സ കാലേ പ്രാപ്തവാഁല്ലോകമിലോ ബ്രാഹ്മമനുത്തമമ് । ഐലഃ പുരൂരവാ രാജാ പ്രതിഷ്ഠാനമവാപ്തവാന് ।। ൭.൯൦.
കാലക്രമേണ ഇല പരമമായ ബ്രഹ്മലോകം പ്രാപിച്ചു, ഇലയുടെ പുത്രനായ പുരൂരവസ് രാജാവ് പ്രതിഷ്ഠാനപുരം കൈവരിച്ചു.
ഈദൃശോ ഹ്യശ്വമേധസ്യ പ്രഭാവഃ പുരുഷര്ഷഭൌ । സ്ത്രീഭൂതഃ പൌരുഷം ലേഭേ യച്ചാന്യദപി ദുര്ലഭമ് ।। ൭.൯൦.
മനുഷ്യരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായവനേ, അശ്വമേധയാഗത്തിന്റെ ശക്തി ഇതാണ്: സ്ത്രീയായവൻ വീണ്ടും പുരുഷത്വം നേടി, അതുപോലെ അപൂർവമായ അനുഗ്രഹങ്ങളും ലഭിച്ചു.
ഇത്യാര്ഷേ ശ്രീമദ്രാമായണേ വാല്മീകീയേ ആദികാവ്യേ ശ്രീമദുത്തരകാണ്ഡേ നവതിതമഃ സര്ഗഃ
ഇങ്ങനെ വാല്മീകി മഹർഷിയുടെ ശ്രേഷ്ഠമായ ആദികാവ്യമായ ശ്രീരാമായണത്തിലെ ഉത്തരകാണ്ഡയുടെ തൊണ്ണൂറ്റാം സർഗം സമാപിച്ചു.
ഏതദാഖ്യായ കാകുത്സ്ഥോ ഭ്രാതൃഭ്യാമമിതപ്രഭഃ । ലക്ഷ്മണം പുനരേവാഹ ധര്മയുക്തമിദം വചഃ ।। ൭.൯൧.
ഇത് പറഞ്ഞശേഷം കാകുത്സ്ഥകുലത്തിൽ ജനിച്ച അതിയായ പ്രകാശമുള്ളവൻ സഹോദരന്മാരുടെ സാന്നിധ്യത്തിൽ ലക്ഷ്മണനോട് ധർമ്മപരമായ ഈ വാക്കുകൾ വീണ്ടും പറഞ്ഞു.
വസിഷ്ഠം വാമദേവം ച ജാബാലിമഥ കശ്യപമ് । ദ്വിജാംശ്ച സര്വപ്രവരാനശ്വമേധപുരസ്കൃതാന് ।। ൭.൯൧.
വസിഷ്ഠൻ, വാമദേവൻ, ജാബാലി, കശ്യപൻ, അശ്വമേധയാഗത്തിൽ മുഖ്യമായിരുന്ന എല്ലാ ശ്രേഷ്ഠബ്രാഹ്മണന്മാരെയും—
ഏതാന്സര്വാന്സമാനീയ മന്ത്രയിത്വാ ച ലക്ഷ്മണ । ഹയം ലക്ഷണസമ്പന്നം വിമോക്ഷ്യാമി സമാധിനാ ।। ൭.൯൧.
ഇവരെല്ലാവരെയും കൂട്ടി, ആലോചിച്ച്, ലക്ഷ്മണാ, ഞാൻ ശുഭലക്ഷണങ്ങളുള്ള കുതിരയെ ഏകാഗ്രതയോടെ വിടുവിക്കും.
തദ്വാക്യം രാഘവേണോക്തം ശ്രുത്വാ ത്വരിതവിക്രമഃ । ദ്വിജാന്സര്വാന്സമാഹൂയ ദര്ശയാമാസ രാഘവമ് ।। ൭.൯൧.
രാഘവൻ പറഞ്ഞ വാക്കുകൾ കേട്ട ഉടൻ ദ്രുതഗതിയുള്ള ലക്ഷ്മണൻ എല്ലാ ബ്രാഹ്മണന്മാരെയും വിളിച്ചു കൂട്ടി രാഘവന്റെ മുമ്പിൽ എത്തിച്ചു.
തേ ദൃഷ്ട്വാ ദേവസങ്കാശം കൃതപാദാഭിവന്ദനമ് । രാഘവം സുദുരാധര്ഷമാശീര്ഭിഃ സമപൂജയന് ।। ൭.൯൧.
