തുഷ്ടഃ പുഷ്ടശ്ച സര്വോ ഽസൌ മാനിതശ്ച യഥാവിധി । പ്രീതിം യാസ്യതി ധര്മജ്ഞ ശീഘ്രമാമന്ത്ര്യതാം ജനഃ ।। ൭.൯൧.
എല്ലാവർക്കും തൃപ്തിയും പോഷണവും യഥാവിധി ആദരവും ലഭിക്കും; അതിനാൽ, ധർമ്മം അറിയുന്നവനേ, ജനങ്ങളെ വേഗത്തിൽ ക്ഷണിക്കണം.
ശതം വാഹസഹസ്രാണാം തണ്ഡുലാനാം വപുഷ്മതാമ് । അയുതം തിലമുദ്ഗാനാം പ്രയാത്വഗ്രേ മഹാബല ।। ൭.൯൧.
മഹാബലശാലിയായവനേ, നൂറായിരം തൂക്കം നല്ല അരിയും, പത്തായിരം തൂക്കം എള്ളും പയർവരും മുന്നോടിയായി അയക്കണം.
ചണകാനാം കുലിത്ഥാനാം മാഷാണാം ലവണസ്യ ച । അതോ ഽനുരൂപം സ്നേഹം ച ഗന്ധം സങ്ക്ഷിപ്തമേവ ച ।। ൭.൯൧.
ചണ, കൊലിത്ത്, ഉഴുന്ന്, ഉപ്പ്, അതിനനുസരിച്ച് എണ്ണയും സുഗന്ധവസ്തുക്കളും കൂടി അയക്കണം.
സുവര്ണകോട്യോ ബഹുലാ ഹിരണ്യസ്യ ശതോത്തരാഃ । അഗ്രതോ ഭരതഃ കൃത്വാ ഗച്ഛത്വഗ്രേ സമാധിനാ ।। ൭.൯൧.
പല കോടീ സ്വർണ്ണവും നൂറുകണക്കിനു വെള്ളിയും മുന്നോട്ട് അയക്കണം; ഭാരതൻ ശ്രദ്ധയോടെ അതിന്റെ നേതൃത്വം എടുക്കണം.
അന്തരാ പണ്യവീഥ്യശ്ച സര്വേ ച നടനര്തകാഃ । സൂദാ നാര്യശ്ച ബഹവോ നിത്യം യൌവനശാലിനഃ ।। ൭.൯൧.
വ്യാപാരവീഥികളിലുള്ള എല്ലാ വ്യാപാരികളും, നടന്മാരും നർത്തകരും, പാചകരും, എന്നും യൗവനമുള്ള സ്ത്രീകളും മുന്നോട്ട് പോകണം.
ഭരതേന തു സാര്ധം തേ യാന്തു സൈന്യാനി ചാഗ്രതഃ । നൈഗമാ ബലവൃദ്ധാശ്ച ദ്വിജാശ്ച സുസമാഹിതാഃ ।। ൭.൯൧.
ഭാരതനോടൊപ്പം സൈന്യങ്ങളും, നഗരത്തിലെ ശക്തരായവരും, മൂപ്പന്മാരും, സമാധാനപരരായ ദ്വിജന്മാരും മുന്നോട്ട് പോകണം.
കര്മാന്തികാന്വര്ധകിനഃ കോശാധ്യക്ഷാംശ്ച നൈഗമാന് । മമ മാതഽസ്തഥാ സര്വാഃ കുമാരാന്തഃപുരാണി ച ।। ൭.൯൧.
അവസാനപ്രവൃത്തികളിൽ ഏർപ്പെട്ടിരിക്കുന്നവരും, കെട്ടിടവിദഗ്ധരും, ധനകാര്യപ്രഭുക്കളും, നഗരവാസികളും, എന്റെ എല്ലാ അമ്മമാരും, രാജകുമാരന്മാരും, അന്തഃപുരത്തിലെ സ്ത്രീകളും കൂടെ പോകണം.
കാഞ്ചനീം മമ പത്നീം ച ദീക്ഷായാം ജ്ഞാംശ്ച കര്മണി । അഗ്രതോ ഭരതഃ കൃത്വാ ഗച്ഛത്വഗ്രേ മഹായശാഃ ।। ൭.൯൧.
എന്റെ സ്വർണ്ണാഭരണധാരിണിയായ ഭാര്യയും, യജ്ഞവിദ്യയുള്ളവരും ഭാരതൻ മുന്നിൽ വെച്ച്, മഹാശ്രേഷ്ഠനായവൻ മുന്നോട്ട് പോകണം.
