കര്ദമേനൈവമുക്താസ്തു സര്വ ഏവ ദ്വിജര്ഷഭാഃ । രോചയന്തി സ്മ തം യജ്ഞം രുദ്രസ്യാരാധനം പ്രതി ।। ൭.൯൦.
ഇങ്ങനെ കര്ദമൻ പറഞ്ഞതോടെ, ദ്വിജന്മാരിൽ ഏറ്റവും ശ്രേഷ്ഠന്മാരായവർ രുദ്രനാരാധനയ്ക്കായി ആ യജ്ഞം നടത്താൻ സമ്മതിച്ചു.
സംവര്തസ്യ തു രാജര്ഷേഃ ശിഷ്യഃ പുരപുരഞ്ജയഃ । മരുത്ത ഇതി വിഖ്യാതസ്തം യജ്ഞം സമുപാഹരത് ।। ൭.൯൦.
സംവർത്ത എന്ന രാജർഷിയുടെ ശിഷ്യനായ, പ്രസിദ്ധനായ മരുത്തൻ ആ യജ്ഞം നടത്താൻ മുന്നോട്ട് വന്നു.
തതോ യജ്ഞോ മഹാനാസീദ്ബുധാശ്രമസമീപതഃ । രുദ്രശ്ച പരമം തോഷമാജഗാമ മഹായശാഃ ।। ൭.൯൦.
പിന്നീട് ബുധന്റെ ആശ്രമത്തിനടുത്ത് വലിയ യജ്ഞം നടന്നു, അതിൽ മഹാശ്രീയുള്ള രുദ്രൻ അത്യന്തം സന്തോഷിച്ചു.
അഥ യജ്ഞേ സമാപ്തേ തു പ്രീതഃ പരമയാ മുദാ । ഉമാപതിര്ദ്വിജാന്സര്വാനുവാച ഇലസന്നിധൌ ।। ൭.൯൦.
യജ്ഞം കഴിഞ്ഞപ്പോൾ, അതിയായ സന്തോഷത്തോടെ ഉമാപതി എല്ലാ ബ്രാഹ്മണന്മാരോടും ഇലയുടെ സാന്നിധ്യത്തിൽ സംസാരിച്ചു.
പ്രീതോ ഽസ്മി ഹയമേധേന ഭക്ത്യാ ച ദ്വിജസത്തമാഃ । അസ്യ ബാഹ്ലിപതേശ്ചൈവ കിം കരോമി പ്രിയം ശുഭമ് ।। ൭.൯൦.
അശ്വമേധയജ്ഞത്തിലും നിങ്ങളുടെ ഭക്തിയിലും ഞാൻ തൃപ്തനാണ്, ദ്വിജശ്രേഷ്ഠന്മാരേ. ഈ ബാഹ്ലികരാജാവിന് ഞാൻ എന്ത് നല്ലതും പ്രിയവും ചെയ്യണം?
തഥാ വദതി ദേവേശേ ദ്വിജാസ്തേ സുസമാഹിതാഃ । പ്രസാദയന്തി ദേവേശം യഥാ സ്യാത്പുരുഷസ്ത്വിലാ ।। ൭.൯൦.
ദേവേന്ദ്രൻ ഇങ്ങനെ ചോദിച്ചപ്പോൾ, ബ്രാഹ്മണന്മാർ മനസ്സു ഏകാഗ്രമാക്കി ഇലാ വീണ്ടും പുരുഷനാകണമെന്ന് അപേക്ഷിച്ചു.
തതഃ പ്രീതോ മഹാദേവഃ പുരുഷത്വം ദദൌ പുനഃ । ഇലായൈ സുമഹാതേജാ ദത്ത്വാ ചാന്തരധീയത ।। ൭.൯൦.
അപ്പോൾ മഹാദേവൻ അതിയായ സന്തോഷത്തോടെ ഇലയ്ക്ക് വീണ്ടും പുരുഷത്വം നൽകി, അതിനുശേഷം അവിടെ നിന്ന് അപ്രത്യക്ഷനായി.
നിവൃത്തേ ഹയമേധേ ച ഗതശ്ചാദര്ശനം ഹരഃ । യഥാഗതം ദ്വിജാഃ സര്വേ ഹ്യഗച്ഛന്ദീര്ഘദര്ശിനഃ ।। ൭.൯൦.
