ദശവര്ഷസഹസ്രാണി വാജിമേഘാനഥാകരോത് । വാജപേയാന്ദശഗുണാംസ്തഥാ ബഹുസുവര്ണകാന് ।। ൭.൯൯.
പതിനായിരം വർഷം അശ്വമേധയാഗങ്ങൾ നടത്തി, അതിനേക്കാൾ പത്തു മടങ്ങ് വാജപേയയാഗങ്ങളും, ധാരാളം പൊന്നും നൽകി അനേകം യാഗങ്ങളും നടത്തി.
അഗ്നിഷ്ടോമാതിരാത്രാഭ്യാം ഗോസവൈശ്ച മഹാധനൈഃ । ഈജേ ക്രതുഭിരന്യൈശ്ച സ ശ്രീമാനാപ്തദക്ഷിണൈഃ ।। ൭.൯൯.
അഗ്നിഷ്ടോമം, അതിരാത്രം, മഹാസമ്പത്തുള്ള ഗോസവം, മറ്റു യാഗങ്ങൾ എന്നിവയും ധാരാളം ദാനങ്ങൾ നൽകി നടത്തി.
ഏവം സ കാലഃ സുമഹാന്രാജ്യസ്ഥസ്യ മഹാത്മനഃ । ധര്മേ പ്രയതമാനസ്യ വ്യതീയാദ്രാഘവസ്യ തു ।। ൭.൯൯.
ഇങ്ങനെ മഹാത്മാവായ രാഘവൻ രാജസിംഹാസനത്തിൽ ഇരുന്ന് ധർമ്മത്തിൽ ശ്രദ്ധയോടെ കഴിയുമ്പോൾ, വളരെ നീണ്ട കാലം കടന്നു പോയി.
അനുരഞ്ജന്തി രാജാനമഹന്യഹനി രാഘവമ് । ഋക്ഷവാനരരക്ഷാംസി സ്ഥിതാ രാമസ്യ ശാസനേ ।। ൭.൯൯.
ആ ദിവസം ദിവസവും കരടികളും വാനരന്മാരും രാക്ഷസന്മാരും രാമന്റെ ആജ്ഞയിൽ നിലകൊണ്ടു രാജാവായ രാഘവനെ സന്തോഷിപ്പിച്ചു.
കാലേ വര്ഷതി പര്ജന്യഃ സുഭിക്ഷം വിമലാ ദിശഃ । ഹൃഷ്ടപുഷ്ടജനാകീര്ണം പുരം ജനപദാസ്തഥാ ।। ൭.൯൯.
സമയത്ത് മേഘങ്ങൾ മഴയൊഴിച്ചു, ദിക്കുകൾ തെളിഞ്ഞു, നഗരം ഗ്രാമങ്ങളും സന്തോഷവും സമൃദ്ധിയും നിറഞ്ഞ ജനങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞിരുന്നു.
നാകാലേ മ്രിയതേ കശ്ചിന്ന വ്യാധിഃ പ്രാണിനാം തഥാ । നാനര്ഥോ വിദ്യതേ കശ്ചിദ്രാമേ രാജ്യം പ്രശാസതി ।। ൭.൯൯.
അക്കാലത്ത് രാമൻ രാജ്യം ഭരിക്കുമ്പോൾ, ആരും കാലത്തേക്കാൾ മുമ്പ് മരിച്ചില്ല, ജീവികൾക്ക് രോഗം ഉണ്ടായില്ല, ദുരന്തങ്ങൾ ഒന്നും ഉണ്ടായിരുന്നില്ല.
അഥ ദീര്ഘസ്യ കാലസ്യ രാമമാതാ യശസ്വിനീ । പുത്രപൌത്രൈഃ പരിവൃതാ കാലധര്മമുപാഗമത് ।। ൭.൯൯.
അങ്ങനെ ദീർഘകാലം കഴിഞ്ഞപ്പോൾ, രാമന്റെ പ്രശസ്തയായ അമ്മ പുത്രന്മാരും മക്കളും ചുറ്റിപ്പറ്റിയവളായി കാലധർമ്മം ഏറ്റുവാങ്ങി.
അന്വിയായ സുമിത്രാ ച കൈകേയീ ച യശസ്വിനീ । ധര്മം കൃത്വാ ബഹുവിധം ത്രിദിവേ പര്യവസ്ഥിതാ ।। ൭.൯൯.
