തത്സര്വമഖിലേനാശു പ്രസ്ഥാപ്യ ഭരതാഗ്രജഃ । ഹയം ലക്ഷണസമ്പന്നം കൃഷ്ണസാരം മുമോച ഹ ।। ൭.൯൨.
അവയെല്ലാം വേഗത്തിൽ അയച്ച ശേഷം, ഭാരതന്റെ മൂത്ത സഹോദരൻ, എല്ലാ ലക്ഷണങ്ങളുമുള്ള കറുത്ത മാൻ നിറമുള്ള അശ്വത്തെ വിട്ടയച്ചു.
ഋത്വിഗ്ഭിര്ലക്ഷ്മണം സാര്ധമശ്വതന്ത്രേ നിയോജ്യ ച । തതോ ഽഭ്യഗച്ഛത്കാകുത്സ്ഥഃ സഹ സൈന്യേന നൈമിശമ് ।। ൭.൯൨.
യജ്ഞവേദികളോടൊപ്പം ലക്ഷ്മണനെ അശ്വമേധയജ്ഞത്തിൽ നിയോഗിച്ച്, കാകുത്സ്ഥൻ സൈന്യത്തോടൊപ്പം നൈമിഷാരണ്യത്തിലേക്ക് പുറപ്പെട്ടു.
യജ്ഞവാടം മഹാബാഹുര്ദൃഷ്ട്വാ പരമമദ്ഭുതമ് । പ്രബര്ഷമതുലം ലേഭേ ശ്രീമാനിതി വചോ ഽബ്രവീത് ।। ൭.൯൨.
അദ്ഭുതമായ യജ്ഞവാടം മഹാബലശാലിയായ ശ്രീരാമൻ കണ്ടപ്പോൾ, അതിന്റെ അതുല്യമായ ഭംഗിയിൽ അത്ഭുതംകൊണ്ടു നിറഞ്ഞു, ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.
നൈമിഷേ വസതസ്തസ്യ സര്വ ഏവ നരാധിപാഃ । ആനിന്യുരുപഹാരാംശ്ച താന്രാമഃ പ്രത്യപൂജയത് ।। ൭.൯൨.
നൈമിശാരണ്യത്തിൽ വസിക്കുന്ന സമയത്ത്, എല്ലാ രാജാക്കന്മാരും ഭക്തിപൂർവ്വം ഭേദമായ ഭേദമായ സമ്മാനങ്ങൾ കൊണ്ടുവന്നു, അവയെല്ലാം രാമൻ ആദരപൂർവ്വം സ്വീകരിച്ചു.
ഉപകാര്യാ മഹാര്ഹാശ്ച പാര്ഥിവാനാം മഹാത്മനാമ് । സാനുഗാനാം നരശ്രേഷ്ഠോ വ്യാദിദേശ മഹാമതിഃ ।। ൭.൯൨.
മഹാത്മാക്കളായ രാജാക്കന്മാരെയും അവരുടെ അനുചരന്മാരെയും ആദരപൂർവ്വം സ്വീകരിക്കാൻ, മനസ്സിൽ വലിയ ജ്ഞാനം ഉള്ള രാമൻ അവർക്കായി വേണ്ട കാര്യങ്ങൾ ക്രമീകരിക്കാൻ നിർദ്ദേശങ്ങൾ നൽകി.
അന്നപാനാനി വസ്ത്രാണി സാനുഗാനാം മഹാത്മനാമ് । ഭരതഃ സന്ദദാവാശു ശത്രുഘ്നസഹിതസ്തദാ ।। ൭.൯൨.
അന്നം, പാനം, വസ്ത്രങ്ങൾ എന്നിവ മഹാത്മാക്കളും അവരുടെ അനുചരന്മാർക്കും വേണ്ടിയാണ്, ഭരതനും ശത്രുഘ്നനും ചേർന്ന് അതിവേഗം ഒരുക്കി.
വാനരാശ്ച മഹാത്മാനഃ സുഗ്രീവസഹിതാസ്തദാ । വിപ്രാണാം പ്രണതാഃ സര്വേ ചക്രിരേ പരിവേഷണമ് ।। ൭.൯൨.
ആ സമയത്ത്, മഹാത്മാക്കളായ വാനരന്മാർ സുഖ്രീവനോടൊപ്പം, എല്ലാ ബ്രാഹ്മണന്മാരെയും വിനയപൂർവ്വം സേവിച്ചു.
ബിഭീഷണശ്ച രക്ഷോഭിര്ബഹുഭിഃ സ്രഗ്വിഭിര്വൃതഃ । ഋഷീണാമുഗ്രതപസാം പൂജാം ചക്രേ മഹാത്മനാമ് ।। ൭.൯൨.