ഉപകാര്യാ മഹാര്ഹാശ്ച പാര്ഥിവാനാം മഹൌജസാമ് । സാനുഗാനാം നരശ്രേഷ്ഠോ വ്യാദിദേശ മഹാബലഃ ।। ൭.൯൧.
മഹാബലശാലിയായ മനുഷ്യശ്രേഷ്ഠൻ, മഹാശക്തിയുള്ള രാജാക്കന്മാരെയും അവരുടെ അനുചരന്മാരെയും, ഏറ്റവും മാന്യരായ സേവകരെയും നിർദ്ദേശങ്ങൾ നൽകി.
ഇത്യാര്ഷേ ശ്രീമദ്രാമായണേ വാല്മീകീയേ ആദികാവ്യേ ശ്രീമദുത്തരകാണ്ഡേ ഏകനവതിതമഃ സര്ഗഃ
ഇങ്ങനെ മഹർഷിയായ വാൽമീകി രചിച്ച മഹത്തായ രാമായണത്തിലെ ഉത്തരകാണ്ഡയിലെ ഒൻപത്പത്തൊന്നാമത്തെ സർഗം സമാപിക്കുന്നു.
തത്സര്വമഖിലേനാശു പ്രസ്ഥാപ്യ ഭരതാഗ്രജഃ । ഹയം ലക്ഷണസമ്പന്നം കൃഷ്ണസാരം മുമോച ഹ ।। ൭.൯൨.
അവയെല്ലാം വേഗത്തിൽ അയച്ച ശേഷം, ഭാരതന്റെ മൂത്ത സഹോദരൻ, എല്ലാ ലക്ഷണങ്ങളുമുള്ള കറുത്ത മാൻ നിറമുള്ള അശ്വത്തെ വിട്ടയച്ചു.
ഋത്വിഗ്ഭിര്ലക്ഷ്മണം സാര്ധമശ്വതന്ത്രേ നിയോജ്യ ച । തതോ ഽഭ്യഗച്ഛത്കാകുത്സ്ഥഃ സഹ സൈന്യേന നൈമിശമ് ।। ൭.൯൨.
യജ്ഞവേദികളോടൊപ്പം ലക്ഷ്മണനെ അശ്വമേധയജ്ഞത്തിൽ നിയോഗിച്ച്, കാകുത്സ്ഥൻ സൈന്യത്തോടൊപ്പം നൈമിഷാരണ്യത്തിലേക്ക് പുറപ്പെട്ടു.
യജ്ഞവാടം മഹാബാഹുര്ദൃഷ്ട്വാ പരമമദ്ഭുതമ് । പ്രബര്ഷമതുലം ലേഭേ ശ്രീമാനിതി വചോ ഽബ്രവീത് ।। ൭.൯൨.
അദ്ഭുതമായ യജ്ഞവാടം മഹാബലശാലിയായ ശ്രീരാമൻ കണ്ടപ്പോൾ, അതിന്റെ അതുല്യമായ ഭംഗിയിൽ അത്ഭുതംകൊണ്ടു നിറഞ്ഞു, ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.
നൈമിഷേ വസതസ്തസ്യ സര്വ ഏവ നരാധിപാഃ । ആനിന്യുരുപഹാരാംശ്ച താന്രാമഃ പ്രത്യപൂജയത് ।। ൭.൯൨.
നൈമിശാരണ്യത്തിൽ വസിക്കുന്ന സമയത്ത്, എല്ലാ രാജാക്കന്മാരും ഭക്തിപൂർവ്വം ഭേദമായ ഭേദമായ സമ്മാനങ്ങൾ കൊണ്ടുവന്നു, അവയെല്ലാം രാമൻ ആദരപൂർവ്വം സ്വീകരിച്ചു.
ഉപകാര്യാ മഹാര്ഹാശ്ച പാര്ഥിവാനാം മഹാത്മനാമ് । സാനുഗാനാം നരശ്രേഷ്ഠോ വ്യാദിദേശ മഹാമതിഃ ।। ൭.൯൨.
മഹാത്മാക്കളായ രാജാക്കന്മാരെയും അവരുടെ അനുചരന്മാരെയും ആദരപൂർവ്വം സ്വീകരിക്കാൻ, മനസ്സിൽ വലിയ ജ്ഞാനം ഉള്ള രാമൻ അവർക്കായി വേണ്ട കാര്യങ്ങൾ ക്രമീകരിക്കാൻ നിർദ്ദേശങ്ങൾ നൽകി.
അന്നപാനാനി വസ്ത്രാണി സാനുഗാനാം മഹാത്മനാമ് । ഭരതഃ സന്ദദാവാശു ശത്രുഘ്നസഹിതസ്തദാ ।। ൭.൯൨.
