സ തേഷാം ദ്വിജമുഖ്യാനാം വാക്യമദ്ഭുതദര്ശനമ് । അശ്വമേധാശ്രിതം ശ്രുത്വാ ഭൃശം പ്രീതോ ഽഭവത്തദാ ।। ൭.൯൧.
അശ്വമേധയാഗത്തെക്കുറിച്ച് അത്ഭുതകരമായ വാക്കുകൾ ശ്രേഷ്ഠബ്രാഹ്മണന്മാരിൽ നിന്ന് കേട്ടപ്പോൾ അവൻ അത്യന്തം സന്തോഷിച്ചു.
വിജ്ഞായ കര്മ തത്തേഷാം രാമോ ലക്ഷ്മണമബ്രവീത് । പ്രേഷയസ്വ ദ്രുതം ദൂതാന് സുഗ്രീവായ മഹാത്മനേ ।। ൭.൯൧.
അവരുടെ ആ കര്മ്മം മനസ്സിലാക്കി രാമൻ ലക്ഷ്മണനോട് പറഞ്ഞു: 'നീ ഉടൻ ദൂതന്മാരെ മഹാത്മാവായ സുഗ്രീവന്റെ അടുക്കൽ അയയ്ക്കണം.'
യഥാ മഹദ്ഭിര്ഹരിഭിര്ബഹുഭിശ്ച വനൌകസാമ് । സാര്ധമാഗച്ഛ ഭദ്രം തേ ഹ്യനുഭോക്തും മഹോത്സവമ് ।। ൭.൯൧.
'അവൻ വലിയ ശക്തിയുള്ള അനേകം വാനരന്മാരെയും കാട്ടിൽ താമസിക്കുന്നവരെയും കൂട്ടി വന്ന് ഈ മഹോത്സവത്തിൽ പങ്കുചേരണം. നിനക്കു എല്ലാ മംഗളവും ഉണ്ടാകട്ടെ.'
ബിഭീഷണശ്ച രക്ഷോഭിഃ കാമഗൈര്ബഹുഭിര്വൃതഃ । അശ്വമേധം മഹായജ്ഞമായാത്വതുലവിക്രമഃ ।। ൭.൯൧.
അതുല്യശക്തിയുള്ള ബിഭീഷണൻ, ഇഷ്ടാനുസൃതമായി അനേകം രാക്ഷസന്മാരെ കൂട്ടി, അശ്വമേധയാഗത്തിൽ എത്തണം.
രാജാനശ്ച മഹാഭാഗാ യേ മേ പ്രിയചികീര്ഷവഃ । സാനുഗാഃ ക്ഷിപ്രമായാന്തു യജ്ഞം ദ്രഷ്ടുമനുത്തമമ് ।। ൭.൯൧.
എന്നെ സന്തോഷിപ്പിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്ന മഹാഭാഗ്യശാലികളായ രാജാക്കന്മാരും അവരുടെ അനുചരന്മാരുമൊത്ത് ഉടൻ തന്നെ ഈ മഹായജ്ഞം കാണാൻ വരിക.
ദേശാന്തരഗതാ യേ ച ദ്വിജാ ധര്മസമാഹിതാഃ । ആമന്ത്രയസ്വ താന്സര്വാനശ്വമേധായ ലക്ഷ്മണ ।। ൭.൯൧.
ലക്ഷ്മണാ, ധർമ്മത്തിൽ സ്ഥിരതയുള്ള, ദൂരദേശങ്ങളിൽ താമസിക്കുന്ന എല്ലാ ദ്വിജന്മാരെയും അശ്വമേധയജ്ഞത്തിന് ക്ഷണിക്കണം.
ഋഷയശ്ച മഹാബാഹോ ആഹൂയന്താം തപോധനാഃ । ദേശാന്തരഗതാഃ സര്വേ സദാരാശ്ച ദ്വിജാതയഃ । തഥൈവ താലാവചരാസ്തഥൈവ നടനര്തകാഃ ।। ൭.൯൧.
മഹാബാഹുവായവനേ, തപസ്സിൽ സമ്പന്നരായ ഋഷിമാരെയും, ദൂരദേശങ്ങളിൽ താമസിക്കുന്ന കുടുംബസമേതരായ എല്ലാ ദ്വിജന്മാരെയും, താലാവനങ്ങളിൽ താമസിക്കുന്നവരെയും, അതുപോലെ നടന്മാരെയും നർത്തകരെയും വിളിക്കണം.
