ഏവം വിനിശ്ചയം കൃത്വാ സമ്പ്രഗൃഹ്യ കുശീലവൌ । തം ജനൌഘം വിസൃജ്യാഥ പര്ണശാലാമുപാഗമത് । താമേവ ശോചതഃ സീതാം സാ വ്യതീയായ ശര്വരീ ।। ൭.൯൮.
ഇങ്ങനെ തീരുമാനിച്ചശേഷം, കുശനും ലവനും കൈപ്പിടിച്ചു, ആ ജനക്കൂട്ടത്തെ വിട്ട്, ഇലകൊട്ടിലിലേക്ക് പോയി; സീതയെ ഓർത്ത് ദുഃഖിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കെ ആ രാത്രി കടന്നു.
ഇത്യാര്ഷേ ശ്രീമദ്രാമായണേ വാല്മീകീയേ ആദികാവ്യേ ശ്രീമദുത്തരകാണ്ഡേ ഽഷ്ടനവതിതമഃ സര്ഗഃ
ഇങ്ങനെ വാൽമീകി രചിച്ച മഹത്തായ ആദികാവ്യമായ ശ്രീമദ്രാമായണത്തിലെ ഉത്തരകാണ്ഡയിലെ തൊണ്ണൂറ്റിയെട്ടാം സര്ഗം സമാപിച്ചു.
രജന്യാം തു പ്രഭാതായാം സമാനീയ മഹാമുനീന് । ഗീയതാമവിശങ്കാഭ്യാം രാമഃ പുത്രാവുവാച ഹ ।। ൭.൯൯.
രാത്രി കഴിഞ്ഞ് പ്രഭാതമായപ്പോൾ, രാമൻ മഹർഷിമാരെ വിളിച്ചു കൂട്ടി, തന്റെ പുത്രന്മാരോടു ഭയമില്ലാതെ പാടാൻ പറഞ്ഞു.
തതഃ സമുപവിഷ്ടേഷു ബ്രഹ്മര്ഷിഷു മഹാത്മസു । ഭവിഷ്യദുത്തരം കാവ്യം ജഗതുസ്തൌ കുശീലവൌ ।। ൭.൯൯.
പിന്നീട്, മഹാത്മാക്കളായ ബ്രഹ്മർഷിമാർ ഇരുന്നശേഷം, കുശനും ലവനും ഭാവിയിൽ വരുന്ന ഉത്തരകാണ്ഡം അവിടെയുള്ളവർക്കു പാടി പറഞ്ഞു.
പ്രവിഷ്ടായാം തു സീതായാം ഭൂതലം സത്യസമ്പദാ । തസ്യാവസാനേ യജ്ഞസ്യ രാമഃ പരമദുര്മനാഃ ।। ൭.൯൯.
സത്യസമ്പന്നയായ സീത ഭൂമിയിൽ പ്രവേശിച്ചതിനുശേഷം, യാഗം അവസാനിക്കുമ്പോൾ രാമൻ അത്യന്തം ദുഃഖിതനായി.
അപശ്യമാനോ വൈദേഹീം മേനേ ശൂന്യമിദം ജഗത് । ശോകേന പരമായസ്തോ ന ശാന്തിം മനസാ ഽഗമത് ।। ൭.൯൯.
വൈദേഹിയെ കാണാനാവാതെ, ഈ ലോകം ശൂന്യമായതുപോലെ തോന്നി; അതിവിശാലമായ ദുഃഖത്തിൽ ആഴ്ന്ന്, മനസ്സിൽ ശാന്തി ലഭിച്ചില്ല.
വിസൃജ്യ പാര്ഥിവാന്സര്വാനൃക്ഷവാനരരാക്ഷസാന് । ജനൌഘം വിപ്രമുഖ്യാനാം വിത്തപൂര്വം വിസൃജ്യ ച ।। ൭.൯൯.
അവൻ എല്ലാ രാജാക്കന്മാരെയും, കരടികളെയും, വാനരന്മാരെയും, രാക്ഷസന്മാരെയും, ബ്രാഹ്മണന്മാരിൽ പ്രധാനരായ ജനങ്ങളെ ധനം നൽകി വിടപറഞ്ഞു.
ഏവം സമാപ്യ യജ്ഞം തു വിധിവത്സ തു രാഘവഃ । തതോ വിസൃജ്യ താന്സര്വാന്രാമോ രാജീവലോചനഃ ।। ൭.൯൯.
