വര്തമാനേ തഥാഭൂതേ യജ്ഞേ ച പരമാദ്ഭുതേ । സശിഷ്യ ആജഗാമാശു വാല്മീകിര്മുനിപുങ്ഗവഃ ।। ൭.൯൩.
അത് അത്ഭുതമായ യാഗം നടക്കുമ്പോൾ, മഹാനായ വാൽമീകിമുനിയും അവന്റെ ശിഷ്യന്മാരും വേഗത്തിൽ അവിടെ എത്തി.
സ ദൃഷ്ട്വാ ദിവ്യസങ്കാശം യജ്ഞമദ്ഭുതദര്ശനമ് । ഏകാന്തേ ഋഷിവാടാനാം ചകാര ഉടജാഞ്ഛുഭാന് ।। ൭.൯൩.
ദിവ്യപ്രഭയോടെ അത്ഭുതകരമായ യാഗം കണ്ട വാൽമീകി, ഋഷിമാരുടെ വാടികളിൽ ഒരു ശാന്തമായ സ്ഥലത്ത് മനോഹരമായ കുടിലുകൾ പണിതു.
ശകടാംശ്ച ബഹൂന്പൂര്ണാന്ഫലമൂലൈശ്ച ശോഭനാന് । വാല്മീകിവാടേ രുചിരേ സ്ഥാപയന്നവിദൂരതഃ ।। ൭.൯൩.
അവിടെ, വാൽമീകിയുടെ മനോഹരമായ വാടിക്ക് സമീപം, നിറഞ്ഞുനിൽക്കുന്ന പലതരം പഴങ്ങളും കിഴങ്ങുകളും നിറച്ച നിരവധി കാറുകൾ വെച്ചു.
ആസീത്സുപൂജിതോ രാജ്ഞാ മുനിഭിശ്ച മഹാത്മഭിഃ । വാല്മീകിഃ സുമഹാതേജാ ന്യവസത്പരമാത്മവാന് ।। ൭.൯൩.
വലിയ തേജസ്സും ഉന്നതാത്മാവും ഉള്ള വാൽമീകിയെ രാജാവും മഹാത്മാക്കളായ മുനിമാരും ആദരപൂർവ്വം സ്വീകരിച്ചു; അവൻ അവിടെ പാർത്തു.
സ ശിഷ്യാവബ്രവീദ്ധൃഷ്ടൌ യുവാം ഗത്വാ സമാഹിതൌ । കൃത്സ്നം രാമായണം കാവ്യം ഗായേഥാം പരയാ മുദാ ।। ൭.൯൩.
വാൽമീകി തന്റെ ആത്മവിശ്വാസമുള്ള രണ്ടു ശിഷ്യന്മാരോട് പറഞ്ഞു: "നിങ്ങൾ മനസ്സോടെ പുറപ്പെട്ടു, രാമായണകാവ്യം മുഴുവൻ ആനന്ദത്തോടെ പാടണം."
ഋഷിവാടേഷു പുണ്യേഷു ബ്രാഹ്മണാവസഥേഷു ച । രഥ്യാസു രാജമാര്ഗേഷു പാര്ഥിവാനാം ഗൃഹേഷു ച ।। ൭.൯൩.
പുണ്യമായ ഋഷിവാടികളിലും ബ്രാഹ്മണരുടെ വീടുകളിലും, വഴികളിലും രാജപഥങ്ങളിലും, രാജാക്കന്മാരുടെ വീടുകളിലും,
രാമസ്യ ഭവനദ്വാരി യത്ര കര്മ ച കുര്വതേ । ഋത്വിജാമഗ്രതശ്ചൈവ തത്ര ഗേയം വിശേഷതഃ ।। ൭.൯൩.
രാമന്റെ ഭവനത്തിന്റെ വാതിലിൽ, ആളുകൾ ജോലിയിൽ ഏർപ്പെട്ടിരിക്കുന്നിടങ്ങളിലും, പ്രത്യേകിച്ച് യാഗം നടത്തുന്ന പുരോഹിതന്മാരുടെ മുമ്പിലും അതു പാടണം.
ഇമാനി ച ഫലാന്യത്ര സ്വാദൂനി വിവിധാനി ച । ജാതാനി പര്വതാഗ്രേഷു ചാസ്വാദ്യാസ്വാദ്യ ഗായതാമ് ।। ൭.൯൩.
ഇവിടെ കുന്നിൻമുകളിൽ വളർന്നിട്ടുള്ള പലതരം രുചികരമായ പഴങ്ങൾ ഉണ്ട്; പാടുമ്പോൾ അവ ആസ്വദിക്കാം.