ദേവന്മാരെപ്പോലെയുള്ള രാഘവനെ കണ്ടു, അവന്റെ പാദങ്ങളിൽ വന്ദനം ചെയ്തശേഷം, അവരെ സമീപിക്കാൻ അത്യന്തം ദുഷ്കരനായ രാഘവനെ അനുഗ്രഹവാക്കുകളോടെ ആദരിച്ചു.
പ്രാഞ്ജലിഃ സ തദാ ഭൂത്വാ രാഘവോ ദ്വിജസത്തമാന് । ആചചക്ഷേ ഽശ്വമേധസ്യ ഹ്യഭിപ്രായം മഹായശാഃ ।। ൭.൯൧.
അപ്പോൾ മഹാശ്രീയുള്ള രാഘവൻ കൈകൂപ്പി, ശ്രേഷ്ഠബ്രാഹ്മണന്മാരോട് അശ്വമേധയാഗം നടത്താനുള്ള തന്റെ മനസ്സിലുണ്ടായിരുന്ന ആഗ്രഹം അറിയിച്ചു.
തേ തു രാമസ്യ തച്ഛ്രുത്വാ നമസ്കൃത്വാ വൃഷധ്വജമ് । അശ്വമേധം ദ്വിജാഃ സര്വേ പൂജയന്തി സ്മ സര്വശഃ ।। ൭.൯൧.
രാമന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട ശേഷം, എല്ലാ ബ്രാഹ്മണന്മാരും വൃഷധ്വജനായ ഭഗവാനെ വന്ദിച്ച് അശ്വമേധയാഗത്തെ എല്ലാ രീതിയിലും പൂജിച്ചു.
സ തേഷാം ദ്വിജമുഖ്യാനാം വാക്യമദ്ഭുതദര്ശനമ് । അശ്വമേധാശ്രിതം ശ്രുത്വാ ഭൃശം പ്രീതോ ഽഭവത്തദാ ।। ൭.൯൧.
അശ്വമേധയാഗത്തെക്കുറിച്ച് അത്ഭുതകരമായ വാക്കുകൾ ശ്രേഷ്ഠബ്രാഹ്മണന്മാരിൽ നിന്ന് കേട്ടപ്പോൾ അവൻ അത്യന്തം സന്തോഷിച്ചു.
വിജ്ഞായ കര്മ തത്തേഷാം രാമോ ലക്ഷ്മണമബ്രവീത് । പ്രേഷയസ്വ ദ്രുതം ദൂതാന് സുഗ്രീവായ മഹാത്മനേ ।। ൭.൯൧.
അവരുടെ ആ കര്മ്മം മനസ്സിലാക്കി രാമൻ ലക്ഷ്മണനോട് പറഞ്ഞു: 'നീ ഉടൻ ദൂതന്മാരെ മഹാത്മാവായ സുഗ്രീവന്റെ അടുക്കൽ അയയ്ക്കണം.'
യഥാ മഹദ്ഭിര്ഹരിഭിര്ബഹുഭിശ്ച വനൌകസാമ് । സാര്ധമാഗച്ഛ ഭദ്രം തേ ഹ്യനുഭോക്തും മഹോത്സവമ് ।। ൭.൯൧.
'അവൻ വലിയ ശക്തിയുള്ള അനേകം വാനരന്മാരെയും കാട്ടിൽ താമസിക്കുന്നവരെയും കൂട്ടി വന്ന് ഈ മഹോത്സവത്തിൽ പങ്കുചേരണം. നിനക്കു എല്ലാ മംഗളവും ഉണ്ടാകട്ടെ.'
ബിഭീഷണശ്ച രക്ഷോഭിഃ കാമഗൈര്ബഹുഭിര്വൃതഃ । അശ്വമേധം മഹായജ്ഞമായാത്വതുലവിക്രമഃ ।। ൭.൯൧.
അതുല്യശക്തിയുള്ള ബിഭീഷണൻ, ഇഷ്ടാനുസൃതമായി അനേകം രാക്ഷസന്മാരെ കൂട്ടി, അശ്വമേധയാഗത്തിൽ എത്തണം.
രാജാനശ്ച മഹാഭാഗാ യേ മേ പ്രിയചികീര്ഷവഃ । സാനുഗാഃ ക്ഷിപ്രമായാന്തു യജ്ഞം ദ്രഷ്ടുമനുത്തമമ് ।। ൭.൯൧.