അങ്ങനെ യാഗം വിധിപ്രകാരം പൂർത്തിയാക്കിയശേഷം, കമലനയനനായ രാമൻ അവരെല്ലാവരെയും വിടപറഞ്ഞു.
ഹൃദി കൃത്വാ തദാ സീതാമയോധ്യാം പ്രവിവേശ ഹ । ഇഷ്ടയജ്ഞോ നരപതിഃ പുത്രദ്വയസമന്വിതഃ ।। ൭.൯൯.
സീതയെ ഹൃദയത്തിൽ സൂക്ഷിച്ചു, ഇഷ്ടയാഗങ്ങൾ നടത്തി, ഇരുപുത്രന്മാരോടൊപ്പം രാജാവായ രാമൻ അയോധ്യയിൽ പ്രവേശിച്ചു.
ന സീതായാഃ പരാം ഭാര്യാം വവ്രേ സ രഘുനന്ദനഃ । യജ്ഞേ യജ്ഞേ ച പത്ന്യര്ഥം ജാനകീ കാഞ്ചനീ ഭവത് ।। ൭.൯൯.
രഘുവംശത്തിലെ രാമൻ സീതയെക്കാൾ വേറൊരു ഭാര്യയെ സ്വീകരിച്ചില്ല; ഓരോ യാഗത്തിലും ഭാര്യമാർക്കായി സീതയുടെ പൊൻപ്രതിമ നിർമ്മിച്ചു.
ദശവര്ഷസഹസ്രാണി വാജിമേഘാനഥാകരോത് । വാജപേയാന്ദശഗുണാംസ്തഥാ ബഹുസുവര്ണകാന് ।। ൭.൯൯.
പതിനായിരം വർഷം അശ്വമേധയാഗങ്ങൾ നടത്തി, അതിനേക്കാൾ പത്തു മടങ്ങ് വാജപേയയാഗങ്ങളും, ധാരാളം പൊന്നും നൽകി അനേകം യാഗങ്ങളും നടത്തി.
അഗ്നിഷ്ടോമാതിരാത്രാഭ്യാം ഗോസവൈശ്ച മഹാധനൈഃ । ഈജേ ക്രതുഭിരന്യൈശ്ച സ ശ്രീമാനാപ്തദക്ഷിണൈഃ ।। ൭.൯൯.
അഗ്നിഷ്ടോമം, അതിരാത്രം, മഹാസമ്പത്തുള്ള ഗോസവം, മറ്റു യാഗങ്ങൾ എന്നിവയും ധാരാളം ദാനങ്ങൾ നൽകി നടത്തി.
ഏവം സ കാലഃ സുമഹാന്രാജ്യസ്ഥസ്യ മഹാത്മനഃ । ധര്മേ പ്രയതമാനസ്യ വ്യതീയാദ്രാഘവസ്യ തു ।। ൭.൯൯.
ഇങ്ങനെ മഹാത്മാവായ രാഘവൻ രാജസിംഹാസനത്തിൽ ഇരുന്ന് ധർമ്മത്തിൽ ശ്രദ്ധയോടെ കഴിയുമ്പോൾ, വളരെ നീണ്ട കാലം കടന്നു പോയി.
അനുരഞ്ജന്തി രാജാനമഹന്യഹനി രാഘവമ് । ഋക്ഷവാനരരക്ഷാംസി സ്ഥിതാ രാമസ്യ ശാസനേ ।। ൭.൯൯.
ആ ദിവസം ദിവസവും കരടികളും വാനരന്മാരും രാക്ഷസന്മാരും രാമന്റെ ആജ്ഞയിൽ നിലകൊണ്ടു രാജാവായ രാഘവനെ സന്തോഷിപ്പിച്ചു.
കാലേ വര്ഷതി പര്ജന്യഃ സുഭിക്ഷം വിമലാ ദിശഃ । ഹൃഷ്ടപുഷ്ടജനാകീര്ണം പുരം ജനപദാസ്തഥാ ।। ൭.൯൯.
സമയത്ത് മേഘങ്ങൾ മഴയൊഴിച്ചു, ദിക്കുകൾ തെളിഞ്ഞു, നഗരം ഗ്രാമങ്ങളും സന്തോഷവും സമൃദ്ധിയും നിറഞ്ഞ ജനങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞിരുന്നു.