വിഭീഷണൻ, പൂക്കളാൽ അലങ്കരിച്ച അനേകം രാക്ഷസന്മാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട്, ഭയങ്കരമായ തപസ്സുള്ള മഹർഷിമാർക്ക് ആദരപൂർവ്വം പൂജ നടത്തി.
ഏവം സുവിഹിതോ യജ്ഞോ ഹയമേധോ ഽഭ്യവര്തത । ലക്ഷ്മണേനാഗുപ്താ ച ഹയചര്യാ പ്രവര്തത । ഈദൃശം രാജസിംഹസ്യ യജ്ഞപ്രവരമുത്തമമ് ।। ൭.൯൨.
ഇങ്ങനെ, ഹയമേധയജ്ഞം വളരെ ക്രമമായി നടന്നു; അശ്വത്തെ കാവൽ നോക്കിയത് ലക്ഷ്മണനായിരുന്നു. രാജസിംഹനായ രാമന്റെ ഈ യജ്ഞം അത്യുത്തമമായതായിരുന്നു.
നാന്യഃ ശബ്ദോ ഽഭവത്തത്ര ഹയമേധേ മഹാത്മനഃ । ഛന്ദതോ ദേഹി വിസ്രബ്ധോ യാവത്തുഷ്യന്തി യാചകാഃ ।। ൭.൯൨.
അവിടെ മഹാത്മാവിന്റെ ഹയമേധയജ്ഞത്തിൽ, 'ആഗ്രഹികൾ തൃപ്തരാകുന്നതുവരെ ഭയമില്ലാതെ മനസ്സുതുറന്ന് കൊടുക്കൂ' എന്നതൊഴികെ മറ്റൊരു ശബ്ദവും കേൾക്കപ്പെട്ടില്ല.
താവത്സര്വാണി ദത്താനി ക്രതുമധ്യേ മഹാത്മനഃ । വിവിധാനി ച ഗൌഡാനി ഖാണ്ഡവാനി തഥൈവ ച ।। ൭.൯൨.
യജ്ഞത്തിനിടയിൽ മഹാത്മാവ് എല്ലാ വസ്തുക്കളും, വിവിധയിനം പശുക്കളും, ഭൂമി ഭാഗങ്ങളും മനസ്സുതുറന്ന് ദാനം ചെയ്തു.
ന നിസ്സൃതം ഭതത്യോഷ്ഠാദ്വചനം യാവദര്ഥിനാമ് । താവദ്വാനരരക്ഷോഭിര്ദത്തമേവാഭ്യദൃശ്യത ।। ൭.൯൨.
ആഗ്രഹികൾ ഉണ്ടായിരിക്കുമ്പോൾ, ദാനിയുടെ വായിൽ നിന്ന് ഒരിക്കലും നിരസനവാക്ക് പുറത്ത് വന്നില്ല; വാനരരും രാക്ഷസന്മാരും ചോദിച്ചതെല്ലാം ഉടൻ തന്നു.
ന കശ്ചിന്മലിനസ്തത്ര ദീനോ വാ ഽപ്യഥ കൃര്ശതഃ । തസ്മിന്യജ്ഞവരേ രാജ്ഞോ ഹൃഷ്ടപുഷ്ടജനാവൃതേ ।। ൭.൯൨.
ആ മഹത്തായ യജ്ഞത്തിൽ, സന്തോഷവും സമൃദ്ധിയും നിറഞ്ഞ ജനങ്ങൾ ചുറ്റപ്പെട്ടിരുന്നതിനാൽ, ആരും മലിനരായോ ദു:ഖിതരായോ ക്ഷീണിച്ചവരായോ ഉണ്ടായിരുന്നില്ല.
യേ ച തത്ര മഹാത്മാനോ മുനയശ്ചിരജീവിനഃ । നാസ്മരംസ്താദൃശം യജ്ഞം നാപ്യാസീത് സ കദാചന ।। ൭.൯൨.
അവിടെ ദീർഘായുസ്സുള്ള മഹാത്മാക്കളായ മുനികൾ, അത്തരം ഒരു യജ്ഞം മുമ്പ് കണ്ടതുമില്ല, അത്തരം യജ്ഞം ഒരിക്കലും നടന്നതുമില്ലെന്ന് ഓർത്തില്ല.
യഃ കൃത്യവാന്സുവര്ണേന സുവര്ണം ലഭതേ സ്മ സഃ । വിത്താര്ഥീ ലഭതേ വിത്തം രത്നാര്ഥീ രത്നമേവ ച ।। ൭.൯൨.