അശ്വമേധയാഗം കഴിഞ്ഞപ്പോൾ ഹരൻ അദൃശനായതോടെ ദീർഘദർശികളായ എല്ലാ ബ്രാഹ്മണന്മാരും വന്നപോലെ തന്നെ തിരിച്ചു പോയി.
രാജാ തു ബാഹ്ലിമുത്സൃജ്യ മധ്യദേശേ ഹ്യനുത്തമമ് । നിവേശയാമാസ പുരം പ്രതിഷ്ഠാനം യശസ്കരമ് ।। ൭.൯൦.
രാജാവ് ബാഹ്ലികം വിട്ട് മധ്യദേശത്ത് പ്രശസ്തമായ പ്രതിഷ്ഠാനപുരം സ്ഥാപിച്ചു.
ശശബിന്ദുശ്ച രാജര്ഷിര്ബാഹ്ലിം പുരപുരഞ്ജയഃ । പ്രതിഷ്ഠാനേ ഇലോ രാജാ പ്രജാപതിസുതോ ബലീ ।। ൭.൯൦.
ശശബിന്ദു എന്ന രാജർഷി ബാഹ്ലികം ഭരിച്ചപ്പോൾ, പ്രജാപതിയുടെ പുത്രനായ ബലശാലിയായ ഇല പ്രതിഷ്ഠാനത്തിൽ രാജാവായി.
സ കാലേ പ്രാപ്തവാഁല്ലോകമിലോ ബ്രാഹ്മമനുത്തമമ് । ഐലഃ പുരൂരവാ രാജാ പ്രതിഷ്ഠാനമവാപ്തവാന് ।। ൭.൯൦.
കാലക്രമേണ ഇല പരമമായ ബ്രഹ്മലോകം പ്രാപിച്ചു, ഇലയുടെ പുത്രനായ പുരൂരവസ് രാജാവ് പ്രതിഷ്ഠാനപുരം കൈവരിച്ചു.
ഈദൃശോ ഹ്യശ്വമേധസ്യ പ്രഭാവഃ പുരുഷര്ഷഭൌ । സ്ത്രീഭൂതഃ പൌരുഷം ലേഭേ യച്ചാന്യദപി ദുര്ലഭമ് ।। ൭.൯൦.
മനുഷ്യരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായവനേ, അശ്വമേധയാഗത്തിന്റെ ശക്തി ഇതാണ്: സ്ത്രീയായവൻ വീണ്ടും പുരുഷത്വം നേടി, അതുപോലെ അപൂർവമായ അനുഗ്രഹങ്ങളും ലഭിച്ചു.
ഇത്യാര്ഷേ ശ്രീമദ്രാമായണേ വാല്മീകീയേ ആദികാവ്യേ ശ്രീമദുത്തരകാണ്ഡേ നവതിതമഃ സര്ഗഃ
ഇങ്ങനെ വാല്മീകി മഹർഷിയുടെ ശ്രേഷ്ഠമായ ആദികാവ്യമായ ശ്രീരാമായണത്തിലെ ഉത്തരകാണ്ഡയുടെ തൊണ്ണൂറ്റാം സർഗം സമാപിച്ചു.
ഏതദാഖ്യായ കാകുത്സ്ഥോ ഭ്രാതൃഭ്യാമമിതപ്രഭഃ । ലക്ഷ്മണം പുനരേവാഹ ധര്മയുക്തമിദം വചഃ ।। ൭.൯൧.
ഇത് പറഞ്ഞശേഷം കാകുത്സ്ഥകുലത്തിൽ ജനിച്ച അതിയായ പ്രകാശമുള്ളവൻ സഹോദരന്മാരുടെ സാന്നിധ്യത്തിൽ ലക്ഷ്മണനോട് ധർമ്മപരമായ ഈ വാക്കുകൾ വീണ്ടും പറഞ്ഞു.
വസിഷ്ഠം വാമദേവം ച ജാബാലിമഥ കശ്യപമ് । ദ്വിജാംശ്ച സര്വപ്രവരാനശ്വമേധപുരസ്കൃതാന് ।। ൭.൯൧.