അതിനുശേഷം സുമിത്രയും പ്രശസ്തയായ കൈകേയിയും അനേകം സത്കർമ്മങ്ങൾ ചെയ്തു സ്വർഗ്ഗത്തിൽ എത്തി.
സര്വാഃ പ്രമുദിതാഃ സ്വര്ഗേ രാജ്ഞാ ദശരഥേന ച । സമാഗതാ മഹാഭാഗാഃ സര്വധര്മം ച ലേഭിരേ ।। ൭.൯൯.
അവരുടെ എല്ലാവരും മഹാഭാഗ്യവതികളായി രാജാവായ ദശരഥനോടൊപ്പം സ്വർഗ്ഗത്തിൽ സന്തോഷത്തോടെ കൂടിച്ചേർന്നു, എല്ലാ ധർമ്മങ്ങളും നേടി.
താസാം രാമോ മഹാദാനം കാലേ കാലേ പ്രയച്ഛതി । മാതഽണാമവിശേഷേണ ബ്രാഹ്മണേഷു തപസ്വിഷു ।। ൭.൯൯.
രാമൻ, തന്റെ അമ്മമാരുടെ പേരിൽ പ്രത്യേകിച്ച്, യോഗികൾക്കും ബ്രാഹ്മണർക്കും സമയമൊക്കെയായി വലിയ ദാനങ്ങൾ നൽകി.
പിത്ര്യാണി ബ്രഹ്മരത്നാനി യജ്ഞാന്പരമദുസ്തരാന് । ചകാര രാമോ ധര്മാത്മാ പിതഽന്ദേവാന്വിവര്ധയന് ।। ൭.൯൯.
ധർമ്മാത്മാവായ രാമൻ പിതാക്കന്മാരുടെ കർമ്മങ്ങളും ദുഷ്കരമായ യാഗങ്ങളും നടത്തി, പിതാക്കന്മാരെയും ദേവന്മാരെയും ആദരിച്ചു.
ഏവം വര്ഷസഹസ്രാണി ബഹൂന്യഥ യയുഃ സുഖമ് । യജ്ഞൈര്ബഹുവിധം ധര്മം വര്ധയാനസ്യ സര്വദാ ।। ൭.൯൯.
ഇങ്ങനെ അനേകം ആയിരം വർഷങ്ങൾ രാമൻ വിവിധ യാഗങ്ങൾ നടത്തി ധർമ്മം വളർത്തിക്കൊണ്ട് സന്തോഷത്തോടെ കടന്നു പോയി.
ഇത്യാര്ഷേ ശ്രീമദ്രാമായണേ വാല്മീകീയേ ആദികാവ്യേ ശ്രീമദുത്തരകാണ്ഡേ ഏകോനശതതമഃ സര്ഗഃ
ഇങ്ങനെ വാൽമീകി മഹർഷിയുടെ മഹത്തായ രാമായണത്തിൽ ഉത്തരകാണ്ഡയിലെ തൊണ്ണൂറ്റൊന്നാം സർഗം അവസാനിക്കുന്നു.
കസ്യചിത്ത്വഥ കാലസ്യ യുധാജിത്കേകയോ നൃപഃ । സ്വഗുരും പ്രേഷയാമാസ രാഘവായ മഹാത്മനേ । ഗാര്ഗ്യമങ്ഗിരസഃ പുത്രം ബ്രഹ്മര്ഷിമമിതപ്രഭമ് ।। ൭.൧൦൦.
അപ്പോൾ ഒരിക്കൽ, കൈകേയ ദേശത്തിലെ രാജാവായ യുദ്ധാജിത് തന്റെ ഗുരുവായ അംഗിരസിന്റെ പുത്രനായ പ്രശസ്തനായ ഗാർഗ്യ മഹർഷിയെ മഹാത്മാവായ രാഘവന്റെ അടുക്കൽ അയച്ചു.
ദശ ചാശ്വസഹസ്രാണി പ്രീതിദാനമനുത്തമമ് ।। ൭.൧൦൦.
അവൻ സ്നേഹത്തിന്റെ ഏറ്റവും വലിയ അടയാളമായി പതിനായിരം കുതിരകളും നൽകി.
കമ്ബലാനി ച രത്നാനി ചിത്രവസ്ത്രമഥോത്തമമ് । രാമായ പ്രദദൌ രാജാ ശുഭാന്യാഭരണാനി ച ।। ൭.൧൦൦.