സ്വർണ്ണം ഉപയോഗിച്ച് യജ്ഞകർമങ്ങൾ നിർവഹിച്ചവർക്ക് സ്വർണ്ണം ലഭിച്ചു; ധനം ആഗ്രഹിച്ചവർക്ക് ധനം, രത്നം ആഗ്രഹിച്ചവർക്ക് രത്നം തന്നെയാണ് ലഭിച്ചത്.
രജതാനാം സുവര്ണാനാമശ്മനാമഥ വാസസാമ് । അനിശം ദീയമാനാനാം രാശിഃ സമുപദൃശ്യതേ ।। ൭.൯൨.
സ്വർണ്ണം, വെള്ളി, വിലയേറിയ കല്ലുകൾ, വസ്ത്രങ്ങൾ എന്നിവ ഇടവിടാതെ ദാനം ചെയ്യപ്പെട്ടുകൊണ്ടിരുന്നതുകൊണ്ട്, വലിയ കൂമ്പാരങ്ങൾ എല്ലായിടത്തും കാണാമായിരുന്നു.
ന ശക്രസ്യ ധനേശസ്യ യമസ്യ വരുണസ്യ വാ । ഈദൃശോ ദൃഷ്ടപൂര്വോ ന ഏവമൂചുസ്തപോധനാഃ ।। ൭.൯൨.
ഇന്ദ്രനും കുബേരനും യമനും വരുണനും പോലും ഇത്ര വലിയ സമ്പത്ത് മുമ്പ് കണ്ടിട്ടില്ല; അങ്ങനെ തപസ്സിൽ സമ്പന്നരായ മുനികൾ പറഞ്ഞു.
സര്വത്ര വാനരാസ്തസ്ഥുഃ സര്വത്രൈവ ച രാക്ഷസാഃ । വാസോധനാന്നമര്ഥിഭ്യഃ പൂര്ണഹസ്താ ദദുര്ഭൃശമ് ।। ൭.൯൨.
എല്ലായിടത്തും വാനരന്മാരും രാക്ഷസന്മാരും നില്ക്കുന്നു; അവർ കൈ നിറയെ വസ്ത്രവും ധനവും അന്നവും ആവശ്യമുള്ളവർക്കു മനസ്സുതുറന്ന് കൊടുത്തു.
ഈദൃശോ രാജസിംഹസ്യ യജ്ഞഃ സര്വഗുണാന്വിതഃ । സംവത്സരമഥോ സാഗ്രം വര്തതേ ന ച ഹീയതേ ।। ൭.൯൨.
എല്ലാ ഗുണങ്ങളും നിറഞ്ഞ രാജസിംഹന്റെ ഈ യജ്ഞം ഒരു സംവത്സരംകൂടി അതിലധികം നീണ്ടു, അതിന്റെ മഹത്വം കുറയാതെ തുടർന്നു.
ഇത്യാര്ഷേ ശ്രീമദ്രാമായണേ വാല്മീകീയേ ആദികാവ്യേ ശ്രീമദുത്തരകാണ്ഡേ ദ്വിനവതിതമഃ സര്ഗഃ
ഇങ്ങനെ വാല്മീകിമുനിയുടെ ആദികാവ്യമായ ശ്രീമദ്രാമായണത്തിലെ ഉത്തരകാണ്ഡയുടെ തൊണ്ണൂറാം സര്ഗം സമാപിക്കുന്നു.
വര്തമാനേ തഥാഭൂതേ യജ്ഞേ ച പരമാദ്ഭുതേ । സശിഷ്യ ആജഗാമാശു വാല്മീകിര്മുനിപുങ്ഗവഃ ।। ൭.൯൩.
അത് അത്ഭുതമായ യാഗം നടക്കുമ്പോൾ, മഹാനായ വാൽമീകിമുനിയും അവന്റെ ശിഷ്യന്മാരും വേഗത്തിൽ അവിടെ എത്തി.
സ ദൃഷ്ട്വാ ദിവ്യസങ്കാശം യജ്ഞമദ്ഭുതദര്ശനമ് । ഏകാന്തേ ഋഷിവാടാനാം ചകാര ഉടജാഞ്ഛുഭാന് ।। ൭.൯൩.
ദിവ്യപ്രഭയോടെ അത്ഭുതകരമായ യാഗം കണ്ട വാൽമീകി, ഋഷിമാരുടെ വാടികളിൽ ഒരു ശാന്തമായ സ്ഥലത്ത് മനോഹരമായ കുടിലുകൾ പണിതു.
ശകടാംശ്ച ബഹൂന്പൂര്ണാന്ഫലമൂലൈശ്ച ശോഭനാന് । വാല്മീകിവാടേ രുചിരേ സ്ഥാപയന്നവിദൂരതഃ ।। ൭.൯൩.
