചില്ല.
സ ഗത്വാ സരയൂതീരമുപസ്പൃശ്യ കൃതാഞ്ജലിഃ । നിഗൃഹ്യ സര്വസ്രോതാംസി നിഃശ്വാസം ന മുമോച ഹ ।। ൭.൧൦൬.
അവൻ സരയൂ നദിയുടെ തീരത്ത് ചെന്നു, ശുദ്ധീകരണം നടത്തി, കൈകൾ കൂപ്പി നിൽക്കുകയും, എല്ലാ ഇന്ദ്രിയങ്ങളും നിയന്ത്രിച്ച്, ശ്വാസം പുറത്തുവിടാതെ നിന്നു.
അനിഃശ്വസന്തം യുക്തം തം സശക്രാഃ സാപ്സരോഗണാഃ । ദേവാഃ സര്ഷിഗണാഃ സര്വേ പുഷ്പൈരഭ്യകിരംസ്തദാ ।। ൭.൧൦൬.
അവൻ ശ്വാസം പിടിച്ച്, മനസ്സു സ്ഥിരമായി നിൽക്കുമ്പോൾ, ഇന്ദ്രനും അപ്സരസുകളും ദേവന്മാരും മഹർഷിമാരും അവനെ പൂക്കളാൽ മൂടി ആദരിച്ചു.
അദൃശ്യം സര്വമനുജൈഃ സശരീരം മഹാബലമ് । പ്രഗൃഹ്യ ലക്ഷ്മണം ശക്രസ്ത്രിദിവം സംവിവേശ ഹ ।। ൭.൧൦൬.
മനുഷ്യർക്ക് കാണാനാവാതെ, അതിയായ ശക്തിയുള്ള ലക്ഷ്മണനെ ശരീരത്തോടുകൂടി ഇന്ദ്രൻ കൊണ്ടുപോയി സ്വർഗ്ഗത്തിൽ പ്രവേശിപ്പിച്ചു.
തതോ വിഷ്ണോശ്ചതുര്ഭാഗമാഗതം സുരസത്തമാഃ । ദൃഷ്ട്വാ പ്രമുദിതാഃ സര്വേ ഽപൂജയന് സമഹര്ഷയഃ ।। ൭.൧൦൬.
വിഷ്ണുവിന്റെ നാലിൽ ഒരു ഭാഗം എത്തിയതായി കണ്ടപ്പോൾ, എല്ലാ ഉത്തമ ദേവന്മാരും മഹർഷിമാരുമൊത്ത് സന്തോഷത്തോടെ അവനെ ആരാധിച്ചു.
ഇത്യാര്ഷേ ശ്രീമദ്രാമായണേ വാല്മീകീയേ ആദികാവ്യേ ശ്രീമദുത്തരകാണ്ഡേ ഷഡുത്തരശതതമഃ സര്ഗഃ
ഇങ്ങനെ വാല്മീകി മഹർഷി രചിച്ച ശ്രീമദ് രാമായണത്തിലെ ഉത്തരകാണ്ഡയുടെ നൂറാറാം സര്ഗം സമാപിക്കുന്നു.
വിസൃജ്യ ലക്ഷ്മണം രാമോ ദുഃഖശോകസമന്വിതഃ । പുരോധസം മന്ത്രിണശ്ച നൈഗമാംശ്ചേദമബ്രവീത് ।। ൭.൧൦൭.
ലക്ഷ്മണനെ വിട്ടയച്ച ശേഷം, ദു:ഖവും ശോഭയും നിറഞ്ഞ് രാമൻ പുരോഹിതന്മാരോടും മന്ത്രിമാരോടും നഗരവാസികളോടും ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.
അദ്യ രാജ്യേ ഽഭിഷേക്ഷ്യാമി ഭരതം ധര്മവത്സലമ് । അയോധ്യായാഃ പതിം വീരം തതോ യാസ്യാമ്യഹം വനമ് ।। ൭.൧൦൭.
ഇന്ന് ഞാൻ ധർമ്മപ്രിയനായ ഭരതനെ അയോധ്യയുടെ രാജാവായി അഭിഷേകം ചെയ്യും; അതിനുശേഷം ഞാൻ കാടിലേക്ക് പോകും.
പ്രവേശയത സമ്ഭാരാന്മാഭൂത്കാലസ്യ പര്യയഃ । അദ്യൈവാഹം ഗമിഷ്യാമി ലക്ഷ്മണേന ഗതാം ഗതിമ് ।। ൭.൧൦൭.