അന്നം, പാനം, വസ്ത്രങ്ങൾ എന്നിവ മഹാത്മാക്കളും അവരുടെ അനുചരന്മാർക്കും വേണ്ടിയാണ്, ഭരതനും ശത്രുഘ്നനും ചേർന്ന് അതിവേഗം ഒരുക്കി.
വാനരാശ്ച മഹാത്മാനഃ സുഗ്രീവസഹിതാസ്തദാ । വിപ്രാണാം പ്രണതാഃ സര്വേ ചക്രിരേ പരിവേഷണമ് ।। ൭.൯൨.
ആ സമയത്ത്, മഹാത്മാക്കളായ വാനരന്മാർ സുഖ്രീവനോടൊപ്പം, എല്ലാ ബ്രാഹ്മണന്മാരെയും വിനയപൂർവ്വം സേവിച്ചു.
ബിഭീഷണശ്ച രക്ഷോഭിര്ബഹുഭിഃ സ്രഗ്വിഭിര്വൃതഃ । ഋഷീണാമുഗ്രതപസാം പൂജാം ചക്രേ മഹാത്മനാമ് ।। ൭.൯൨.
വിഭീഷണൻ, പൂക്കളാൽ അലങ്കരിച്ച അനേകം രാക്ഷസന്മാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട്, ഭയങ്കരമായ തപസ്സുള്ള മഹർഷിമാർക്ക് ആദരപൂർവ്വം പൂജ നടത്തി.
ഏവം സുവിഹിതോ യജ്ഞോ ഹയമേധോ ഽഭ്യവര്തത । ലക്ഷ്മണേനാഗുപ്താ ച ഹയചര്യാ പ്രവര്തത । ഈദൃശം രാജസിംഹസ്യ യജ്ഞപ്രവരമുത്തമമ് ।। ൭.൯൨.
ഇങ്ങനെ, ഹയമേധയജ്ഞം വളരെ ക്രമമായി നടന്നു; അശ്വത്തെ കാവൽ നോക്കിയത് ലക്ഷ്മണനായിരുന്നു. രാജസിംഹനായ രാമന്റെ ഈ യജ്ഞം അത്യുത്തമമായതായിരുന്നു.
നാന്യഃ ശബ്ദോ ഽഭവത്തത്ര ഹയമേധേ മഹാത്മനഃ । ഛന്ദതോ ദേഹി വിസ്രബ്ധോ യാവത്തുഷ്യന്തി യാചകാഃ ।। ൭.൯൨.
അവിടെ മഹാത്മാവിന്റെ ഹയമേധയജ്ഞത്തിൽ, 'ആഗ്രഹികൾ തൃപ്തരാകുന്നതുവരെ ഭയമില്ലാതെ മനസ്സുതുറന്ന് കൊടുക്കൂ' എന്നതൊഴികെ മറ്റൊരു ശബ്ദവും കേൾക്കപ്പെട്ടില്ല.
താവത്സര്വാണി ദത്താനി ക്രതുമധ്യേ മഹാത്മനഃ । വിവിധാനി ച ഗൌഡാനി ഖാണ്ഡവാനി തഥൈവ ച ।। ൭.൯൨.
യജ്ഞത്തിനിടയിൽ മഹാത്മാവ് എല്ലാ വസ്തുക്കളും, വിവിധയിനം പശുക്കളും, ഭൂമി ഭാഗങ്ങളും മനസ്സുതുറന്ന് ദാനം ചെയ്തു.
ന നിസ്സൃതം ഭതത്യോഷ്ഠാദ്വചനം യാവദര്ഥിനാമ് । താവദ്വാനരരക്ഷോഭിര്ദത്തമേവാഭ്യദൃശ്യത ।। ൭.൯൨.
ആഗ്രഹികൾ ഉണ്ടായിരിക്കുമ്പോൾ, ദാനിയുടെ വായിൽ നിന്ന് ഒരിക്കലും നിരസനവാക്ക് പുറത്ത് വന്നില്ല; വാനരരും രാക്ഷസന്മാരും ചോദിച്ചതെല്ലാം ഉടൻ തന്നു.
ന കശ്ചിന്മലിനസ്തത്ര ദീനോ വാ ഽപ്യഥ കൃര്ശതഃ । തസ്മിന്യജ്ഞവരേ രാജ്ഞോ ഹൃഷ്ടപുഷ്ടജനാവൃതേ ।। ൭.൯൨.
