ദിവസേ വിംശതിഃ സര്ഗാ ഗേയാ മധുരയാ ഗിരാ । പ്രമാണൈര്ബഹുഭിസ്തത്ര യഥോദ്ദിഷ്ടാ മയാ പുരാ ।। ൭.൯൩.
ദിവസം ഇരുപത് സർഗങ്ങൾ മധുരമായ ശബ്ദത്തിൽ പാടണം; ഞാൻ മുമ്പ് പറഞ്ഞിട്ടുള്ള എല്ലാ രീതികളും പാലിക്കണം.
ലോഭശ്ചാപി ന കര്തവ്യഃ സ്വല്പോ ഽപി ധനകാങ്ക്ഷയാ । കിം ധനേനാശ്രമസ്ഥാനാം ഫലമൂലോപജീവിനാ ।। ൭.൯൩.
ധനലോഭം, ചെറിയതെങ്കിലും, ഉണ്ടാക്കരുത്; കിഴങ്ങും പഴവും ആശ്രയിച്ച് ജീവിക്കുന്ന ആശ്രമവാസികൾക്ക് ധനം എന്തിന്?
യദി പൃച്ഛേത്സ കാകുത്സ്ഥോ യുവാം കസ്യേതി ദാരകൌ । ആവാം വാല്മീകിശിഷ്യൌ സ്വോ ബ്രൂതമേവം നരാധിപമ് ।। ൭.൯൩.
കകുത്സ്ഥവംശജനായ രാജാവ് നിങ്ങളോട് 'നിങ്ങൾ ആരുടെ മക്കളാണ്?' എന്ന് ചോദിച്ചാൽ, 'ഞങ്ങൾ വാൽമീകിയുടെ ശിഷ്യന്മാരാണ്' എന്ന് പറയണം.
ഇമാസ്തന്ത്രീഃ സുമധുരാഃ സ്ഥാനം വാ ഽപൂര്വദര്ശനമ് । മൂര്ച്ഛയിത്വാ സുമധുരം ഗായതാം വിഗതജ്വരൌ ।। ൭.൯൩.
ഈ മധുരമായ തന്ത്രികൾ ശരിയായി ക്രമീകരിച്ച്, മുമ്പ് കണ്ടിട്ടില്ലാത്ത സ്ഥലത്ത്, ഭയമില്ലാതെ മധുരമായി പാടണം.
ആദിപ്രഭൃതി ഗേയം സ്യാന്ന ചാവജ്ഞായ പാര്ഥിവമ് । പിതാ ഹി സര്വഭൂതാനാം രാജാ ഭവിതി ധര്മതഃ ।। ൭.൯൩.
ആരഭത്തിൽ നിന്ന് പാടണം; രാജാവിനെ അപമാനിക്കരുത്, കാരണം ധർമ്മപ്രകാരം രാജാവാണ് എല്ലാ ജീവികൾക്കും പിതാവ്.
തദ്യുവാം ഹൃഷ്ടമനസൌ ശ്വഃ പ്രഭാതേ സമാസ്ഥിതൌ । ഗായേഥാം മധുരം ഗേയം തന്ത്രീലയസമന്വിതമ് ।। ൭.൯൩.
അതിനാൽ, സന്തോഷപൂർവ്വം, നാളെ രാവിലെ തന്നെ സ്ഥാനം പിടിച്ച് തന്ത്രിയുടെ താളത്തിൽ മധുരമായി പാടണം.
ഇതി സന്ദിശ്യ ബഹുശോ മുനിഃ പ്രാചേതസസ്തദാ । വാല്മീകിഃ പരമോദാരസ്തൂഷ്ണീമാസീന്മഹായശാഃ ।। ൭.൯൩.
ഇങ്ങനെ പലതവണ ഉപദേശം നൽകി, പ്രചേതസിന്റെ മകനായ വാൽമീകി, മഹാദാനിയും മഹാപ്രശസ്തനും, മൗനത്തിൽ ഇരുന്നു.
സന്ദിഷ്ടൌ മുനിനാ തേന താവുഭൌ മൈഥിലീസുതൌ । തഥൈവ കരവാവേതി നിര്ജഗ്മതുരരിന്ദമൌ ।। ൭.൯൩.
മുനിയുടെ ഉപദേശമനുസരിച്ച്, മൈഥിലിയുടെ ആ രണ്ടു മക്കളും 'അങ്ങനെ ചെയ്യാം' എന്ന് പറഞ്ഞു, ശത്രുക്കളെ ജയിച്ചവരായി പുറപ്പെട്ടു.
താമദ്ഭുതാം തൌ ഹൃദയേ കുമാരൌ നിവേശ്യ വാണീമൃഷിഭാഷിതാം തദാ । സമുത്സുകൌ തൌ സമമൂഷതുര്നിശാം യഥാ ഽശ്വിനൌ ഭാര്ഗവനീതിസംഹിതാമ് ।। ൭.൯൩.