ആവശ്യമായ സാധനങ്ങൾ ഒരുക്കൂ; സമയം കളയരുത്. ഇന്ന് തന്നെ ഞാൻ ലക്ഷ്മണൻ പോയ വഴിയിലേക്ക് പോകും.
തച്ഛ്രുത്വാ രാഘവേണോക്തം സര്വാഃ പ്രകൃതയോ ഭൃശമ് । മൂര്ധഭിഃ പ്രണതാ ഭൂമൌ ഗതസത്ത്വാ ഇവാഭവന് ।। ൭.൧൦൭.
രാഘവൻ പറഞ്ഞ ഈ വാക്കുകൾ കേട്ടപ്പോൾ, എല്ലാ ജനങ്ങളും തല കുനിഞ്ഞ് നിലത്ത് വീണു, ജീവൻ ഇല്ലാത്തവരെപ്പോലെ ആയിത്തീർന്നു.
ഭരതശ്ച വിസഞ്ജ്ഞോ ഽഭൂച്ഛ്രുത്വാ രാമസ്യ ഭാഷിതമ് । രാജ്യം വിഗര്ഹയാമാസ രാഘവം ചേദമബ്രവീത് ।। ൭.൧൦൭.
രാമന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട ഭരതൻ ബോധംകെട്ടുപോയി; രാജ്യം അവഗണിച്ച് രാഘവനോടു ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.
സത്യേനാഹം ശപേ രാജന്സ്വര്ഗലോകേ ന ചൈവ ഹി । ന കാമയേ യഥാ രാജ്യം ത്വാം വിനാ രഘുനന്ദന ।। ൭.൧൦൭.
സത്യം പറഞ്ഞ് ഞാൻ ശപഥം ചെയ്യുന്നു രാജാവേ, സ്വർഗ്ഗലോകവും രാജ്യവും എനിക്ക് ആവശ്യമില്ല, രഘുനന്ദനനേ, നിന്നെ കൂടാതെ ഞാൻ ഒന്നും ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല.
ഇമൌ കുശലവൌ രാജന്നഭിഷിഞ്ച നരാധിപ । കോസലേഷു കുശം വീരമുത്തരേഷു തഥാ ലവമ് ।। ൭.൧൦൭.
രാജാവേ, ഈ കുശനും ലവനും രാജാവാക്കൂ; കുശൻ കോസലദേശത്ത് ഭരിക്കട്ടെ, ലവൻ ഉത്തരഭാഗത്ത് ഭരിക്കട്ടെ.
ശത്രുഘ്നസ്യ തു ഗച്ഛന്തു ദൂതാസ്ത്വരിതവിക്രമാഃ । ഇദം ഗമനമസ്മാകം സ്വര്ഗായാഖ്യാതു മാ ചിരമ് ।। ൭.൧൦൭.
ശത്രുഘ്നനോടു വേഗവും ധൈര്യവുമുള്ള ദൂതന്മാർ പോകട്ടെ; നമ്മുടെ സ്വർഗ്ഗയാത്ര അവനോട് ഉടൻ അറിയിക്കട്ടെ.
തച്ഛ്രുത്വാ ഭരതേനോക്തം ദൃഷ്ട്വാ ചാപി ഹ്യധോമുഖാന് । പൌരാന്ദുഃഖേന സന്തപ്താന്വസിഷ്ഠോ വാക്യമബ്രവീത് ।। ൭.൧൦൭.
ഭരതൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞതും, ജനങ്ങൾ തലകുനിഞ്ഞ് ദു:ഖത്തിൽ മുങ്ങിയതും കണ്ട വസിഷ്ഠൻ അവരോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.
വത്സ രാമ ഇമാഃ പശ്യ ധരണീം പ്രകൃതീര്ഗതാഃ । ജ്ഞാത്വൈഷാമീപ്സിതം കാര്യം മാ ചൈഷാം വിപ്രിയം കൃഥാഃ ।। ൭.൧൦൭.
രാമാ, ഈ ഭൂമിയിലെ ജനങ്ങൾ നിന്നെ കാണാൻ വന്നിരിക്കുന്നു; ഇവരുടെ ആഗ്രഹം മനസ്സിലാക്കി, അവർക്കു ദു:ഖം വരുത്തുന്ന ഒന്നും ചെയ്യരുത്.
വസിഷ്ഠസ്യ തു വാക്യേന ഉത്ഥാപ്യ പ്രകൃതീജനമ് । കിം കരോമീതി കാകുത്സ്ഥഃ സര്വാ വചനമബ്രവീത് ।। ൭.൧൦൭.