കമ്പളങ്ങളും രത്നങ്ങളും മനോഹരമായ വസ്ത്രങ്ങളും മനോഹരമായ ആഭരണങ്ങളും രാജാവ് രാമനു സമ്മാനിച്ചു.
ശ്രുത്വാ തു രാഘവോ ധീമാന്മഹര്ഷിം ഗാര്ഗ്യമാഗതമ് । മാതുലസ്യാശ്വപതിനഃ പ്രഹിതം തന്മഹാധനമ് ।। ൭.൧൦൦.
തന്റെ അമ്മാവനായി, കുതിരകളുടെ അധിപനായവൻ അയച്ച മഹർഷി ഗാർഗ്യൻ ധനസമൃദ്ധിയോടെ എത്തിയതായി അറിഞ്ഞ രാഘവൻ സന്തോഷിച്ചു.
പ്രത്യുദ്ഗമ്യ ച കാകുത്സ്ഥഃ ക്രോശമാത്രം സഹാനുജഃ । ഗാര്ഗ്യം സമ്പൂജയാമാസ യഥാ ശക്രോ ബൃഹസ്പതിമ് ।। ൭.൧൦൦.
അപ്പോൾ കാകുത്സ്ഥൻ സഹോദരന്മാരോടൊപ്പം ഒരു കോശം ദൂരം പോയി ഗാർഗ്യനെ സ്വീകരിച്ചു, ഇന്ദ്രൻ ബൃഹസ്പതിയെ ആദരിക്കുന്നതുപോലെ ആദരിച്ചു.
തഥാ സമ്പൂജ്യ തമൃഷിം തദ്ധനം പ്രതിഗൃഹ്യ ച । പൃഷ്ട്വാ പ്രതിപദം സര്വം കുശലം മാതുലസ്യ ച । ഉപവിഷ്ടം മഹാഭാഗം രാമഃ പ്രഷ്ടും പ്രചക്രമേ ।। ൭.൧൦൦.
അങ്ങനെ ആ മഹർഷിയെ ആദരിച്ചു, ആ സമ്പത്ത് ഏറ്റുവാങ്ങി, അമ്മാവന്റെ കാര്യങ്ങൾ ഓരോ ഘട്ടത്തിലും അന്വേഷിച്ചു, മഹാഭാഗ്യവാനായ മഹർഷി ഇരുന്നപ്പോൾ രാമൻ ചോദിക്കാൻ തുടങ്ങി.
കിമാഹ മാതുലോ വാക്യം യദര്ഥം ഭഗവാനിഹ । പ്രാപ്തോ വാക്യവിദാം ശ്രേഷ്ഠഃ സാക്ഷാദിവ ബൃഹസ്പതിഃ ।। ൭.൧൦൦.
"എന്താണ് അമ്മാവൻ പറഞ്ഞ സന്ദേശം? അതിനായി ഭഗവാൻ, വാക്പാടുകളിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ ഭഗവാൻ, നേരിട്ട് ബൃഹസ്പതിപോലെ ഇവിടെ വന്നത് എന്തുകൊണ്ടാണ്?"
രാമസ്യ ഭാഷിതം ശ്രുത്വാ മഹര്ഷിഃ കാര്യവിസ്തരമ് । വക്തുമദ്ഭുതസങ്കാശം രാഘവായോപചക്രമേ ।। ൭.൧൦൦.
രാമന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട മഹർഷി, അത്ഭുതകരമായ ഭാവത്തോടെ, തന്റെ വരവിന്റെ ഉദ്ദേശ്യം വിശദമായി പറയാൻ തുടങ്ങി.
മാതുലസ്തേ മഹാബാഹോ വാക്യമാഹ നരര്ഷഭഃ । യുധാജിത്പ്രീതിസംയുക്തം ശ്രൂയതാം യദി രോചതേ ।। ൭.൧൦൦.
മഹാബാഹുവായ രാമാ, നിന്റെ അമ്മാവൻ, മനുഷ്യരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ യുദ്ധാജിത്, സ്നേഹപൂർവ്വം ഈ സന്ദേശം അയച്ചിരിക്കുന്നു. ഇഷ്ടമെങ്കിൽ കേൾക്കൂ.
അയം ഗന്ധര്വവിഷയഃ ഫലമൂലോപശോഭിതഃ । സിന്ധോരുഭയതഃ പാര്ശ്വേ ദേശഃ പരമശോഭനഃ ।। ൭.൧൦൦.