ന യാസ്യഥഃ ശ്രമം വത്സൌ ഭക്ഷയിത്വാ ഫലാനി വൈ । മൂലാനി ച സുമൃഷ്ടാനി നഗരാദ്ബഹിരാസ്യഥഃ ।। ൭.൯൩.
എന്റെ കുഞ്ഞുങ്ങളേ, ഈ പഴങ്ങളും നന്നായി കഴുകിയ കിഴങ്ങുകളും കഴിച്ചാൽ നിങ്ങൾക്ക് ക്ഷീണം തോന്നില്ല; നഗരത്തിൽ നിന്ന് പുറത്ത് പോകുമ്പോൾ നിങ്ങൾ ഉല്ലാസത്തോടെ ഇരിക്കും.
യദി ശബ്ദാപയേദ്രാമഃ ശ്രവണായ മഹീപതിഃ । ഋഷീണാമുപവിഷ്ടാനാം തതോ ഗേയം പ്രവര്തതാമ് ।। ൭.൯൩.
രാജാവായ രാമൻ നിങ്ങളെ വിളിച്ച് കേൾക്കാൻ ആഗ്രഹിച്ചാൽ, അപ്പോൾ ഋഷിമാർ കൂടിയിരിക്കുന്ന മുന്നിൽ പാടിത്തുടങ്ങണം.
ദിവസേ വിംശതിഃ സര്ഗാ ഗേയാ മധുരയാ ഗിരാ । പ്രമാണൈര്ബഹുഭിസ്തത്ര യഥോദ്ദിഷ്ടാ മയാ പുരാ ।। ൭.൯൩.
ദിവസം ഇരുപത് സർഗങ്ങൾ മധുരമായ ശബ്ദത്തിൽ പാടണം; ഞാൻ മുമ്പ് പറഞ്ഞിട്ടുള്ള എല്ലാ രീതികളും പാലിക്കണം.
ലോഭശ്ചാപി ന കര്തവ്യഃ സ്വല്പോ ഽപി ധനകാങ്ക്ഷയാ । കിം ധനേനാശ്രമസ്ഥാനാം ഫലമൂലോപജീവിനാ ।। ൭.൯൩.
ധനലോഭം, ചെറിയതെങ്കിലും, ഉണ്ടാക്കരുത്; കിഴങ്ങും പഴവും ആശ്രയിച്ച് ജീവിക്കുന്ന ആശ്രമവാസികൾക്ക് ധനം എന്തിന്?
യദി പൃച്ഛേത്സ കാകുത്സ്ഥോ യുവാം കസ്യേതി ദാരകൌ । ആവാം വാല്മീകിശിഷ്യൌ സ്വോ ബ്രൂതമേവം നരാധിപമ് ।। ൭.൯൩.
കകുത്സ്ഥവംശജനായ രാജാവ് നിങ്ങളോട് 'നിങ്ങൾ ആരുടെ മക്കളാണ്?' എന്ന് ചോദിച്ചാൽ, 'ഞങ്ങൾ വാൽമീകിയുടെ ശിഷ്യന്മാരാണ്' എന്ന് പറയണം.
ഇമാസ്തന്ത്രീഃ സുമധുരാഃ സ്ഥാനം വാ ഽപൂര്വദര്ശനമ് । മൂര്ച്ഛയിത്വാ സുമധുരം ഗായതാം വിഗതജ്വരൌ ।। ൭.൯൩.
ഈ മധുരമായ തന്ത്രികൾ ശരിയായി ക്രമീകരിച്ച്, മുമ്പ് കണ്ടിട്ടില്ലാത്ത സ്ഥലത്ത്, ഭയമില്ലാതെ മധുരമായി പാടണം.
ആദിപ്രഭൃതി ഗേയം സ്യാന്ന ചാവജ്ഞായ പാര്ഥിവമ് । പിതാ ഹി സര്വഭൂതാനാം രാജാ ഭവിതി ധര്മതഃ ।। ൭.൯൩.
ആരഭത്തിൽ നിന്ന് പാടണം; രാജാവിനെ അപമാനിക്കരുത്, കാരണം ധർമ്മപ്രകാരം രാജാവാണ് എല്ലാ ജീവികൾക്കും പിതാവ്.
തദ്യുവാം ഹൃഷ്ടമനസൌ ശ്വഃ പ്രഭാതേ സമാസ്ഥിതൌ । ഗായേഥാം മധുരം ഗേയം തന്ത്രീലയസമന്വിതമ് ।। ൭.൯൩.
അതിനാൽ, സന്തോഷപൂർവ്വം, നാളെ രാവിലെ തന്നെ സ്ഥാനം പിടിച്ച് തന്ത്രിയുടെ താളത്തിൽ മധുരമായി പാടണം.