നാകാലേ മ്രിയതേ കശ്ചിന്ന വ്യാധിഃ പ്രാണിനാം തഥാ । നാനര്ഥോ വിദ്യതേ കശ്ചിദ്രാമേ രാജ്യം പ്രശാസതി ।। ൭.൯൯.
അക്കാലത്ത് രാമൻ രാജ്യം ഭരിക്കുമ്പോൾ, ആരും കാലത്തേക്കാൾ മുമ്പ് മരിച്ചില്ല, ജീവികൾക്ക് രോഗം ഉണ്ടായില്ല, ദുരന്തങ്ങൾ ഒന്നും ഉണ്ടായിരുന്നില്ല.
അഥ ദീര്ഘസ്യ കാലസ്യ രാമമാതാ യശസ്വിനീ । പുത്രപൌത്രൈഃ പരിവൃതാ കാലധര്മമുപാഗമത് ।। ൭.൯൯.
അങ്ങനെ ദീർഘകാലം കഴിഞ്ഞപ്പോൾ, രാമന്റെ പ്രശസ്തയായ അമ്മ പുത്രന്മാരും മക്കളും ചുറ്റിപ്പറ്റിയവളായി കാലധർമ്മം ഏറ്റുവാങ്ങി.
അന്വിയായ സുമിത്രാ ച കൈകേയീ ച യശസ്വിനീ । ധര്മം കൃത്വാ ബഹുവിധം ത്രിദിവേ പര്യവസ്ഥിതാ ।। ൭.൯൯.
അതിനുശേഷം സുമിത്രയും പ്രശസ്തയായ കൈകേയിയും അനേകം സത്കർമ്മങ്ങൾ ചെയ്തു സ്വർഗ്ഗത്തിൽ എത്തി.
സര്വാഃ പ്രമുദിതാഃ സ്വര്ഗേ രാജ്ഞാ ദശരഥേന ച । സമാഗതാ മഹാഭാഗാഃ സര്വധര്മം ച ലേഭിരേ ।। ൭.൯൯.
അവരുടെ എല്ലാവരും മഹാഭാഗ്യവതികളായി രാജാവായ ദശരഥനോടൊപ്പം സ്വർഗ്ഗത്തിൽ സന്തോഷത്തോടെ കൂടിച്ചേർന്നു, എല്ലാ ധർമ്മങ്ങളും നേടി.
താസാം രാമോ മഹാദാനം കാലേ കാലേ പ്രയച്ഛതി । മാതഽണാമവിശേഷേണ ബ്രാഹ്മണേഷു തപസ്വിഷു ।। ൭.൯൯.
രാമൻ, തന്റെ അമ്മമാരുടെ പേരിൽ പ്രത്യേകിച്ച്, യോഗികൾക്കും ബ്രാഹ്മണർക്കും സമയമൊക്കെയായി വലിയ ദാനങ്ങൾ നൽകി.
പിത്ര്യാണി ബ്രഹ്മരത്നാനി യജ്ഞാന്പരമദുസ്തരാന് । ചകാര രാമോ ധര്മാത്മാ പിതഽന്ദേവാന്വിവര്ധയന് ।। ൭.൯൯.
ധർമ്മാത്മാവായ രാമൻ പിതാക്കന്മാരുടെ കർമ്മങ്ങളും ദുഷ്കരമായ യാഗങ്ങളും നടത്തി, പിതാക്കന്മാരെയും ദേവന്മാരെയും ആദരിച്ചു.
ഏവം വര്ഷസഹസ്രാണി ബഹൂന്യഥ യയുഃ സുഖമ് । യജ്ഞൈര്ബഹുവിധം ധര്മം വര്ധയാനസ്യ സര്വദാ ।। ൭.൯൯.
ഇങ്ങനെ അനേകം ആയിരം വർഷങ്ങൾ രാമൻ വിവിധ യാഗങ്ങൾ നടത്തി ധർമ്മം വളർത്തിക്കൊണ്ട് സന്തോഷത്തോടെ കടന്നു പോയി.
ഇത്യാര്ഷേ ശ്രീമദ്രാമായണേ വാല്മീകീയേ ആദികാവ്യേ ശ്രീമദുത്തരകാണ്ഡേ ഏകോനശതതമഃ സര്ഗഃ
ഇങ്ങനെ വാൽമീകി മഹർഷിയുടെ മഹത്തായ രാമായണത്തിൽ ഉത്തരകാണ്ഡയിലെ തൊണ്ണൂറ്റൊന്നാം സർഗം അവസാനിക്കുന്നു.