എന്നെ സന്തോഷിപ്പിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്ന മഹാഭാഗ്യശാലികളായ രാജാക്കന്മാരും അവരുടെ അനുചരന്മാരുമൊത്ത് ഉടൻ തന്നെ ഈ മഹായജ്ഞം കാണാൻ വരിക.
ദേശാന്തരഗതാ യേ ച ദ്വിജാ ധര്മസമാഹിതാഃ । ആമന്ത്രയസ്വ താന്സര്വാനശ്വമേധായ ലക്ഷ്മണ ।। ൭.൯൧.
ലക്ഷ്മണാ, ധർമ്മത്തിൽ സ്ഥിരതയുള്ള, ദൂരദേശങ്ങളിൽ താമസിക്കുന്ന എല്ലാ ദ്വിജന്മാരെയും അശ്വമേധയജ്ഞത്തിന് ക്ഷണിക്കണം.
ഋഷയശ്ച മഹാബാഹോ ആഹൂയന്താം തപോധനാഃ । ദേശാന്തരഗതാഃ സര്വേ സദാരാശ്ച ദ്വിജാതയഃ । തഥൈവ താലാവചരാസ്തഥൈവ നടനര്തകാഃ ।। ൭.൯൧.
മഹാബാഹുവായവനേ, തപസ്സിൽ സമ്പന്നരായ ഋഷിമാരെയും, ദൂരദേശങ്ങളിൽ താമസിക്കുന്ന കുടുംബസമേതരായ എല്ലാ ദ്വിജന്മാരെയും, താലാവനങ്ങളിൽ താമസിക്കുന്നവരെയും, അതുപോലെ നടന്മാരെയും നർത്തകരെയും വിളിക്കണം.
യജ്ഞവാടശ്ച സുമഹാന്ഗോമത്യാ നൈമിശേ വനേ । ആജ്ഞാപ്യതാം മഹാബാഹോ തദ്ധി പുണ്യമനുത്തമമ് ।। ൭.൯൧.
ഗോമതീനദിയുടെ തീരത്തുള്ള നൈമിഷാരണ്യത്തിൽ മഹായജ്ഞവാടിയും ഒരുക്കാൻ കല്പിക്കണം, മഹാബാഹുവേ, കാരണം അതാണ് ഏറ്റവും പുണ്യമായത്.
ശാന്തയശ്ച മഹാബാഹോ പ്രവര്ത്യന്താം സമന്തതഃ ।। ൭.൯൧.
മഹാബാഹുവേ, സമാധാനപരരായവർ എല്ലായിടത്തും പ്രവർത്തിക്കാൻ തയ്യാറാകണം.
ശതശശ്ചാപി ധര്മജ്ഞാഃ ക്രതുമുഖ്യമനുത്തമമ് । അനുഭൂയ മഹായജ്ഞം നൈമിശേ രഘുനന്ദന ।। ൭.൯൧.
രഘുവംശജനായവനേ, ധർമ്മം അറിയുന്ന നൂറുകണക്കിനു പേർ, നൈമിഷാരണ്യത്തിൽ ഈ മഹായജ്ഞം അനുഭവിച്ച് ഒന്നിച്ചു ചേരണം.
തുഷ്ടഃ പുഷ്ടശ്ച സര്വോ ഽസൌ മാനിതശ്ച യഥാവിധി । പ്രീതിം യാസ്യതി ധര്മജ്ഞ ശീഘ്രമാമന്ത്ര്യതാം ജനഃ ।। ൭.൯൧.
എല്ലാവർക്കും തൃപ്തിയും പോഷണവും യഥാവിധി ആദരവും ലഭിക്കും; അതിനാൽ, ധർമ്മം അറിയുന്നവനേ, ജനങ്ങളെ വേഗത്തിൽ ക്ഷണിക്കണം.
ശതം വാഹസഹസ്രാണാം തണ്ഡുലാനാം വപുഷ്മതാമ് । അയുതം തിലമുദ്ഗാനാം പ്രയാത്വഗ്രേ മഹാബല ।। ൭.൯൧.
മഹാബലശാലിയായവനേ, നൂറായിരം തൂക്കം നല്ല അരിയും, പത്തായിരം തൂക്കം എള്ളും പയർവരും മുന്നോടിയായി അയക്കണം.
ചണകാനാം കുലിത്ഥാനാം മാഷാണാം ലവണസ്യ ച । അതോ ഽനുരൂപം സ്നേഹം ച ഗന്ധം സങ്ക്ഷിപ്തമേവ ച ।। ൭.൯൧.