യജ്ഞവാടശ്ച സുമഹാന്ഗോമത്യാ നൈമിശേ വനേ । ആജ്ഞാപ്യതാം മഹാബാഹോ തദ്ധി പുണ്യമനുത്തമമ് ।। ൭.൯൧.
ഗോമതീനദിയുടെ തീരത്തുള്ള നൈമിഷാരണ്യത്തിൽ മഹായജ്ഞവാടിയും ഒരുക്കാൻ കല്പിക്കണം, മഹാബാഹുവേ, കാരണം അതാണ് ഏറ്റവും പുണ്യമായത്.
ശാന്തയശ്ച മഹാബാഹോ പ്രവര്ത്യന്താം സമന്തതഃ ।। ൭.൯൧.
മഹാബാഹുവേ, സമാധാനപരരായവർ എല്ലായിടത്തും പ്രവർത്തിക്കാൻ തയ്യാറാകണം.
ശതശശ്ചാപി ധര്മജ്ഞാഃ ക്രതുമുഖ്യമനുത്തമമ് । അനുഭൂയ മഹായജ്ഞം നൈമിശേ രഘുനന്ദന ।। ൭.൯൧.
രഘുവംശജനായവനേ, ധർമ്മം അറിയുന്ന നൂറുകണക്കിനു പേർ, നൈമിഷാരണ്യത്തിൽ ഈ മഹായജ്ഞം അനുഭവിച്ച് ഒന്നിച്ചു ചേരണം.
തുഷ്ടഃ പുഷ്ടശ്ച സര്വോ ഽസൌ മാനിതശ്ച യഥാവിധി । പ്രീതിം യാസ്യതി ധര്മജ്ഞ ശീഘ്രമാമന്ത്ര്യതാം ജനഃ ।। ൭.൯൧.
എല്ലാവർക്കും തൃപ്തിയും പോഷണവും യഥാവിധി ആദരവും ലഭിക്കും; അതിനാൽ, ധർമ്മം അറിയുന്നവനേ, ജനങ്ങളെ വേഗത്തിൽ ക്ഷണിക്കണം.
ശതം വാഹസഹസ്രാണാം തണ്ഡുലാനാം വപുഷ്മതാമ് । അയുതം തിലമുദ്ഗാനാം പ്രയാത്വഗ്രേ മഹാബല ।। ൭.൯൧.
മഹാബലശാലിയായവനേ, നൂറായിരം തൂക്കം നല്ല അരിയും, പത്തായിരം തൂക്കം എള്ളും പയർവരും മുന്നോടിയായി അയക്കണം.
ചണകാനാം കുലിത്ഥാനാം മാഷാണാം ലവണസ്യ ച । അതോ ഽനുരൂപം സ്നേഹം ച ഗന്ധം സങ്ക്ഷിപ്തമേവ ച ।। ൭.൯൧.
ചണ, കൊലിത്ത്, ഉഴുന്ന്, ഉപ്പ്, അതിനനുസരിച്ച് എണ്ണയും സുഗന്ധവസ്തുക്കളും കൂടി അയക്കണം.
സുവര്ണകോട്യോ ബഹുലാ ഹിരണ്യസ്യ ശതോത്തരാഃ । അഗ്രതോ ഭരതഃ കൃത്വാ ഗച്ഛത്വഗ്രേ സമാധിനാ ।। ൭.൯൧.
പല കോടീ സ്വർണ്ണവും നൂറുകണക്കിനു വെള്ളിയും മുന്നോട്ട് അയക്കണം; ഭാരതൻ ശ്രദ്ധയോടെ അതിന്റെ നേതൃത്വം എടുക്കണം.
അന്തരാ പണ്യവീഥ്യശ്ച സര്വേ ച നടനര്തകാഃ । സൂദാ നാര്യശ്ച ബഹവോ നിത്യം യൌവനശാലിനഃ ।। ൭.൯൧.
വ്യാപാരവീഥികളിലുള്ള എല്ലാ വ്യാപാരികളും, നടന്മാരും നർത്തകരും, പാചകരും, എന്നും യൗവനമുള്ള സ്ത്രീകളും മുന്നോട്ട് പോകണം.
ഭരതേന തു സാര്ധം തേ യാന്തു സൈന്യാനി ചാഗ്രതഃ । നൈഗമാ ബലവൃദ്ധാശ്ച ദ്വിജാശ്ച സുസമാഹിതാഃ ।। ൭.൯൧.
ഭാരതനോടൊപ്പം സൈന്യങ്ങളും, നഗരത്തിലെ ശക്തരായവരും, മൂപ്പന്മാരും, സമാധാനപരരായ ദ്വിജന്മാരും മുന്നോട്ട് പോകണം.