ആ അദ്ഭുതമായ വാക്കുകൾ ഹൃദയത്തിൽ സൂക്ഷിച്ച്, ആ രണ്ടുപ്രഭുക്കളും അത്യന്തം ആകാംക്ഷയോടെ ആ രാത്രി ഒരുമിച്ച് കഴിച്ചു. അശ്വിനീദേവന്മാർ ഭാർഗവന്റെ ഉപദേശങ്ങൾ ചേർന്ന് ആസ്വദിക്കുന്നതുപോലെ.
ഇത്യാര്ഷേ ശ്രീമദ്രാമായണേ വാല്മീകീയേ ആദികാവ്യേ ശ്രീമദുത്തരകാണ്ഡേ ത്രിനവതിതമഃ സര്ഗഃ
ഇങ്ങനെ മഹർഷി വാൽമീകി രചിച്ച മഹത്തായ രാമായണത്തിലെ ഉത്തരകാണ്ഡയിലെ തൊണ്ണൂറ്റിമൂന്നാം സര്ഗം സമാപിക്കുന്നു.
തൌ രജന്യാം പ്രഭാതായാം സ്നാതൌ ഹുതഹുതാശനൌ । യഥോക്തമൃഷിണാ പൂര്വം സര്വം തത്രോപഗായതാമ് ।। ൭.൯൪.
പ്രഭാതത്തിൽ, സ്നാനം ചെയ്ത് ഹോമം കഴിച്ച ശേഷം, ആ രണ്ടുപ്രഭുക്കളും മുൻപ് മുനി പറഞ്ഞതുപോലെ എല്ലാം അവിടെയിരുത്തി പാടിത്തുടങ്ങി.
താം സ ശുശ്രാവ കാകുത്സ്ഥഃ പൂര്വാചാര്യവിജിര്മിതാമ് । അപൂര്വാം പാഠ്യജാതിം ച ഗേയേന സമലങ്കൃതാമ് ।। ൭.൯൪.
കാകുത്സ്ഥകുലത്തിൽ പിറന്നവൻ ആ പാട്ട് ശ്രദ്ധിച്ചു; പുരാതനാചാര്യന്മാർ രചിച്ച, പുതുമയുള്ള പാഠശൈലിയും സംഗീതം ചേർത്ത് അലങ്കരിച്ചതുമായ പാട്ട്.
പ്രമാണൈര്ബഹുഭിര്ബദ്ധാം തന്ത്രീലയസമന്വിതാമ് । ബാലാഭ്യാം രാഘവഃ ശ്രുത്വാ കൌതൂഹലപരോ ഽഭവത് ।। ൭.൯൪.
അനേകം താളങ്ങൾ ചേർത്തു, തന്ത്രിയുടെ ലയത്തോടൊപ്പം ആ രണ്ട് ബാലന്മാർ പാടിയപ്പോൾ, രാഘവൻ അതു കേട്ട് അത്യന്തം ആസ്വാദനത്തോടെയും കൗതുകത്തോടെയും നിറഞ്ഞു.
അഥ കര്മാന്തരേ രാജാ സമാഹൂയ മഹാമുനീന് । പാര്ഥിവാംശ്ച നരവ്യാഘ്രഃ പണ്ഡിതാന്നൈഗമാംസ്തഥാ ।। ൭.൯൪.
അതിനുശേഷം മറ്റൊരു സമയത്ത്, രാജാവ് മഹർഷിമാരെയും, രാജാക്കളെയും, പണ്ഡിതന്മാരെയും, വ്യാപാരികളെയും വിളിച്ചു കൂട്ടി.
പൌരാണികാഞ്ഛബ്ദവിദോ യേ ച വൃദ്ധാ ദ്വിജാതയഃ । സ്വരാണാം ലക്ഷണജ്ഞാംശ്ച ഉത്സുകാന്ദ്വിജസത്തമാന് ।। ൭.൯൪.
പുരാണങ്ങൾ പറയുന്നവരെയും, ഭാഷയിൽ നിപുണരായവരെയും, പ്രായമായ ദ്വിജന്മാരെയും, സംഗീതത്തിലെ സ്വരങ്ങളുടെ ലക്ഷണങ്ങൾ അറിയുന്ന ഉത്തമ ബ്രാഹ്മണന്മാരെയും, ആർക്കും കേൾക്കാൻ ആഗ്രഹമുള്ളവരെയും രാജാവ് വിളിച്ചു കൂട്ടി.
ലക്ഷണജ്ഞാംശ്ച ഗാന്ധര്വാന്നൈഗമാംശ്ച വിശേഷതഃ । പാദാക്ഷരസമാസജ്ഞാംശ്ഛന്ദഃസു പരിനിഷ്ഠിതാന് ।। ൭.൯൪.
