വിഷയം ത്വാം പുരം ചൈവ ശപിഷ്യേ രാഘവം തഥാ । ഭരതം ചൈവ സൌമിത്രേ യുഷ്മാകം യാ ച സന്തതിഃ ।। ൭.൧൦൫.
'നിനെയും, ഈ നഗരത്തെയും, രാഘവനെയും, ഭരതനെയും, നിങ്ങളുടെ വംശത്തെയും ഞാൻ ശപിക്കുമെന്നു അറിയുക, സൗമിത്രി.'
ന ഹി ശക്ഷ്യാമ്യഹം ഭൂയോ മന്യും ധാരയിതും ഹൃദി । തച്ഛ്രുത്വാ ഘോരസങ്കാശം വാക്യം തസ്യ മഹാത്മനഃ । ചിന്തയാമാസ മനസാ തസ്യ വാക്യസ്യ നിശ്ചയമ് ।। ൭.൧൦൫.
'ഇനി ഞാൻ ഹൃദയത്തിൽ കോപം സഹിക്കാനാവില്ല.' ആ മഹാത്മാവിന്റെ ഭയങ്കരമായ വാക്കുകൾ കേട്ടപ്പോൾ, സൗമിത്രി അതിന്റെ അർത്ഥം മനസ്സിൽ ആലോചിച്ചു.
ഏകസ്യ മരണം മേ ഽസ്തു മാ ഭൂത്സര്വവിനാശനമ് । ഇതി ബുദ്ധ്യാ വിനിശ്ചിത്യ രാഘവായ ന്യവേദയത് ।। ൭.൧൦൫.
'ഒരു വ്യക്തിയുടെ മരണമാകട്ടെ, എല്ലാവരുടെയും നാശം ആവരുത്.' ഇങ്ങനെ മനസ്സിൽ തീരുമാനിച്ച ശേഷം, സൗമിത്രി രാഘവനോട് വിവരം അറിയിച്ചു.
ലക്ഷ്മണസ്യ വചഃ ശ്രുത്വാ രാമഃ കാലം വിസൃജ്യ ച । നിസ്സൃത്യ ത്വരിതം രാജാ അത്രേഃ പുത്രം ദദര്ശ ഹ ।। ൭.൧൦൫.
ലക്ഷ്മണന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട രാമൻ, നിശ്ചയിച്ച സമയത്തെ ഉപേക്ഷിച്ച്, ഉടൻ പുറത്തേക്ക് പോയി, അത്രിമഹർഷിയുടെ പുത്രനെ കണ്ടു.
സോ ഽഭിവാദ്യ മഹാത്മാനം ജ്വലന്തമിവ തേജസാ । കിം കാര്യമിതി കാകുത്സ്ഥഃ കൃതാഞ്ജലിരഭാഷത ।। ൭.൧൦൫.
അവൻ, മഹാത്മാവിനെ അഗ്നിപോലെ പ്രകാശിക്കുന്നതായി കണ്ടു, കൈകൂപ്പി വന്ദിച്ച്, 'എന്താണ് ചെയ്യേണ്ടത്?' എന്ന് ചോദിച്ചു.
തദ്വാക്യം രാഘവേണോക്തം ശ്രുത്വാ മുനിവരഃ പ്രഭുമ് । പ്രത്യാഹ രാമം ദുര്വാസാഃ ശ്രൂയതാം ധര്മവത്സല ।। ൭.൧൦൫.
രാഘവൻ പറഞ്ഞ വാക്കുകൾ കേട്ട മഹർഷി ദുർവാസസ് രാമനോട് പറഞ്ഞു: 'ധർമ്മത്തെ സ്നേഹിക്കുന്നവനേ, കേൾക്കൂ.'
അദ്യ വര്ഷസഹസ്രസ്യ സമാപ്തിസ്തപസോ മമ । സോ ഽഹം ഭോജനമിച്ഛാമി യഥാസിദ്ധം തവാനഘ ।। ൭.൧൦൫.
'ഇന്ന് എന്റെ ആയിരം വർഷത്തെ തപസ്സിന്റെ സമാപ്തിയാണ്. അതിനാൽ, പാപരഹിതനായവനേ, നിന്റെ വീട്ടിൽ ഉണ്ടാക്കിയ ഭക്ഷണം ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.'
തച്ഛ്രുത്വാ വചനം രാജാ രാഘവഃ പ്രീതമാനസഃ । ഭോജനം മുനിമുഖ്യായ യഥാസിദ്ധമുപാഹരത് ।। ൭.൧൦൫.