ആ മഹത്തായ യജ്ഞത്തിൽ, സന്തോഷവും സമൃദ്ധിയും നിറഞ്ഞ ജനങ്ങൾ ചുറ്റപ്പെട്ടിരുന്നതിനാൽ, ആരും മലിനരായോ ദു:ഖിതരായോ ക്ഷീണിച്ചവരായോ ഉണ്ടായിരുന്നില്ല.
യേ ച തത്ര മഹാത്മാനോ മുനയശ്ചിരജീവിനഃ । നാസ്മരംസ്താദൃശം യജ്ഞം നാപ്യാസീത് സ കദാചന ।। ൭.൯൨.
അവിടെ ദീർഘായുസ്സുള്ള മഹാത്മാക്കളായ മുനികൾ, അത്തരം ഒരു യജ്ഞം മുമ്പ് കണ്ടതുമില്ല, അത്തരം യജ്ഞം ഒരിക്കലും നടന്നതുമില്ലെന്ന് ഓർത്തില്ല.
യഃ കൃത്യവാന്സുവര്ണേന സുവര്ണം ലഭതേ സ്മ സഃ । വിത്താര്ഥീ ലഭതേ വിത്തം രത്നാര്ഥീ രത്നമേവ ച ।। ൭.൯൨.
സ്വർണ്ണം ഉപയോഗിച്ച് യജ്ഞകർമങ്ങൾ നിർവഹിച്ചവർക്ക് സ്വർണ്ണം ലഭിച്ചു; ധനം ആഗ്രഹിച്ചവർക്ക് ധനം, രത്നം ആഗ്രഹിച്ചവർക്ക് രത്നം തന്നെയാണ് ലഭിച്ചത്.
രജതാനാം സുവര്ണാനാമശ്മനാമഥ വാസസാമ് । അനിശം ദീയമാനാനാം രാശിഃ സമുപദൃശ്യതേ ।। ൭.൯൨.
സ്വർണ്ണം, വെള്ളി, വിലയേറിയ കല്ലുകൾ, വസ്ത്രങ്ങൾ എന്നിവ ഇടവിടാതെ ദാനം ചെയ്യപ്പെട്ടുകൊണ്ടിരുന്നതുകൊണ്ട്, വലിയ കൂമ്പാരങ്ങൾ എല്ലായിടത്തും കാണാമായിരുന്നു.
ന ശക്രസ്യ ധനേശസ്യ യമസ്യ വരുണസ്യ വാ । ഈദൃശോ ദൃഷ്ടപൂര്വോ ന ഏവമൂചുസ്തപോധനാഃ ।। ൭.൯൨.
ഇന്ദ്രനും കുബേരനും യമനും വരുണനും പോലും ഇത്ര വലിയ സമ്പത്ത് മുമ്പ് കണ്ടിട്ടില്ല; അങ്ങനെ തപസ്സിൽ സമ്പന്നരായ മുനികൾ പറഞ്ഞു.
സര്വത്ര വാനരാസ്തസ്ഥുഃ സര്വത്രൈവ ച രാക്ഷസാഃ । വാസോധനാന്നമര്ഥിഭ്യഃ പൂര്ണഹസ്താ ദദുര്ഭൃശമ് ।। ൭.൯൨.
എല്ലായിടത്തും വാനരന്മാരും രാക്ഷസന്മാരും നില്ക്കുന്നു; അവർ കൈ നിറയെ വസ്ത്രവും ധനവും അന്നവും ആവശ്യമുള്ളവർക്കു മനസ്സുതുറന്ന് കൊടുത്തു.
ഈദൃശോ രാജസിംഹസ്യ യജ്ഞഃ സര്വഗുണാന്വിതഃ । സംവത്സരമഥോ സാഗ്രം വര്തതേ ന ച ഹീയതേ ।। ൭.൯൨.
എല്ലാ ഗുണങ്ങളും നിറഞ്ഞ രാജസിംഹന്റെ ഈ യജ്ഞം ഒരു സംവത്സരംകൂടി അതിലധികം നീണ്ടു, അതിന്റെ മഹത്വം കുറയാതെ തുടർന്നു.
ഇത്യാര്ഷേ ശ്രീമദ്രാമായണേ വാല്മീകീയേ ആദികാവ്യേ ശ്രീമദുത്തരകാണ്ഡേ ദ്വിനവതിതമഃ സര്ഗഃ
ഇങ്ങനെ വാല്മീകിമുനിയുടെ ആദികാവ്യമായ ശ്രീമദ്രാമായണത്തിലെ ഉത്തരകാണ്ഡയുടെ തൊണ്ണൂറാം സര്ഗം സമാപിക്കുന്നു.