സംഗീതത്തിലെ പ്രത്യേകതകൾ അറിയുന്നവരെയും, ഗന്ധർവകലയിൽ പ്രാവീണ്യമുള്ളവരെയും, വ്യാപാരികളെയും, പാദവും അക്ഷരസംയോജനവും അറിയുന്നവരെയും, ചന്ദസ്സിൽ നിപുണരായവരെയും പ്രത്യേകമായി വിളിച്ചു കൂട്ടി.
കലാമാത്രാവിശേഷജ്ഞാഞ്ജ്യോതിഷേ ച പരം ഗതാന് । ക്രിയാകല്പവിദശ്ചൈവ തഥാ കാര്യവിദോ ജനാന് ।। ൭.൯൪.
കാലത്തിന്റെ അളവുകളും വ്യത്യാസങ്ങളും അറിയുന്നവരെയും, ജ്യോതിഷത്തിൽ പ്രഗത്ഭരായവരെയും, കർമവിധികൾ അറിയുന്നവരെയും, വിവിധ പ്രവർത്തികളിൽ പരിചയമുള്ളവരെയും രാജാവ് വിളിച്ചു കൂട്ടി.
ഭാഷാജ്ഞാനിങ്ഗിതജ്ഞാംശ്ച നൈഗമാംശ്ചാപ്യശേഷതഃ । ഹേതൂപചാരകുശലാന് വചനേ ചാപി ഹൈതുകാന് ।। ൭.൯൪.
ഭാഷയും ചിഹ്നങ്ങളും അറിയുന്നവരെയും, എല്ലാ വ്യാപാരികളെയും, കാരണവും ഉപചാരവും അറിയുന്നവരെയും, വാദത്തിൽ പ്രാവീണ്യമുള്ളവരെയും രാജാവ് വിളിച്ചു കൂട്ടി.
ഛന്ദോവിദഃ പുരാണജ്ഞാന്വൈദികാന്ദ്വിജസത്തമാന് । ചിത്രജ്ഞാന്വൃത്തസൂത്രജ്ഞാന്ഗീതനൃത്യവിശാരദാന് ।। ൭.൯൪.
ചന്ദസ്സിൽ പ്രാവീണ്യമുള്ളവരെയും, പുരാണങ്ങൾ അറിയുന്നവരെയും, വേദങ്ങളിൽ പ്രഗത്ഭരായ ഉത്തമ ദ്വിജന്മാരെയും, ചിത്രകലയും വൃത്തസൂത്രങ്ങളും അറിയുന്നവരെയും, ഗാനനൃത്തത്തിൽ പ്രാവീണ്യമുള്ളവരെയും രാജാവ് വിളിച്ചു കൂട്ടി.
ശാസ്ത്രജ്ഞാന്നീതിനിപുണാന്വേദാന്താര്ഥപ്രബോധകാന് । ഏതാന്സര്വാന്സമാനീയ ഗാതാരൌ സമവേശയത് ।। ൭.൯൪.
ശാസ്ത്രജ്ഞന്മാരെയും, നയത്തിൽ നിപുണരായവരെയും, വേദാന്തത്തിന്റെ അർത്ഥം മനസ്സിലാക്കിയവരെയും എല്ലാം ഒരുമിച്ച് കൂട്ടി, ആ രണ്ട് ഗായകരെയും അവരുടെ ഇടയിൽ ഇരുത്തി.
ദൃഷ്ട്വാ മുനിഗണാഃ സര്വേ പാര്ഥിവാശ്ച മഹൌജസഃ । പിബന്ത ഇവ ചക്ഷുര്ഭ്യാം രാജാനം ഗായകൌ ച തൌ ।। ൭.൯൪.
മുനിസമൂഹവും മഹാവീര്യശാലികളായ രാജാക്കളും അവരെ കണ്ടപ്പോൾ, രാജാവിനെയും ആ രണ്ട് ഗായകരെയും കണ്ണുകൊണ്ട് പാനം ചെയ്യുന്നതുപോലെ നോക്കി.
ഊചുഃ പരസ്പരം ചേദം സര്വ ഏവ സമന്തതഃ । ഉഭൌ രാമസ്യ സദൃശൌ ബിമ്ബാദ്ബിമ്ബമിവോത്ഥിതൌ ।। ൭.൯൪.
അവരിൽ എല്ലാവരും പരസ്പരം പറഞ്ഞു: 'ഇവരു രണ്ടുപേരും രാമനോട് അത്ര തന്നെ സാമ്യമുള്ളവർ, ഒരു പ്രതിബിംബത്തിൽ നിന്ന് മറ്റൊരു പ്രതിബിംബം ഉയർന്നതുപോലെ.'