വസിഷ്ഠന്റെ വാക്ക് കേട്ട് രാമൻ ജനങ്ങളെ എഴുന്നേൽപ്പിച്ചു, 'എന്ത് ചെയ്യണം?' എന്ന് എല്ലാവരോടും ചോദിച്ചു.
തതഃ സര്വാഃ പ്രകൃതയോ രാമം വചനമബ്രുവന് । ഗച്ഛന്തമനുഗച്ഛാമോ യത്ര രാമ ഗമിഷ്യസി ।। ൭.൧൦൭.
അപ്പോൾ എല്ലാ ജനങ്ങളും രാമനോടു പറഞ്ഞു: 'രാമാ, നീ എവിടേക്കു പോകുന്നുവോ, ഞങ്ങൾ അവിടേക്കു നിന്നെ അനുഗമിക്കും.'
പൌരേഷു യദി തേ പ്രീതിര്യദി സ്നേഹോ ഹ്യനുത്തമഃ । സപുത്രദാരാഃ കാകുത്സ്ഥ സമാഗച്ഛാമ സത്പഥമ് ।। ൭.൧൦൭.
നഗരവാസികളോടു നിനക്കു സ്നേഹവും, അത്യന്തം പ്രീതിയും ഉണ്ടെങ്കില്, കാകുത്സ്ഥനേ, ഞങ്ങള് നമ്മുടെ മക്കളെയും ഭാര്യമാരെയും കൂട്ടി നീയോടൊപ്പം സത്മാര്ഗ്ഗത്തില് ചേരാം.
തപോവനം വാ ദുര്ഗം വാ നദീമമ്ഭോനിധിം തഥാ । വയം തേ യദി ന ത്യാജ്യാഃ സര്വാന്നോ നയ ഈശ്വര ।। ൭.൧൦൭.
കാടോ, കുന്നോ, നദിയോ, സമുദ്രമോ ആകട്ടെ, നിനക്ക് ഞങ്ങളെ ഉപേക്ഷിക്കേണ്ടതില്ലെങ്കില്, ഭഗവാനേ, ഞങ്ങളെല്ലാവരെയും നീ മുന്നോട്ട് നയിക്കണം.
ഏഷാ നഃ പരമാ പ്രീതിരേഷ നഃ പരമോ വരഃ । ഹൃദ്ഗതാ നഃ സദാ പ്രീതിസ്തവാനുഗമനേ നൃപ ।। ൭.൧൦൭.
ഇതാണ് ഞങ്ങളുടെ ഏറ്റവും വലിയ സന്തോഷവും, ഏറ്റവും വലിയ വരവും. രാജാവേ, നിന്നെ പിന്തുടരുന്നതിലാണ് ഞങ്ങളുടെ ഹൃദയത്തിലെ സ്ഥിരമായ ആനന്ദം.
പൌരാണാം ദൃഢഭക്തിം ച ബാഢമിത്യേവ സോ ഽബ്രവീത് । സ്വകൃതാന്തം ചാന്വവേക്ഷ്യ തസ്മിന്നഹനി രാഘവഃ ।। ൭.൧൦൭.
നഗരവാസികളുടെ ഉറച്ച ഭക്തിയെ രാമന് അംഗീകരിച്ചു, "അങ്ങനെയാകട്ടെ" എന്നു പറഞ്ഞു. തന്റെ വിധിയെ മനസ്സിലാക്കി, അന്നേ ദിവസം അതു നടപ്പാക്കി.
കോസലേഷു കുശം വീരമുത്തരേഷു തഥാ ലവമ് । അഭിഷിച്യ മഹാത്മാനാവുഭൌ രാമഃ കുശീലവൌ ।। ൭.൧൦൭.
കുസയെ കോസലത്തില് രാജാവാക്കി, ലവനെ വടക്കേ ദേശങ്ങളില് രാജാവാക്കി, മഹാത്മാക്കളായ ഇരുവരും രാമന്റെ പുത്രന്മാരായിരുന്നു.
അഭിഷിക്തൌ സുതാവങ്കേ പ്രതിഷ്ഠാപ്യ പുരേ തതഃ । പരിഷ്വജ്യ മഹാബാഹുര്മൂര്ധ്ന്യുപാഘ്രായ ചാസകൃത് ।। ൭.൧൦൭.
പുത്രന്മാരെ രാജസിംഹാസനത്തില് ഇരുത്തി, രാമന് അവരെ അങ്കത്തില് ഇരുത്തി, പലതവണ തലയില് മുത്തമിട്ടു ആലിംഗനം ചെയ്തു.