വസിഷ്ഠൻ, വാമദേവൻ, ജാബാലി, കശ്യപൻ, അശ്വമേധയാഗത്തിൽ മുഖ്യമായിരുന്ന എല്ലാ ശ്രേഷ്ഠബ്രാഹ്മണന്മാരെയും—
ഏതാന്സര്വാന്സമാനീയ മന്ത്രയിത്വാ ച ലക്ഷ്മണ । ഹയം ലക്ഷണസമ്പന്നം വിമോക്ഷ്യാമി സമാധിനാ ।। ൭.൯൧.
ഇവരെല്ലാവരെയും കൂട്ടി, ആലോചിച്ച്, ലക്ഷ്മണാ, ഞാൻ ശുഭലക്ഷണങ്ങളുള്ള കുതിരയെ ഏകാഗ്രതയോടെ വിടുവിക്കും.
തദ്വാക്യം രാഘവേണോക്തം ശ്രുത്വാ ത്വരിതവിക്രമഃ । ദ്വിജാന്സര്വാന്സമാഹൂയ ദര്ശയാമാസ രാഘവമ് ।। ൭.൯൧.
രാഘവൻ പറഞ്ഞ വാക്കുകൾ കേട്ട ഉടൻ ദ്രുതഗതിയുള്ള ലക്ഷ്മണൻ എല്ലാ ബ്രാഹ്മണന്മാരെയും വിളിച്ചു കൂട്ടി രാഘവന്റെ മുമ്പിൽ എത്തിച്ചു.
തേ ദൃഷ്ട്വാ ദേവസങ്കാശം കൃതപാദാഭിവന്ദനമ് । രാഘവം സുദുരാധര്ഷമാശീര്ഭിഃ സമപൂജയന് ।। ൭.൯൧.
ദേവന്മാരെപ്പോലെയുള്ള രാഘവനെ കണ്ടു, അവന്റെ പാദങ്ങളിൽ വന്ദനം ചെയ്തശേഷം, അവരെ സമീപിക്കാൻ അത്യന്തം ദുഷ്കരനായ രാഘവനെ അനുഗ്രഹവാക്കുകളോടെ ആദരിച്ചു.
പ്രാഞ്ജലിഃ സ തദാ ഭൂത്വാ രാഘവോ ദ്വിജസത്തമാന് । ആചചക്ഷേ ഽശ്വമേധസ്യ ഹ്യഭിപ്രായം മഹായശാഃ ।। ൭.൯൧.
അപ്പോൾ മഹാശ്രീയുള്ള രാഘവൻ കൈകൂപ്പി, ശ്രേഷ്ഠബ്രാഹ്മണന്മാരോട് അശ്വമേധയാഗം നടത്താനുള്ള തന്റെ മനസ്സിലുണ്ടായിരുന്ന ആഗ്രഹം അറിയിച്ചു.
തേ തു രാമസ്യ തച്ഛ്രുത്വാ നമസ്കൃത്വാ വൃഷധ്വജമ് । അശ്വമേധം ദ്വിജാഃ സര്വേ പൂജയന്തി സ്മ സര്വശഃ ।। ൭.൯൧.
രാമന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട ശേഷം, എല്ലാ ബ്രാഹ്മണന്മാരും വൃഷധ്വജനായ ഭഗവാനെ വന്ദിച്ച് അശ്വമേധയാഗത്തെ എല്ലാ രീതിയിലും പൂജിച്ചു.
സ തേഷാം ദ്വിജമുഖ്യാനാം വാക്യമദ്ഭുതദര്ശനമ് । അശ്വമേധാശ്രിതം ശ്രുത്വാ ഭൃശം പ്രീതോ ഽഭവത്തദാ ।। ൭.൯൧.
അശ്വമേധയാഗത്തെക്കുറിച്ച് അത്ഭുതകരമായ വാക്കുകൾ ശ്രേഷ്ഠബ്രാഹ്മണന്മാരിൽ നിന്ന് കേട്ടപ്പോൾ അവൻ അത്യന്തം സന്തോഷിച്ചു.
വിജ്ഞായ കര്മ തത്തേഷാം രാമോ ലക്ഷ്മണമബ്രവീത് । പ്രേഷയസ്വ ദ്രുതം ദൂതാന് സുഗ്രീവായ മഹാത്മനേ ।। ൭.൯൧.