കര്മാന്തികാന്വര്ധകിനഃ കോശാധ്യക്ഷാംശ്ച നൈഗമാന് । മമ മാതഽസ്തഥാ സര്വാഃ കുമാരാന്തഃപുരാണി ച ।। ൭.൯൧.
അവസാനപ്രവൃത്തികളിൽ ഏർപ്പെട്ടിരിക്കുന്നവരും, കെട്ടിടവിദഗ്ധരും, ധനകാര്യപ്രഭുക്കളും, നഗരവാസികളും, എന്റെ എല്ലാ അമ്മമാരും, രാജകുമാരന്മാരും, അന്തഃപുരത്തിലെ സ്ത്രീകളും കൂടെ പോകണം.
കാഞ്ചനീം മമ പത്നീം ച ദീക്ഷായാം ജ്ഞാംശ്ച കര്മണി । അഗ്രതോ ഭരതഃ കൃത്വാ ഗച്ഛത്വഗ്രേ മഹായശാഃ ।। ൭.൯൧.
എന്റെ സ്വർണ്ണാഭരണധാരിണിയായ ഭാര്യയും, യജ്ഞവിദ്യയുള്ളവരും ഭാരതൻ മുന്നിൽ വെച്ച്, മഹാശ്രേഷ്ഠനായവൻ മുന്നോട്ട് പോകണം.
ഉപകാര്യാ മഹാര്ഹാശ്ച പാര്ഥിവാനാം മഹൌജസാമ് । സാനുഗാനാം നരശ്രേഷ്ഠോ വ്യാദിദേശ മഹാബലഃ ।। ൭.൯൧.
മഹാബലശാലിയായ മനുഷ്യശ്രേഷ്ഠൻ, മഹാശക്തിയുള്ള രാജാക്കന്മാരെയും അവരുടെ അനുചരന്മാരെയും, ഏറ്റവും മാന്യരായ സേവകരെയും നിർദ്ദേശങ്ങൾ നൽകി.
ഇത്യാര്ഷേ ശ്രീമദ്രാമായണേ വാല്മീകീയേ ആദികാവ്യേ ശ്രീമദുത്തരകാണ്ഡേ ഏകനവതിതമഃ സര്ഗഃ
ഇങ്ങനെ മഹർഷിയായ വാൽമീകി രചിച്ച മഹത്തായ രാമായണത്തിലെ ഉത്തരകാണ്ഡയിലെ ഒൻപത്പത്തൊന്നാമത്തെ സർഗം സമാപിക്കുന്നു.
തത്സര്വമഖിലേനാശു പ്രസ്ഥാപ്യ ഭരതാഗ്രജഃ । ഹയം ലക്ഷണസമ്പന്നം കൃഷ്ണസാരം മുമോച ഹ ।। ൭.൯൨.
അവയെല്ലാം വേഗത്തിൽ അയച്ച ശേഷം, ഭാരതന്റെ മൂത്ത സഹോദരൻ, എല്ലാ ലക്ഷണങ്ങളുമുള്ള കറുത്ത മാൻ നിറമുള്ള അശ്വത്തെ വിട്ടയച്ചു.
ഋത്വിഗ്ഭിര്ലക്ഷ്മണം സാര്ധമശ്വതന്ത്രേ നിയോജ്യ ച । തതോ ഽഭ്യഗച്ഛത്കാകുത്സ്ഥഃ സഹ സൈന്യേന നൈമിശമ് ।। ൭.൯൨.
യജ്ഞവേദികളോടൊപ്പം ലക്ഷ്മണനെ അശ്വമേധയജ്ഞത്തിൽ നിയോഗിച്ച്, കാകുത്സ്ഥൻ സൈന്യത്തോടൊപ്പം നൈമിഷാരണ്യത്തിലേക്ക് പുറപ്പെട്ടു.
യജ്ഞവാടം മഹാബാഹുര്ദൃഷ്ട്വാ പരമമദ്ഭുതമ് । പ്രബര്ഷമതുലം ലേഭേ ശ്രീമാനിതി വചോ ഽബ്രവീത് ।। ൭.൯൨.
അദ്ഭുതമായ യജ്ഞവാടം മഹാബലശാലിയായ ശ്രീരാമൻ കണ്ടപ്പോൾ, അതിന്റെ അതുല്യമായ ഭംഗിയിൽ അത്ഭുതംകൊണ്ടു നിറഞ്ഞു, ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.