ഇതി സന്ദിശ്യ ബഹുശോ മുനിഃ പ്രാചേതസസ്തദാ । വാല്മീകിഃ പരമോദാരസ്തൂഷ്ണീമാസീന്മഹായശാഃ ।। ൭.൯൩.
ഇങ്ങനെ പലതവണ ഉപദേശം നൽകി, പ്രചേതസിന്റെ മകനായ വാൽമീകി, മഹാദാനിയും മഹാപ്രശസ്തനും, മൗനത്തിൽ ഇരുന്നു.
സന്ദിഷ്ടൌ മുനിനാ തേന താവുഭൌ മൈഥിലീസുതൌ । തഥൈവ കരവാവേതി നിര്ജഗ്മതുരരിന്ദമൌ ।। ൭.൯൩.
മുനിയുടെ ഉപദേശമനുസരിച്ച്, മൈഥിലിയുടെ ആ രണ്ടു മക്കളും 'അങ്ങനെ ചെയ്യാം' എന്ന് പറഞ്ഞു, ശത്രുക്കളെ ജയിച്ചവരായി പുറപ്പെട്ടു.
താമദ്ഭുതാം തൌ ഹൃദയേ കുമാരൌ നിവേശ്യ വാണീമൃഷിഭാഷിതാം തദാ । സമുത്സുകൌ തൌ സമമൂഷതുര്നിശാം യഥാ ഽശ്വിനൌ ഭാര്ഗവനീതിസംഹിതാമ് ।। ൭.൯൩.
ആ അദ്ഭുതമായ വാക്കുകൾ ഹൃദയത്തിൽ സൂക്ഷിച്ച്, ആ രണ്ടുപ്രഭുക്കളും അത്യന്തം ആകാംക്ഷയോടെ ആ രാത്രി ഒരുമിച്ച് കഴിച്ചു. അശ്വിനീദേവന്മാർ ഭാർഗവന്റെ ഉപദേശങ്ങൾ ചേർന്ന് ആസ്വദിക്കുന്നതുപോലെ.
ഇത്യാര്ഷേ ശ്രീമദ്രാമായണേ വാല്മീകീയേ ആദികാവ്യേ ശ്രീമദുത്തരകാണ്ഡേ ത്രിനവതിതമഃ സര്ഗഃ
ഇങ്ങനെ മഹർഷി വാൽമീകി രചിച്ച മഹത്തായ രാമായണത്തിലെ ഉത്തരകാണ്ഡയിലെ തൊണ്ണൂറ്റിമൂന്നാം സര്ഗം സമാപിക്കുന്നു.
തൌ രജന്യാം പ്രഭാതായാം സ്നാതൌ ഹുതഹുതാശനൌ । യഥോക്തമൃഷിണാ പൂര്വം സര്വം തത്രോപഗായതാമ് ।। ൭.൯൪.
പ്രഭാതത്തിൽ, സ്നാനം ചെയ്ത് ഹോമം കഴിച്ച ശേഷം, ആ രണ്ടുപ്രഭുക്കളും മുൻപ് മുനി പറഞ്ഞതുപോലെ എല്ലാം അവിടെയിരുത്തി പാടിത്തുടങ്ങി.
താം സ ശുശ്രാവ കാകുത്സ്ഥഃ പൂര്വാചാര്യവിജിര്മിതാമ് । അപൂര്വാം പാഠ്യജാതിം ച ഗേയേന സമലങ്കൃതാമ് ।। ൭.൯൪.
കാകുത്സ്ഥകുലത്തിൽ പിറന്നവൻ ആ പാട്ട് ശ്രദ്ധിച്ചു; പുരാതനാചാര്യന്മാർ രചിച്ച, പുതുമയുള്ള പാഠശൈലിയും സംഗീതം ചേർത്ത് അലങ്കരിച്ചതുമായ പാട്ട്.
പ്രമാണൈര്ബഹുഭിര്ബദ്ധാം തന്ത്രീലയസമന്വിതാമ് । ബാലാഭ്യാം രാഘവഃ ശ്രുത്വാ കൌതൂഹലപരോ ഽഭവത് ।। ൭.൯൪.
അനേകം താളങ്ങൾ ചേർത്തു, തന്ത്രിയുടെ ലയത്തോടൊപ്പം ആ രണ്ട് ബാലന്മാർ പാടിയപ്പോൾ, രാഘവൻ അതു കേട്ട് അത്യന്തം ആസ്വാദനത്തോടെയും കൗതുകത്തോടെയും നിറഞ്ഞു.
അഥ കര്മാന്തരേ രാജാ സമാഹൂയ മഹാമുനീന് । പാര്ഥിവാംശ്ച നരവ്യാഘ്രഃ പണ്ഡിതാന്നൈഗമാംസ്തഥാ ।। ൭.൯൪.