ചണ, കൊലിത്ത്, ഉഴുന്ന്, ഉപ്പ്, അതിനനുസരിച്ച് എണ്ണയും സുഗന്ധവസ്തുക്കളും കൂടി അയക്കണം.
സുവര്ണകോട്യോ ബഹുലാ ഹിരണ്യസ്യ ശതോത്തരാഃ । അഗ്രതോ ഭരതഃ കൃത്വാ ഗച്ഛത്വഗ്രേ സമാധിനാ ।। ൭.൯൧.
പല കോടീ സ്വർണ്ണവും നൂറുകണക്കിനു വെള്ളിയും മുന്നോട്ട് അയക്കണം; ഭാരതൻ ശ്രദ്ധയോടെ അതിന്റെ നേതൃത്വം എടുക്കണം.
അന്തരാ പണ്യവീഥ്യശ്ച സര്വേ ച നടനര്തകാഃ । സൂദാ നാര്യശ്ച ബഹവോ നിത്യം യൌവനശാലിനഃ ।। ൭.൯൧.
വ്യാപാരവീഥികളിലുള്ള എല്ലാ വ്യാപാരികളും, നടന്മാരും നർത്തകരും, പാചകരും, എന്നും യൗവനമുള്ള സ്ത്രീകളും മുന്നോട്ട് പോകണം.
ഭരതേന തു സാര്ധം തേ യാന്തു സൈന്യാനി ചാഗ്രതഃ । നൈഗമാ ബലവൃദ്ധാശ്ച ദ്വിജാശ്ച സുസമാഹിതാഃ ।। ൭.൯൧.
ഭാരതനോടൊപ്പം സൈന്യങ്ങളും, നഗരത്തിലെ ശക്തരായവരും, മൂപ്പന്മാരും, സമാധാനപരരായ ദ്വിജന്മാരും മുന്നോട്ട് പോകണം.
കര്മാന്തികാന്വര്ധകിനഃ കോശാധ്യക്ഷാംശ്ച നൈഗമാന് । മമ മാതഽസ്തഥാ സര്വാഃ കുമാരാന്തഃപുരാണി ച ।। ൭.൯൧.
അവസാനപ്രവൃത്തികളിൽ ഏർപ്പെട്ടിരിക്കുന്നവരും, കെട്ടിടവിദഗ്ധരും, ധനകാര്യപ്രഭുക്കളും, നഗരവാസികളും, എന്റെ എല്ലാ അമ്മമാരും, രാജകുമാരന്മാരും, അന്തഃപുരത്തിലെ സ്ത്രീകളും കൂടെ പോകണം.
കാഞ്ചനീം മമ പത്നീം ച ദീക്ഷായാം ജ്ഞാംശ്ച കര്മണി । അഗ്രതോ ഭരതഃ കൃത്വാ ഗച്ഛത്വഗ്രേ മഹായശാഃ ।। ൭.൯൧.
എന്റെ സ്വർണ്ണാഭരണധാരിണിയായ ഭാര്യയും, യജ്ഞവിദ്യയുള്ളവരും ഭാരതൻ മുന്നിൽ വെച്ച്, മഹാശ്രേഷ്ഠനായവൻ മുന്നോട്ട് പോകണം.
ഉപകാര്യാ മഹാര്ഹാശ്ച പാര്ഥിവാനാം മഹൌജസാമ് । സാനുഗാനാം നരശ്രേഷ്ഠോ വ്യാദിദേശ മഹാബലഃ ।। ൭.൯൧.
മഹാബലശാലിയായ മനുഷ്യശ്രേഷ്ഠൻ, മഹാശക്തിയുള്ള രാജാക്കന്മാരെയും അവരുടെ അനുചരന്മാരെയും, ഏറ്റവും മാന്യരായ സേവകരെയും നിർദ്ദേശങ്ങൾ നൽകി.
ഇത്യാര്ഷേ ശ്രീമദ്രാമായണേ വാല്മീകീയേ ആദികാവ്യേ ശ്രീമദുത്തരകാണ്ഡേ ഏകനവതിതമഃ സര്ഗഃ
ഇങ്ങനെ മഹർഷിയായ വാൽമീകി രചിച്ച മഹത്തായ രാമായണത്തിലെ ഉത്തരകാണ്ഡയിലെ ഒൻപത്പത്തൊന്നാമത്തെ സർഗം സമാപിക്കുന്നു.