ഇവിടെ ഗന്ധർവരുടെ ദേശം, പഴവും കിഴങ്ങും നിറഞ്ഞു അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. സിന്ധുനദിയുടെ ഇരുവശത്തും ഈ ദേശം അതീവ മനോഹരമാണ്.
തം ച രക്ഷന്തി ഗന്ധര്വാഃ സായുധാ യുദ്ധകോവിദാഃ । ശൈലൂഷസ്യ സുതാ വീര ത്രികോട്യോ വൈ മഹാബലാഃ ।। ൭.൧൦൦.
ആ ദേശം യുദ്ധത്തിൽ പ്രാവീണ്യമുള്ള ആയുധധാരികളായ ഗന്ധർവർ കാവൽനിൽക്കുന്നു. വീരനായ രാമാ, ശൈലൂഷന്റെ മൂന്നു കോടി ശക്തിയുള്ള പുത്രന്മാർ അവിടെ ഉണ്ട്.
താന്വിനിര്ജിത്യ കാകുത്സ്ഥ ഗന്ധര്വനഗരം ശുഭമ് । നിവേശയ മഹാബോഹോ സ്വേ പുരേ സുസമാഹിതേ ।। ൭.൧൦൦.
കാകുത്സ്ഥനായ രാമാ, നീ അവരെ ജയിച്ച് ഗന്ധർവരുടെ ആ മനോഹരമായ നഗരത്തിൽ നിന്റെ പുത്രന്മാരെ ശ്രദ്ധയോടെ സ്ഥാപിക്കൂ.
അന്യസ്യ ന ഗതിസ്തത്ര ദേശഃ പരമശോഭനഃ । രോചതാം തേ മഹാബാഹോ നാഹം ത്വാമഹിതം വദേ ।। ൭.൧൦൦.
മറ്റാരും ആ അതിമനോഹരമായ ദേശത്ത് എത്താൻ കഴിയില്ല. മഹാബാഹുവേ, ഇത് നിനക്ക് ഇഷ്ടമാകട്ടെ; ഞാൻ നിനക്ക് അനിഷ്ടമായത് ഒന്നും പറയുന്നില്ല.
തച്ഛ്രുത്വാ രാഘവഃ പ്രീതോ മഹര്ഷേര്മാതുലസ്യ ച । ഉവാച ബാഢമിത്യേവ ഭരതം ചാന്വവൈക്ഷത ।। ൭.൧൦൦.
ഇത് കേട്ട രാഘവൻ മഹർഷിക്കും അമ്മാവനും സന്തോഷംകൊണ്ടു, 'ശരി' എന്ന് ഉത്തരം പറഞ്ഞ് ഭരതനെ നോക്കി.
സോ ഽബ്രവീദ്രാഘവഃ പ്രീതഃ സാഞ്ജലിപ്രഗ്രഹോ ദ്വിജമ് । ഇമൌ കുമാരൌ തം ദേശം ബ്രഹ്മര്ഷേ വിചരിഷ്യതഃ ।। ൭.൧൦൦.
അപ്പോൾ സന്തോഷത്തോടെ രാഘവൻ കൈകൂപ്പി മഹർഷിയെ നോക്കി പറഞ്ഞു: 'ബ്രഹ്മർഷേ, ഈ രണ്ടു രാജകുമാരന്മാർ ആ ദേശം അന്വേഷിക്കും.'
ഭരതസ്യാത്മജൌ വീരൌ തക്ഷഃ പുഷ്കല ഏവ ച । മാതുലേന സുഗുപ്തൌ തു ധര്മേണ സുസമാഹിതൌ ।। ൭.൧൦൦.
ഭരതന്റെ വീരപുത്രന്മാരായ തക്ഷനും പുഷ്കലനും അമ്മാവന്റെ സംരക്ഷണത്തിലും ധർമ്മത്തിൽ ഉറച്ചവരായി അവിടെ പോകും.
ഭരതം ചാഗ്രതഃ കൃത്വാ കുമാരൌ സബലാനുഗൌ । നിഹത്യ ഗന്ധര്വസുതാന്ദ്വേ പുരേ വിഭജിഷ്യതഃ ।। ൭.൧൦൦.
ഭരതനെ മുന്നിൽ വെച്ച്, സൈന്യത്തോടൊപ്പം രാജകുമാരന്മാർ ഗന്ധർവരുടെ പുത്രന്മാരെ ജയിച്ച് ആ രണ്ടു നഗരങ്ങളും വിഭജിക്കും.