അവിടെ, വാൽമീകിയുടെ മനോഹരമായ വാടിക്ക് സമീപം, നിറഞ്ഞുനിൽക്കുന്ന പലതരം പഴങ്ങളും കിഴങ്ങുകളും നിറച്ച നിരവധി കാറുകൾ വെച്ചു.
ആസീത്സുപൂജിതോ രാജ്ഞാ മുനിഭിശ്ച മഹാത്മഭിഃ । വാല്മീകിഃ സുമഹാതേജാ ന്യവസത്പരമാത്മവാന് ।। ൭.൯൩.
വലിയ തേജസ്സും ഉന്നതാത്മാവും ഉള്ള വാൽമീകിയെ രാജാവും മഹാത്മാക്കളായ മുനിമാരും ആദരപൂർവ്വം സ്വീകരിച്ചു; അവൻ അവിടെ പാർത്തു.
സ ശിഷ്യാവബ്രവീദ്ധൃഷ്ടൌ യുവാം ഗത്വാ സമാഹിതൌ । കൃത്സ്നം രാമായണം കാവ്യം ഗായേഥാം പരയാ മുദാ ।। ൭.൯൩.
വാൽമീകി തന്റെ ആത്മവിശ്വാസമുള്ള രണ്ടു ശിഷ്യന്മാരോട് പറഞ്ഞു: "നിങ്ങൾ മനസ്സോടെ പുറപ്പെട്ടു, രാമായണകാവ്യം മുഴുവൻ ആനന്ദത്തോടെ പാടണം."
ഋഷിവാടേഷു പുണ്യേഷു ബ്രാഹ്മണാവസഥേഷു ച । രഥ്യാസു രാജമാര്ഗേഷു പാര്ഥിവാനാം ഗൃഹേഷു ച ।। ൭.൯൩.
പുണ്യമായ ഋഷിവാടികളിലും ബ്രാഹ്മണരുടെ വീടുകളിലും, വഴികളിലും രാജപഥങ്ങളിലും, രാജാക്കന്മാരുടെ വീടുകളിലും,
രാമസ്യ ഭവനദ്വാരി യത്ര കര്മ ച കുര്വതേ । ഋത്വിജാമഗ്രതശ്ചൈവ തത്ര ഗേയം വിശേഷതഃ ।। ൭.൯൩.
രാമന്റെ ഭവനത്തിന്റെ വാതിലിൽ, ആളുകൾ ജോലിയിൽ ഏർപ്പെട്ടിരിക്കുന്നിടങ്ങളിലും, പ്രത്യേകിച്ച് യാഗം നടത്തുന്ന പുരോഹിതന്മാരുടെ മുമ്പിലും അതു പാടണം.
ഇമാനി ച ഫലാന്യത്ര സ്വാദൂനി വിവിധാനി ച । ജാതാനി പര്വതാഗ്രേഷു ചാസ്വാദ്യാസ്വാദ്യ ഗായതാമ് ।। ൭.൯൩.
ഇവിടെ കുന്നിൻമുകളിൽ വളർന്നിട്ടുള്ള പലതരം രുചികരമായ പഴങ്ങൾ ഉണ്ട്; പാടുമ്പോൾ അവ ആസ്വദിക്കാം.
ന യാസ്യഥഃ ശ്രമം വത്സൌ ഭക്ഷയിത്വാ ഫലാനി വൈ । മൂലാനി ച സുമൃഷ്ടാനി നഗരാദ്ബഹിരാസ്യഥഃ ।। ൭.൯൩.
എന്റെ കുഞ്ഞുങ്ങളേ, ഈ പഴങ്ങളും നന്നായി കഴുകിയ കിഴങ്ങുകളും കഴിച്ചാൽ നിങ്ങൾക്ക് ക്ഷീണം തോന്നില്ല; നഗരത്തിൽ നിന്ന് പുറത്ത് പോകുമ്പോൾ നിങ്ങൾ ഉല്ലാസത്തോടെ ഇരിക്കും.
യദി ശബ്ദാപയേദ്രാമഃ ശ്രവണായ മഹീപതിഃ । ഋഷീണാമുപവിഷ്ടാനാം തതോ ഗേയം പ്രവര്തതാമ് ।। ൭.൯൩.
രാജാവായ രാമൻ നിങ്ങളെ വിളിച്ച് കേൾക്കാൻ ആഗ്രഹിച്ചാൽ, അപ്പോൾ ഋഷിമാർ കൂടിയിരിക്കുന്ന മുന്നിൽ പാടിത്തുടങ്ങണം.