അവരുടെ ആ കര്മ്മം മനസ്സിലാക്കി രാമൻ ലക്ഷ്മണനോട് പറഞ്ഞു: 'നീ ഉടൻ ദൂതന്മാരെ മഹാത്മാവായ സുഗ്രീവന്റെ അടുക്കൽ അയയ്ക്കണം.'
യഥാ മഹദ്ഭിര്ഹരിഭിര്ബഹുഭിശ്ച വനൌകസാമ് । സാര്ധമാഗച്ഛ ഭദ്രം തേ ഹ്യനുഭോക്തും മഹോത്സവമ് ।। ൭.൯൧.
'അവൻ വലിയ ശക്തിയുള്ള അനേകം വാനരന്മാരെയും കാട്ടിൽ താമസിക്കുന്നവരെയും കൂട്ടി വന്ന് ഈ മഹോത്സവത്തിൽ പങ്കുചേരണം. നിനക്കു എല്ലാ മംഗളവും ഉണ്ടാകട്ടെ.'
ബിഭീഷണശ്ച രക്ഷോഭിഃ കാമഗൈര്ബഹുഭിര്വൃതഃ । അശ്വമേധം മഹായജ്ഞമായാത്വതുലവിക്രമഃ ।। ൭.൯൧.
അതുല്യശക്തിയുള്ള ബിഭീഷണൻ, ഇഷ്ടാനുസൃതമായി അനേകം രാക്ഷസന്മാരെ കൂട്ടി, അശ്വമേധയാഗത്തിൽ എത്തണം.
രാജാനശ്ച മഹാഭാഗാ യേ മേ പ്രിയചികീര്ഷവഃ । സാനുഗാഃ ക്ഷിപ്രമായാന്തു യജ്ഞം ദ്രഷ്ടുമനുത്തമമ് ।। ൭.൯൧.
എന്നെ സന്തോഷിപ്പിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്ന മഹാഭാഗ്യശാലികളായ രാജാക്കന്മാരും അവരുടെ അനുചരന്മാരുമൊത്ത് ഉടൻ തന്നെ ഈ മഹായജ്ഞം കാണാൻ വരിക.
ദേശാന്തരഗതാ യേ ച ദ്വിജാ ധര്മസമാഹിതാഃ । ആമന്ത്രയസ്വ താന്സര്വാനശ്വമേധായ ലക്ഷ്മണ ।। ൭.൯൧.
ലക്ഷ്മണാ, ധർമ്മത്തിൽ സ്ഥിരതയുള്ള, ദൂരദേശങ്ങളിൽ താമസിക്കുന്ന എല്ലാ ദ്വിജന്മാരെയും അശ്വമേധയജ്ഞത്തിന് ക്ഷണിക്കണം.
ഋഷയശ്ച മഹാബാഹോ ആഹൂയന്താം തപോധനാഃ । ദേശാന്തരഗതാഃ സര്വേ സദാരാശ്ച ദ്വിജാതയഃ । തഥൈവ താലാവചരാസ്തഥൈവ നടനര്തകാഃ ।। ൭.൯൧.
മഹാബാഹുവായവനേ, തപസ്സിൽ സമ്പന്നരായ ഋഷിമാരെയും, ദൂരദേശങ്ങളിൽ താമസിക്കുന്ന കുടുംബസമേതരായ എല്ലാ ദ്വിജന്മാരെയും, താലാവനങ്ങളിൽ താമസിക്കുന്നവരെയും, അതുപോലെ നടന്മാരെയും നർത്തകരെയും വിളിക്കണം.
യജ്ഞവാടശ്ച സുമഹാന്ഗോമത്യാ നൈമിശേ വനേ । ആജ്ഞാപ്യതാം മഹാബാഹോ തദ്ധി പുണ്യമനുത്തമമ് ।। ൭.൯൧.
ഗോമതീനദിയുടെ തീരത്തുള്ള നൈമിഷാരണ്യത്തിൽ മഹായജ്ഞവാടിയും ഒരുക്കാൻ കല്പിക്കണം, മഹാബാഹുവേ, കാരണം അതാണ് ഏറ്റവും പുണ്യമായത്.
ശാന്തയശ്ച മഹാബാഹോ പ്രവര്ത്യന്താം സമന്തതