ദുഃഖേന ച സുസന്തപ്തഃ സ്മൃത്വാ തദ്ഘോരദര്ശനമ് । അവാങ്മുഖോ ദീനമനാ വ്യാഹര്തും ന ശശാക ഹ ।। ൭.൧൦൫.
ആ ദു:ഖത്തിൽ മുഴുകി, ആ ഭയങ്കരമായ ദൃശ്യങ്ങൾ ഓർത്തു, രാമൻ തലകുനിഞ്ഞ് വിഷണ്ണനായി, ഒരു വാക്കും പറയാൻ കഴിയാതെ നിന്നു.
തതോ ബുദ്ധ്യാ വിനിശ്ചിത്യ കാലവാക്യാനി രാഘവഃ । നൈതദസ്തീതി നിശ്ചിത്യ തൂഷ്ണീമാസീന്മഹായശാഃ ।। ൭.൧൦൫.
ശ്രേഷ്ഠനായ രാമൻ മനസ്സിൽ കാലത്തിന്റെ വാക്കുകൾ ആലോചിച്ച്, 'ഇത് അങ്ങനെ തന്നെ' എന്നു ഉറപ്പാക്കി, ശാന്തമായി മൗനത്തിൽ ഇരുന്നു.
ഇത്യാര്ഷേ ശ്രീമദ്രാമായണേ വാല്മീകീയേ ആദികാവ്യേ ശ്രീമദുത്തരകാണ്ഡേ പഞ്ചോത്തരശതതമഃ സര്ഗഃ
ഇങ്ങനെ മഹർഷി വാൽമീകി രചിച്ച മഹത്തായ രാമായണത്തിലെ ഉത്തരകാണ്ഡയിൽ നൂറ്റിയഞ്ചാമത്തെ സർഗം സമാപിക്കുന്നു.
അവാങ്മുഖമഥോ ദീനം ദൃഷ്ട്വാ സോമമിവാപ്ലുതമ് । രാഘവം ലക്ഷ്മണോ വാക്യം ഹൃഷ്ടോ മധുരമബ്രവീത് ।। ൭.൧൦൬.
തലകുനിഞ്ഞ് വിഷാദത്തിൽ ആഴപ്പെട്ട രാമനെ, ഗ്രഹണത്തിൽപ്പെട്ട ചന്ദ്രനെപ്പോലെ, സന്തോഷത്തോടെ ലക്ഷ്മണൻ മധുരമായ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു.
ന സംതാപം മഹാബാഹോ മദര്ഥം കര്തുമര്ഹസി । പൂര്വനിര്മാണബദ്ധാ ഹി കാലസ്യ ഗതിരീദൃശീ ।। ൭.൧൦൬.
മഹാബാഹുവേ, എന്റെ കാരണമായി നീ ദു:ഖിക്കേണ്ടതില്ല; കാരണം, കാലത്തിന്റെ വഴി മുമ്പേ നിർണ്ണയിച്ചിരിക്കുന്നു.
ജഹി മാം സൌമ്യ വിസ്രബ്ധം പ്രതിജ്ഞാം പരിപാലയ । ഹീനപ്രതിജ്ഞാഃ കാകുത്സ്ഥ പ്രയാന്തി നരകം നരാഃ ।। ൭.൧൦൬.
സൗമ്യനേ, നീ ഭയമില്ലാതെ എന്നെ സംഹരിക്കണം; നിന്റെ വാഗ്ദാനം പാലിക്കണം. വാഗ്ദാനം പാലിക്കാത്തവർ നരകത്തിലേക്ക് പോകുന്നു.
യദി പ്രീതിര്മഹാരാജ യദ്യനുഗ്രാഹ്യതാ മയി । ജഹി മാം നിര്വിശങ്കസ്ത്വം ധര്മം വര്ധയ രാഘവ ।। ൭.൧൦൬.
മഹാരാജാവേ, എനിക്കു നേരെ സ്നേഹമുണ്ടെങ്കിൽ, ദയയും കാണിക്കേണ്ടതാണെങ്കിൽ, സംശയമില്ലാതെ എന്നെ സംഹരിക്കണം; ധർമ്മം നിലനിൽക്കട്ടെ, രാഘവാ.
ലക്ഷ്മണേന തഥോക്തസ്തു രാമഃ പ്രചലിതേന്ദ്രിയഃ । മന്ത്രിണഃ സമുപാനീയ തഥൈവ ച പുരോധസമ് ।। ൭.൧൦൬.
ഇങ്ങനെ ലക്ഷ്മണൻ പറഞ്ഞപ്പോൾ, രാമന്റെ ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ വിറെച്ചു; അവൻ മന്ത്രിമാരെയും പുരോഹിതനെയും വിളിച്ചു കൂട്ടി.
അബ്രവീച്ച തദാ വൃത്തം തേഷാം മധ്യേ സ രാഘവഃ । ദുര്വാസോഭിഗമം ചൈവ പ്രതിജ്ഞാം താപസസ്യ ച ।। ൭.൧൦൬.
അവരുടെ ഇടയിൽ രാമൻ സംഭവിച്ച കാര്യങ്ങൾ, ദുർവാസാസിന്റെ വരവ്, ആ തപസ്സുവിന്റെ വാഗ്ദാനം എന്നിവ വിശദമായി പറഞ്ഞു.
തച്ഛ്രുത്വാ മന്ത്രിണഃ സര്വേ സോപാധ്യായാഃ സമാസത । വസിഷ്ഠസ്തു മഹാതേജാ വാക്യമേതദുവാച ഹ ।। ൭.൧൦൬.
അത് കേട്ട ശേഷം, എല്ലാ മന്ത്രിമാരും ഉപാധ്യായന്മാരും കൂടെ ഇരുന്നു; മഹാതേജസ്വിയായ വസിഷ്ഠൻ അപ്പോൾ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.
ദൃഷ്ടമേതന്മഹാബാഹോ ക്ഷയം തേ രോമഹര്ഷണമ് । ലക്ഷ്മണേന വിയോഗശ്ച തവ രാമ മഹായശഃ ।। ൭.൧൦൬.
മഹാബാഹുവേ, ഈ ഭയങ്കരമായ നാശം നിനക്കു സംഭവിക്കുന്നതാണു കാണുന്നത്; മഹാപ്രസിദ്ധനായ രാമാ, ലക്ഷ്മണനിൽ നിന്ന് വേർപെടേണ്ടി വരുന്നു.
ത്യജൈനം ബലവാന്കാലോ മാ പ്രതിജ്ഞാം വൃഥാ കൃതാഃ । വിനഷ്ടായാം പ്രതിജ്ഞായാം ധര്മോ ഽപി ച ലയം വ്രജേത് ।। ൭.൧൦൬.
അവനെ വിട്ടൊഴിയണം; കാലം അത്യന്തം ശക്തിയുള്ളതാണ്. നിന്റെ വാഗ്ദാനം വെറുതെയാക്കരുത്. വാഗ്ദാനം നശിച്ചാൽ ധർമ്മവും ഇല്ലാതാകും.
തതോ ധര്മേ വിനഷ്ടേ തു ത്രൈലോക്യം സചരാചരമ് । സദേവര്ഷിഗണം സര്വം വിനശ്യേത്തു ന സംശയഃ ।। ൭.൧൦൬.
പിന്നീട് ധർമ്മം ഇല്ലാതായാൽ, ദേവന്മാരും ഋഷിമാരും ഉൾപ്പെടെ മൂന്നു ലോകങ്ങളിലെ എല്ലാ ജീവികളും അശങ്കയില്ലാതെ നശിച്ചുപോകും.
സ ത്വം പുരുഷശാര്ദൂല ത്രൈലോക്യസ്യാഭിപാലനാത് । ലക്ഷ്മണേന വിനാ ചാദ്യ ജഗത്സ്വസ്ഥം കുരുഷ്വ ഹ ।। ൭.൧൦൬.
മനുഷ്യശ്രേഷ്ഠനേ, മൂന്നു ലോകങ്ങൾ സംരക്ഷിക്കേണ്ടതിന്റെ പേരിൽ, ലക്ഷ്മണനില്ലാതിരുന്നാലും, ഇന്ന് ലോകം സമാധാനത്തിൽ നിലനിൽക്കണം.
തേഷാം തത്സമവേതാനാം വാക്യം ധര്മാര്ഥസംഹിതമ് । ശ്രുത്വാ പരിഷദോ മധ്യേ രാമോ ലക്ഷ്മണമബ്രവീത് ।। ൭.൧൦൬.
അവരൊക്കെയും കൂടെകൂടി ധർമ്മവും ഉദ്ദേശ്യവും നിറഞ്ഞ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞപ്പോൾ, രാമൻ സഭയിൽ ലക്ഷ്മണനോട് പറഞ്ഞു.
വിസര്ജയേ ത്വാം സൌമിത്രേ മാ ഭൂദ്ധര്മവിപര്യയഃ । ത്യാഗോ വധോ വാ വിഹിതഃ സാധൂനാം തൂഭയം സമമ് ।। ൭.൧൦൬.
സുമിത്രയുടെ മകനേ, ഞാൻ നിന്നെ വിട്ടൊഴിയുന്നു; ധർമ്മത്തിൽ വീഴ്ച വരരുത്. സത്യവാന്മാർക്ക് ഉപേക്ഷിക്കപ്പെടുന്നതും വധിക്കപ്പെടുന്നതും രണ്ടും തുല്യമാണ്.
രാമേണ ഭാഷിതേ വാക്യേ ബാഷ്പവ്യാകുലിതേന്ദ്രിയഃ । ലക്ഷ്മണസ്ത്വരിതം പ്രായാത്സ്വഗൃഹം ന വിവേശ ഹ ।। ൭.൧൦൬.
രാമൻ ഈ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞതോടെ, കണ്ണുനീർ നിറഞ്ഞ് മനസ്സു വേദനയോടെ ലക്ഷ്മണൻ വേഗത്തിൽ പുറപ്പെട്ടു, തന്റെ വീട്ടിലേക്ക് കയറാൻ അവൻ ശ്രമിച്ചില്ല.
സ ഗത്വാ സരയൂതീരമുപസ്പൃശ്യ കൃതാഞ്ജലിഃ । നിഗൃഹ്യ സര്വസ്രോതാംസി നിഃശ്വാസം ന മുമോച ഹ ।। ൭.൧൦൬.
അവൻ സരയൂ നദിയുടെ തീരത്ത് ചെന്നു, ശുദ്ധീകരണം നടത്തി, കൈകൾ കൂപ്പി നിൽക്കുകയും, എല്ലാ ഇന്ദ്രിയങ്ങളും നിയന്ത്രിച്ച്, ശ്വാസം പുറത്തുവിടാതെ നിന്നു.
അനിഃശ്വസന്തം യുക്തം തം സശക്രാഃ സാപ്സരോഗണാഃ । ദേവാഃ സര്ഷിഗണാഃ സര്വേ പുഷ്പൈരഭ്യകിരംസ്തദാ ।। ൭.൧൦൬.
അവൻ ശ്വാസം പിടിച്ച്, മനസ്സു സ്ഥിരമായി നിൽക്കുമ്പോൾ, ഇന്ദ്രനും അപ്സരസുകളും ദേവന്മാരും മഹർഷിമാരും അവനെ പൂക്കളാൽ മൂടി ആദരിച്ചു.
അദൃശ്യം സര്വമനുജൈഃ സശരീരം മഹാബലമ് । പ്രഗൃഹ്യ ലക്ഷ്മണം ശക്രസ്ത്രിദിവം സംവിവേശ ഹ ।। ൭.൧൦൬.
മനുഷ്യർക്ക് കാണാനാവാതെ, അതിയായ ശക്തിയുള്ള ലക്ഷ്മണനെ ശരീരത്തോടുകൂടി ഇന്ദ്രൻ കൊണ്ടുപോയി സ്വർഗ്ഗത്തിൽ പ്രവേശിപ്പിച്ചു.
തതോ വിഷ്ണോശ്ചതുര്ഭാഗമാഗതം സുരസത്തമാഃ । ദൃഷ്ട്വാ പ്രമുദിതാഃ സര്വേ ഽപൂജയന് സമഹര്ഷയഃ ।। ൭.൧൦൬.
വിഷ്ണുവിന്റെ നാലിൽ ഒരു ഭാഗം എത്തിയതായി കണ്ടപ്പോൾ, എല്ലാ ഉത്തമ ദേവന്മാരും മഹർഷിമാരുമൊത്ത് സന്തോഷത്തോടെ അവനെ ആരാധിച്ചു.
ഇത്യാര്ഷേ ശ്രീമദ്രാമായണേ വാല്മീകീയേ ആദികാവ്യേ ശ്രീമദുത്തരകാണ്ഡേ ഷഡുത്തരശതതമഃ സര്ഗഃ
ഇങ്ങനെ വാല്മീകി മഹർഷി രചിച്ച ശ്രീമദ് രാമായണത്തിലെ ഉത്തരകാണ്ഡയുടെ നൂറാറാം സര്ഗം സമാപിക്കുന്നു.