അത് കേട്ട രാജാവ് രാഘവൻ സന്തോഷപൂർവ്വം, അങ്ങിനെ തയ്യാറാക്കിയ ഭക്ഷണം മഹർഷിക്ക് സമർപ്പിച്ചു.
സ തു ഭുക്ത്വാ മുനിശ്രേഷ്ഠസ്തദന്നമമൃതോപമമ് । സാധു രാമേതി സമ്ഭാഷ്യ സ്വമാശ്രമമുപാഗമത് ।। ൭.൧൦൫.
ആ മഹർഷി ആ അമൃതത്തോളം രുചിയുള്ള ആഹാരം കഴിച്ചു, രാമനോടു 'നന്നായി ചെയ്തു' എന്നു പറഞ്ഞു, പിന്നെ തന്റെ ആശ്രമത്തിലേക്ക് മടങ്ങി പോയി.
തസ്മിന് ഗതേ മുനിവരേ സ്വാശ്രമം ലക്ഷ്മണാഗ്രജഃ । സംസ്മൃത്യ കാലവാക്യാനി തതോ ദുഃഖമുപാഗമത് ।। ൭.൧൦൫.
ആ മഹർഷി തന്റെ ആശ്രമത്തിലേക്ക് പോയതിനു ശേഷം, ലക്ഷ്മണന്റെ മൂത്ത സഹോദരനായ രാമൻ കാലത്തിന്റെ വാക്കുകൾ ഓർത്ത് ദു:ഖത്തിൽ ആകപ്പെട്ടു.
ദുഃഖേന ച സുസന്തപ്തഃ സ്മൃത്വാ തദ്ഘോരദര്ശനമ് । അവാങ്മുഖോ ദീനമനാ വ്യാഹര്തും ന ശശാക ഹ ।। ൭.൧൦൫.
ആ ദു:ഖത്തിൽ മുഴുകി, ആ ഭയങ്കരമായ ദൃശ്യങ്ങൾ ഓർത്തു, രാമൻ തലകുനിഞ്ഞ് വിഷണ്ണനായി, ഒരു വാക്കും പറയാൻ കഴിയാതെ നിന്നു.
തതോ ബുദ്ധ്യാ വിനിശ്ചിത്യ കാലവാക്യാനി രാഘവഃ । നൈതദസ്തീതി നിശ്ചിത്യ തൂഷ്ണീമാസീന്മഹായശാഃ ।। ൭.൧൦൫.
ശ്രേഷ്ഠനായ രാമൻ മനസ്സിൽ കാലത്തിന്റെ വാക്കുകൾ ആലോചിച്ച്, 'ഇത് അങ്ങനെ തന്നെ' എന്നു ഉറപ്പാക്കി, ശാന്തമായി മൗനത്തിൽ ഇരുന്നു.
ഇത്യാര്ഷേ ശ്രീമദ്രാമായണേ വാല്മീകീയേ ആദികാവ്യേ ശ്രീമദുത്തരകാണ്ഡേ പഞ്ചോത്തരശതതമഃ സര്ഗഃ
ഇങ്ങനെ മഹർഷി വാൽമീകി രചിച്ച മഹത്തായ രാമായണത്തിലെ ഉത്തരകാണ്ഡയിൽ നൂറ്റിയഞ്ചാമത്തെ സർഗം സമാപിക്കുന്നു.
അവാങ്മുഖമഥോ ദീനം ദൃഷ്ട്വാ സോമമിവാപ്ലുതമ് । രാഘവം ലക്ഷ്മണോ വാക്യം ഹൃഷ്ടോ മധുരമബ്രവീത് ।। ൭.൧൦൬.
തലകുനിഞ്ഞ് വിഷാദത്തിൽ ആഴപ്പെട്ട രാമനെ, ഗ്രഹണത്തിൽപ്പെട്ട ചന്ദ്രനെപ്പോലെ, സന്തോഷത്തോടെ ലക്ഷ്മണൻ മധുരമായ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു.
ന സംതാപം മഹാബാഹോ മദര്ഥം കര്തുമര്ഹസി । പൂര്വനിര്മാണബദ്ധാ ഹി കാലസ്യ ഗതിരീദൃശീ ।। ൭.൧൦൬.
മഹാബാഹുവേ, എന്റെ കാരണമായി നീ ദു:ഖിക്കേണ്ടതില്ല; കാരണം, കാലത്തിന്റെ വഴി മുമ്പേ നിർണ്ണയിച്ചിരിക്കുന്നു.