അതിനുശേഷം മറ്റൊരു സമയത്ത്, രാജാവ് മഹർഷിമാരെയും, രാജാക്കളെയും, പണ്ഡിതന്മാരെയും, വ്യാപാരികളെയും വിളിച്ചു കൂട്ടി.
പൌരാണികാഞ്ഛബ്ദവിദോ യേ ച വൃദ്ധാ ദ്വിജാതയഃ । സ്വരാണാം ലക്ഷണജ്ഞാംശ്ച ഉത്സുകാന്ദ്വിജസത്തമാന് ।। ൭.൯൪.
പുരാണങ്ങൾ പറയുന്നവരെയും, ഭാഷയിൽ നിപുണരായവരെയും, പ്രായമായ ദ്വിജന്മാരെയും, സംഗീതത്തിലെ സ്വരങ്ങളുടെ ലക്ഷണങ്ങൾ അറിയുന്ന ഉത്തമ ബ്രാഹ്മണന്മാരെയും, ആർക്കും കേൾക്കാൻ ആഗ്രഹമുള്ളവരെയും രാജാവ് വിളിച്ചു കൂട്ടി.
ലക്ഷണജ്ഞാംശ്ച ഗാന്ധര്വാന്നൈഗമാംശ്ച വിശേഷതഃ । പാദാക്ഷരസമാസജ്ഞാംശ്ഛന്ദഃസു പരിനിഷ്ഠിതാന് ।। ൭.൯൪.
സംഗീതത്തിലെ പ്രത്യേകതകൾ അറിയുന്നവരെയും, ഗന്ധർവകലയിൽ പ്രാവീണ്യമുള്ളവരെയും, വ്യാപാരികളെയും, പാദവും അക്ഷരസംയോജനവും അറിയുന്നവരെയും, ചന്ദസ്സിൽ നിപുണരായവരെയും പ്രത്യേകമായി വിളിച്ചു കൂട്ടി.
കലാമാത്രാവിശേഷജ്ഞാഞ്ജ്യോതിഷേ ച പരം ഗതാന് । ക്രിയാകല്പവിദശ്ചൈവ തഥാ കാര്യവിദോ ജനാന് ।। ൭.൯൪.
കാലത്തിന്റെ അളവുകളും വ്യത്യാസങ്ങളും അറിയുന്നവരെയും, ജ്യോതിഷത്തിൽ പ്രഗത്ഭരായവരെയും, കർമവിധികൾ അറിയുന്നവരെയും, വിവിധ പ്രവർത്തികളിൽ പരിചയമുള്ളവരെയും രാജാവ് വിളിച്ചു കൂട്ടി.
ഭാഷാജ്ഞാനിങ്ഗിതജ്ഞാംശ്ച നൈഗമാംശ്ചാപ്യശേഷതഃ । ഹേതൂപചാരകുശലാന് വചനേ ചാപി ഹൈതുകാന് ।। ൭.൯൪.
ഭാഷയും ചിഹ്നങ്ങളും അറിയുന്നവരെയും, എല്ലാ വ്യാപാരികളെയും, കാരണവും ഉപചാരവും അറിയുന്നവരെയും, വാദത്തിൽ പ്രാവീണ്യമുള്ളവരെയും രാജാവ് വിളിച്ചു കൂട്ടി.
ഛന്ദോവിദഃ പുരാണജ്ഞാന്വൈദികാന്ദ്വിജസത്തമാന് । ചിത്രജ്ഞാന്വൃത്തസൂത്രജ്ഞാന്ഗീതനൃത്യവിശാരദാന് ।। ൭.൯൪.
ചന്ദസ്സിൽ പ്രാവീണ്യമുള്ളവരെയും, പുരാണങ്ങൾ അറിയുന്നവരെയും, വേദങ്ങളിൽ പ്രഗത്ഭരായ ഉത്തമ ദ്വിജന്മാരെയും, ചിത്രകലയും വൃത്തസൂത്രങ്ങളും അറിയുന്നവരെയും, ഗാനനൃത്തത്തിൽ പ്രാവീണ്യമുള്ളവരെയും രാജാവ് വിളിച്ചു കൂട്ടി.
ശാസ്ത്രജ്ഞാന്നീതിനിപുണാന്വേദാന്താര്ഥപ്രബോധകാന് । ഏതാന്സര്വാന്സമാനീയ ഗാതാരൌ സമവേശയത് ।। ൭.൯൪.
ശാസ്ത്രജ്ഞന്മാരെയും, നയത്തിൽ നിപുണരായവരെയും, വേദാന്തത്തിന്റെ അർത്ഥം മനസ്സിലാക്കിയവരെയും എല്ലാം ഒരുമിച്ച് കൂട്ടി, ആ രണ്ട് ഗായകരെയും അവരുടെ ഇടയിൽ ഇരുത്തി.