ജടിലൌ യദി ന സ്യാതാം ന വല്കലധരൌ യദി । വിശേഷം നാധിഗച്ഛാമോ ഗായതോ രാഘവസ്യ ച ।। ൭.൯൪.
ഇവർക്കു ജടയും വൽക്കലധാരയും ഇല്ലായിരുന്നുവെങ്കിൽ, രാഘവന്റെ കീർത്തി പാടുന്നവനിൽ നിന്ന് ഇവർക്കു യാതൊരു വ്യത്യാസവും കാണാനാവില്ലായിരുന്നു.
തേഷാം സംവദതാമേവം ശ്രോതഽണാം ഹര്ഷവര്ധനമ് । ഗേയം പ്രചക്രതുസ്തത്ര താവുഭൌ മുനിദാരകൌ ।। ൭.൯൪.
അവർ ഇങ്ങനെ പരസ്പരം സംസാരിക്കുമ്പോൾ, ശ്രോതാക്കളുടെ സന്തോഷം വർദ്ധിപ്പിച്ചുകൊണ്ട്, ആ രണ്ട് മുനിബാലന്മാർ അവിടെയിരുത്തി പാടിത്തുടങ്ങി.
തതഃ പ്രവൃത്തം മധുരം ഗാന്ധര്വമതിമാനുഷമ് । ന ച തൃപ്തിം യയുഃ സര്വേ ശ്രോതാരോ ഗാനസമ്പദാ ।। ൭.൯൪.
അപ്പോൾ അതിമധുരവും ദിവ്യവും മനുഷ്യരെക്കാൾ അതിക്രമിച്ചതുമായ ഗാനം ആരംഭിച്ചു; ആ ഗാനത്തിന്റെ സമ്പത്തിൽ എല്ലാവരും തൃപ്തരായില്ല.
പ്രവൃത്തമാദിതഃ പൂര്വസര്ഗം നാരദദര്ശിതമ് । തതഃ പ്രഭൃതി സര്ഗാംശ്ച യാവദ്വിംശത്യഗായതാമ് ।। ൭.൯൪.
അവർ ആദ്യം മുതൽ, നാരദൻ കാണിച്ച ആദ്യസർഗം പാടി, അതിന് ശേഷം ഇരുപതാം സർഗം വരെയും പാടിക്കൊണ്ടിരുന്നതായി.
തതോ ഽപരാഹ്ണസമയേ രാഘവഃ സമഭാഷത । ശ്രുത്വാ വിംശതിസര്ഗാംസ്താന്ഭ്രാതരം ഭ്രാതൃവത്സലഃ ।। ൭.൯൪.
അവിടെ, അപ്രഭാത സമയത്ത്, സഹോദരനെ അതിയായി സ്നേഹിച്ച രാഘവൻ, ആ ഇരുപത് ഭാഗങ്ങൾ കേട്ടശേഷം സംസാരിച്ചു.
അഷ്ടാദശസഹസ്രാണി സുവര്ണസ്യ മഹാത്മനോഃ । പ്രയച്ഛ ശീഘ്രം കാകുത്സ്ഥ യദന്യദഭികാങ്ക്ഷിതമ് । ദദൌ ശീഘ്രം സ കാകുത്സ്ഥോ ബാലയോര്വൈ പൃഥക്പൃഥക് ।। ൭.൯൪.
കാകുത്സ്ഥൻ, ഈ രണ്ടു മഹാത്മാക്കൾക്ക് പതിനെട്ടായിരം പൊന്നു തുകയും, അവർക്ക് വേണമെന്നു തോന്നുന്ന മറ്റെന്തെങ്കിലും ഉടൻ നൽകൂ. കാകുത്സ്ഥൻ അതിവേഗം ആ കുട്ടികൾക്ക് വേർതിരിച്ച് നൽകി.
ദീയമാനം സുവര്ണം തു നാഗൃഹ്ണീതാം കുശീലവൌ । ഊചതുശ്ച മഹാത്മാനൌ കിമനേനേതി വിസ്മിതൌ ।। ൭.൯൪.
പൊന്നു നൽകുമ്പോൾ കുശനും ലവനും അതു സ്വീകരിച്ചില്ല. ആ മഹാത്മാക്കൾ അത്ഭുതത്തോടെ, 'ഇതൊക്കെ എന്തിനാണ്?' എന്നു ചോദിച്ചു.
വന്യേന ഫലമൂലേന നിരതൌ വനവാസിനൌ । സുവര്ണേന ഹിരണ്യേന കിം കരിഷ്യാവഹേ വനേ ।। ൭.൯൪.
കാടിൽ താമസിച്ച് കായ്കലും കിഴങ്ങും മാത്രം കഴിക്കുന്ന ഞങ്ങൾക്കു, ഈ പൊന്നോ സ്വർണ്ണമോ കാട്ടിൽ എന്തിനാണ് വേണ്ടത്?