ജഹി മാം സൌമ്യ വിസ്രബ്ധം പ്രതിജ്ഞാം പരിപാലയ । ഹീനപ്രതിജ്ഞാഃ കാകുത്സ്ഥ പ്രയാന്തി നരകം നരാഃ ।। ൭.൧൦൬.
സൗമ്യനേ, നീ ഭയമില്ലാതെ എന്നെ സംഹരിക്കണം; നിന്റെ വാഗ്ദാനം പാലിക്കണം. വാഗ്ദാനം പാലിക്കാത്തവർ നരകത്തിലേക്ക് പോകുന്നു.
യദി പ്രീതിര്മഹാരാജ യദ്യനുഗ്രാഹ്യതാ മയി । ജഹി മാം നിര്വിശങ്കസ്ത്വം ധര്മം വര്ധയ രാഘവ ।। ൭.൧൦൬.
മഹാരാജാവേ, എനിക്കു നേരെ സ്നേഹമുണ്ടെങ്കിൽ, ദയയും കാണിക്കേണ്ടതാണെങ്കിൽ, സംശയമില്ലാതെ എന്നെ സംഹരിക്കണം; ധർമ്മം നിലനിൽക്കട്ടെ, രാഘവാ.
ലക്ഷ്മണേന തഥോക്തസ്തു രാമഃ പ്രചലിതേന്ദ്രിയഃ । മന്ത്രിണഃ സമുപാനീയ തഥൈവ ച പുരോധസമ് ।। ൭.൧൦൬.
ഇങ്ങനെ ലക്ഷ്മണൻ പറഞ്ഞപ്പോൾ, രാമന്റെ ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ വിറെച്ചു; അവൻ മന്ത്രിമാരെയും പുരോഹിതനെയും വിളിച്ചു കൂട്ടി.
അബ്രവീച്ച തദാ വൃത്തം തേഷാം മധ്യേ സ രാഘവഃ । ദുര്വാസോഭിഗമം ചൈവ പ്രതിജ്ഞാം താപസസ്യ ച ।। ൭.൧൦൬.
അവരുടെ ഇടയിൽ രാമൻ സംഭവിച്ച കാര്യങ്ങൾ, ദുർവാസാസിന്റെ വരവ്, ആ തപസ്സുവിന്റെ വാഗ്ദാനം എന്നിവ വിശദമായി പറഞ്ഞു.
തച്ഛ്രുത്വാ മന്ത്രിണഃ സര്വേ സോപാധ്യായാഃ സമാസത । വസിഷ്ഠസ്തു മഹാതേജാ വാക്യമേതദുവാച ഹ ।। ൭.൧൦൬.
അത് കേട്ട ശേഷം, എല്ലാ മന്ത്രിമാരും ഉപാധ്യായന്മാരും കൂടെ ഇരുന്നു; മഹാതേജസ്വിയായ വസിഷ്ഠൻ അപ്പോൾ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.
ദൃഷ്ടമേതന്മഹാബാഹോ ക്ഷയം തേ രോമഹര്ഷണമ് । ലക്ഷ്മണേന വിയോഗശ്ച തവ രാമ മഹായശഃ ।। ൭.൧൦൬.
മഹാബാഹുവേ, ഈ ഭയങ്കരമായ നാശം നിനക്കു സംഭവിക്കുന്നതാണു കാണുന്നത്; മഹാപ്രസിദ്ധനായ രാമാ, ലക്ഷ്മണനിൽ നിന്ന് വേർപെടേണ്ടി വരുന്നു.
ത്യജൈനം ബലവാന്കാലോ മാ പ്രതിജ്ഞാം വൃഥാ കൃതാഃ । വിനഷ്ടായാം പ്രതിജ്ഞായാം ധര്മോ ഽപി ച ലയം വ്രജേത് ।। ൭.൧൦൬.
അവനെ വിട്ടൊഴിയണം; കാലം അത്യന്തം ശക്തിയുള്ളതാണ്. നിന്റെ വാഗ്ദാനം വെറുതെയാക്കരുത്. വാഗ്ദാനം നശിച്ചാൽ ധർമ്മവും ഇല്ലാതാകും.
തതോ ധര്മേ വിനഷ്ടേ തു ത്രൈലോക്യം സചരാചരമ് । സദേവര്ഷിഗണം സര്വം വിനശ്യേത്തു ന സംശയഃ ।। ൭.൧൦൬.
പിന്നീട് ധർമ്മം ഇല്ലാതായാൽ, ദേവന്മാരും ഋഷിമാരും ഉൾപ്പെടെ മൂന്നു ലോകങ്ങളിലെ എല്ലാ ജീവികളും അശങ്കയില്ലാതെ നശിച്ചുപോകും.