നൈമിഷേ വസതസ്തസ്യ സര്വ ഏവ നരാധിപാഃ । ആനിന്യുരുപഹാരാംശ്ച താന്രാമഃ പ്രത്യപൂജയത് ।। ൭.൯൨.
നൈമിശാരണ്യത്തിൽ വസിക്കുന്ന സമയത്ത്, എല്ലാ രാജാക്കന്മാരും ഭക്തിപൂർവ്വം ഭേദമായ ഭേദമായ സമ്മാനങ്ങൾ കൊണ്ടുവന്നു, അവയെല്ലാം രാമൻ ആദരപൂർവ്വം സ്വീകരിച്ചു.
ഉപകാര്യാ മഹാര്ഹാശ്ച പാര്ഥിവാനാം മഹാത്മനാമ് । സാനുഗാനാം നരശ്രേഷ്ഠോ വ്യാദിദേശ മഹാമതിഃ ।। ൭.൯൨.
മഹാത്മാക്കളായ രാജാക്കന്മാരെയും അവരുടെ അനുചരന്മാരെയും ആദരപൂർവ്വം സ്വീകരിക്കാൻ, മനസ്സിൽ വലിയ ജ്ഞാനം ഉള്ള രാമൻ അവർക്കായി വേണ്ട കാര്യങ്ങൾ ക്രമീകരിക്കാൻ നിർദ്ദേശങ്ങൾ നൽകി.
അന്നപാനാനി വസ്ത്രാണി സാനുഗാനാം മഹാത്മനാമ് । ഭരതഃ സന്ദദാവാശു ശത്രുഘ്നസഹിതസ്തദാ ।। ൭.൯൨.
അന്നം, പാനം, വസ്ത്രങ്ങൾ എന്നിവ മഹാത്മാക്കളും അവരുടെ അനുചരന്മാർക്കും വേണ്ടിയാണ്, ഭരതനും ശത്രുഘ്നനും ചേർന്ന് അതിവേഗം ഒരുക്കി.
വാനരാശ്ച മഹാത്മാനഃ സുഗ്രീവസഹിതാസ്തദാ । വിപ്രാണാം പ്രണതാഃ സര്വേ ചക്രിരേ പരിവേഷണമ് ।। ൭.൯൨.
ആ സമയത്ത്, മഹാത്മാക്കളായ വാനരന്മാർ സുഖ്രീവനോടൊപ്പം, എല്ലാ ബ്രാഹ്മണന്മാരെയും വിനയപൂർവ്വം സേവിച്ചു.
ബിഭീഷണശ്ച രക്ഷോഭിര്ബഹുഭിഃ സ്രഗ്വിഭിര്വൃതഃ । ഋഷീണാമുഗ്രതപസാം പൂജാം ചക്രേ മഹാത്മനാമ് ।। ൭.൯൨.
വിഭീഷണൻ, പൂക്കളാൽ അലങ്കരിച്ച അനേകം രാക്ഷസന്മാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട്, ഭയങ്കരമായ തപസ്സുള്ള മഹർഷിമാർക്ക് ആദരപൂർവ്വം പൂജ നടത്തി.
ഏവം സുവിഹിതോ യജ്ഞോ ഹയമേധോ ഽഭ്യവര്തത । ലക്ഷ്മണേനാഗുപ്താ ച ഹയചര്യാ പ്രവര്തത । ഈദൃശം രാജസിംഹസ്യ യജ്ഞപ്രവരമുത്തമമ് ।। ൭.൯൨.
ഇങ്ങനെ, ഹയമേധയജ്ഞം വളരെ ക്രമമായി നടന്നു; അശ്വത്തെ കാവൽ നോക്കിയത് ലക്ഷ്മണനായിരുന്നു. രാജസിംഹനായ രാമന്റെ ഈ യജ്ഞം അത്യുത്തമമായതായിരുന്നു.
നാന്യഃ ശബ്ദോ ഽഭവത്തത്ര ഹയമേധേ മഹാത്മനഃ । ഛന്ദതോ ദേഹി വിസ്രബ്ധോ യാവത്തുഷ്യന്തി യാചകാഃ ।। ൭.൯൨.
അവിടെ മഹാത്മാവിന്റെ ഹയമേധയജ്ഞത്തിൽ, 'ആഗ്രഹികൾ തൃപ്തരാകുന്നതുവരെ ഭയമില്ലാതെ മനസ്സുതുറന്ന് കൊടുക്കൂ' എന്നതൊഴികെ മറ്റൊരു ശബ്ദവും കേൾക്കപ്പെട്ടില്ല.