കസ്യചിത്ത്വഥ കാലസ്യ യുധാജിത്കേകയോ നൃപഃ । സ്വഗുരും പ്രേഷയാമാസ രാഘവായ മഹാത്മനേ । ഗാര്ഗ്യമങ്ഗിരസഃ പുത്രം ബ്രഹ്മര്ഷിമമിതപ്രഭമ് ।। ൭.൧൦൦.
അപ്പോൾ ഒരിക്കൽ, കൈകേയ ദേശത്തിലെ രാജാവായ യുദ്ധാജിത് തന്റെ ഗുരുവായ അംഗിരസിന്റെ പുത്രനായ പ്രശസ്തനായ ഗാർഗ്യ മഹർഷിയെ മഹാത്മാവായ രാഘവന്റെ അടുക്കൽ അയച്ചു.
ദശ ചാശ്വസഹസ്രാണി പ്രീതിദാനമനുത്തമമ് ।। ൭.൧൦൦.
അവൻ സ്നേഹത്തിന്റെ ഏറ്റവും വലിയ അടയാളമായി പതിനായിരം കുതിരകളും നൽകി.
കമ്ബലാനി ച രത്നാനി ചിത്രവസ്ത്രമഥോത്തമമ് । രാമായ പ്രദദൌ രാജാ ശുഭാന്യാഭരണാനി ച ।। ൭.൧൦൦.
കമ്പളങ്ങളും രത്നങ്ങളും മനോഹരമായ വസ്ത്രങ്ങളും മനോഹരമായ ആഭരണങ്ങളും രാജാവ് രാമനു സമ്മാനിച്ചു.
ശ്രുത്വാ തു രാഘവോ ധീമാന്മഹര്ഷിം ഗാര്ഗ്യമാഗതമ് । മാതുലസ്യാശ്വപതിനഃ പ്രഹിതം തന്മഹാധനമ് ।। ൭.൧൦൦.
തന്റെ അമ്മാവനായി, കുതിരകളുടെ അധിപനായവൻ അയച്ച മഹർഷി ഗാർഗ്യൻ ധനസമൃദ്ധിയോടെ എത്തിയതായി അറിഞ്ഞ രാഘവൻ സന്തോഷിച്ചു.
പ്രത്യുദ്ഗമ്യ ച കാകുത്സ്ഥഃ ക്രോശമാത്രം സഹാനുജഃ । ഗാര്ഗ്യം സമ്പൂജയാമാസ യഥാ ശക്രോ ബൃഹസ്പതിമ് ।। ൭.൧൦൦.
അപ്പോൾ കാകുത്സ്ഥൻ സഹോദരന്മാരോടൊപ്പം ഒരു കോശം ദൂരം പോയി ഗാർഗ്യനെ സ്വീകരിച്ചു, ഇന്ദ്രൻ ബൃഹസ്പതിയെ ആദരിക്കുന്നതുപോലെ ആദരിച്ചു.
തഥാ സമ്പൂജ്യ തമൃഷിം തദ്ധനം പ്രതിഗൃഹ്യ ച । പൃഷ്ട്വാ പ്രതിപദം സര്വം കുശലം മാതുലസ്യ ച । ഉപവിഷ്ടം മഹാഭാഗം രാമഃ പ്രഷ്ടും പ്രചക്രമേ ।। ൭.൧൦൦.
അങ്ങനെ ആ മഹർഷിയെ ആദരിച്ചു, ആ സമ്പത്ത് ഏറ്റുവാങ്ങി, അമ്മാവന്റെ കാര്യങ്ങൾ ഓരോ ഘട്ടത്തിലും അന്വേഷിച്ചു, മഹാഭാഗ്യവാനായ മഹർഷി ഇരുന്നപ്പോൾ രാമൻ ചോദിക്കാൻ തുടങ്ങി.
കിമാഹ മാതുലോ വാക്യം യദര്ഥം ഭഗവാനിഹ । പ്രാപ്തോ വാക്യവിദാം ശ്രേഷ്ഠഃ സാക്ഷാദിവ ബൃഹസ്പതിഃ ।। ൭.൧൦൦.
"എന്താണ് അമ്മാവൻ പറഞ്ഞ സന്ദേശം? അതിനായി ഭഗവാൻ, വാക്പാടുകളിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ ഭഗവാൻ, നേരിട്ട് ബൃഹസ്പതിപോലെ ഇവിടെ വന്നത് എന്തുകൊണ്ടാണ്?"