സ ത്വം പുരുഷശാര്ദൂല ത്രൈലോക്യസ്യാഭിപാലനാത് । ലക്ഷ്മണേന വിനാ ചാദ്യ ജഗത്സ്വസ്ഥം കുരുഷ്വ ഹ ।। ൭.൧൦൬.
മനുഷ്യശ്രേഷ്ഠനേ, മൂന്നു ലോകങ്ങൾ സംരക്ഷിക്കേണ്ടതിന്റെ പേരിൽ, ലക്ഷ്മണനില്ലാതിരുന്നാലും, ഇന്ന് ലോകം സമാധാനത്തിൽ നിലനിൽക്കണം.
തേഷാം തത്സമവേതാനാം വാക്യം ധര്മാര്ഥസംഹിതമ് । ശ്രുത്വാ പരിഷദോ മധ്യേ രാമോ ലക്ഷ്മണമബ്രവീത് ।। ൭.൧൦൬.
അവരൊക്കെയും കൂടെകൂടി ധർമ്മവും ഉദ്ദേശ്യവും നിറഞ്ഞ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞപ്പോൾ, രാമൻ സഭയിൽ ലക്ഷ്മണനോട് പറഞ്ഞു.
വിസര്ജയേ ത്വാം സൌമിത്രേ മാ ഭൂദ്ധര്മവിപര്യയഃ । ത്യാഗോ വധോ വാ വിഹിതഃ സാധൂനാം തൂഭയം സമമ് ।। ൭.൧൦൬.
സുമിത്രയുടെ മകനേ, ഞാൻ നിന്നെ വിട്ടൊഴിയുന്നു; ധർമ്മത്തിൽ വീഴ്ച വരരുത്. സത്യവാന്മാർക്ക് ഉപേക്ഷിക്കപ്പെടുന്നതും വധിക്കപ്പെടുന്നതും രണ്ടും തുല്യമാണ്.
രാമേണ ഭാഷിതേ വാക്യേ ബാഷ്പവ്യാകുലിതേന്ദ്രിയഃ । ലക്ഷ്മണസ്ത്വരിതം പ്രായാത്സ്വഗൃഹം ന വിവേശ ഹ ।। ൭.൧൦൬.
രാമൻ ഈ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞതോടെ, കണ്ണുനീർ നിറഞ്ഞ് മനസ്സു വേദനയോടെ ലക്ഷ്മണൻ വേഗത്തിൽ പുറപ്പെട്ടു, തന്റെ വീട്ടിലേക്ക് കയറാൻ അവൻ ശ്രമിച്ചില്ല.
സ ഗത്വാ സരയൂതീരമുപസ്പൃശ്യ കൃതാഞ്ജലിഃ । നിഗൃഹ്യ സര്വസ്രോതാംസി നിഃശ്വാസം ന മുമോച ഹ ।। ൭.൧൦൬.
അവൻ സരയൂ നദിയുടെ തീരത്ത് ചെന്നു, ശുദ്ധീകരണം നടത്തി, കൈകൾ കൂപ്പി നിൽക്കുകയും, എല്ലാ ഇന്ദ്രിയങ്ങളും നിയന്ത്രിച്ച്, ശ്വാസം പുറത്തുവിടാതെ നിന്നു.
അനിഃശ്വസന്തം യുക്തം തം സശക്രാഃ സാപ്സരോഗണാഃ । ദേവാഃ സര്ഷിഗണാഃ സര്വേ പുഷ്പൈരഭ്യകിരംസ്തദാ ।। ൭.൧൦൬.
അവൻ ശ്വാസം പിടിച്ച്, മനസ്സു സ്ഥിരമായി നിൽക്കുമ്പോൾ, ഇന്ദ്രനും അപ്സരസുകളും ദേവന്മാരും മഹർഷിമാരും അവനെ പൂക്കളാൽ മൂടി ആദരിച്ചു.
അദൃശ്യം സര്വമനുജൈഃ സശരീരം മഹാബലമ് । പ്രഗൃഹ്യ ലക്ഷ്മണം ശക്രസ്ത്രിദിവം സംവിവേശ ഹ ।। ൭.൧൦൬.
മനുഷ്യർക്ക് കാണാനാവാതെ, അതിയായ ശക്തിയുള്ള ലക്ഷ്മണനെ ശരീരത്തോടുകൂടി ഇന്ദ്രൻ കൊണ്ടുപോയി സ്വർഗ്ഗത്തിൽ പ്രവേശിപ്പിച്ചു.