വിസൃജ്യ ലക്ഷ്മണം രാമോ ദുഃഖശോകസമന്വിതഃ । പുരോധസം മന്ത്രിണശ്ച നൈഗമാംശ്ചേദമബ്രവീത് ।। ൭.൧൦൭.
ലക്ഷ്മണനെ വിട്ടയച്ച ശേഷം, ദു:ഖവും ശോഭയും നിറഞ്ഞ് രാമൻ പുരോഹിതന്മാരോടും മന്ത്രിമാരോടും നഗരവാസികളോടും ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.
അദ്യ രാജ്യേ ഽഭിഷേക്ഷ്യാമി ഭരതം ധര്മവത്സലമ് । അയോധ്യായാഃ പതിം വീരം തതോ യാസ്യാമ്യഹം വനമ് ।। ൭.൧൦൭.
ഇന്ന് ഞാൻ ധർമ്മപ്രിയനായ ഭരതനെ അയോധ്യയുടെ രാജാവായി അഭിഷേകം ചെയ്യും; അതിനുശേഷം ഞാൻ കാടിലേക്ക് പോകും.
പ്രവേശയത സമ്ഭാരാന്മാഭൂത്കാലസ്യ പര്യയഃ । അദ്യൈവാഹം ഗമിഷ്യാമി ലക്ഷ്മണേന ഗതാം ഗതിമ് ।। ൭.൧൦൭.
ആവശ്യമായ സാധനങ്ങൾ ഒരുക്കൂ; സമയം കളയരുത്. ഇന്ന് തന്നെ ഞാൻ ലക്ഷ്മണൻ പോയ വഴിയിലേക്ക് പോകും.
തച്ഛ്രുത്വാ രാഘവേണോക്തം സര്വാഃ പ്രകൃതയോ ഭൃശമ് । മൂര്ധഭിഃ പ്രണതാ ഭൂമൌ ഗതസത്ത്വാ ഇവാഭവന് ।। ൭.൧൦൭.
രാഘവൻ പറഞ്ഞ ഈ വാക്കുകൾ കേട്ടപ്പോൾ, എല്ലാ ജനങ്ങളും തല കുനിഞ്ഞ് നിലത്ത് വീണു, ജീവൻ ഇല്ലാത്തവരെപ്പോലെ ആയിത്തീർന്നു.
ഭരതശ്ച വിസഞ്ജ്ഞോ ഽഭൂച്ഛ്രുത്വാ രാമസ്യ ഭാഷിതമ് । രാജ്യം വിഗര്ഹയാമാസ രാഘവം ചേദമബ്രവീത് ।। ൭.൧൦൭.
രാമന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട ഭരതൻ ബോധംകെട്ടുപോയി; രാജ്യം അവഗണിച്ച് രാഘവനോടു ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.
സത്യേനാഹം ശപേ രാജന്സ്വര്ഗലോകേ ന ചൈവ ഹി । ന കാമയേ യഥാ രാജ്യം ത്വാം വിനാ രഘുനന്ദന ।। ൭.൧൦൭.
സത്യം പറഞ്ഞ് ഞാൻ ശപഥം ചെയ്യുന്നു രാജാവേ, സ്വർഗ്ഗലോകവും രാജ്യവും എനിക്ക് ആവശ്യമില്ല, രഘുനന്ദനനേ, നിന്നെ കൂടാതെ ഞാൻ ഒന്നും ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല.
ഇമൌ കുശലവൌ രാജന്നഭിഷിഞ്ച നരാധിപ । കോസലേഷു കുശം വീരമുത്തരേഷു തഥാ ലവമ് ।। ൭.൧൦൭.
രാജാവേ, ഈ കുശനും ലവനും രാജാവാക്കൂ; കുശൻ കോസലദേശത്ത് ഭരിക്കട്ടെ, ലവൻ ഉത്തരഭാഗത്ത് ഭരിക്കട്ടെ.
ശത്രുഘ്നസ്യ തു ഗച്ഛന്തു ദൂതാസ്ത്വരിതവിക്രമാഃ । ഇദം ഗമനമസ്മാകം സ്വര്ഗായാഖ്യാതു മാ ചിരമ് ।। ൭.൧൦൭.
ശത്രുഘ്നനോടു വേഗവും ധൈര്യവുമുള്ള ദൂതന്മാർ പോകട്ടെ; നമ്മുടെ സ്വർഗ്ഗയാത്ര അവനോട് ഉടൻ അറിയിക്കട്ടെ.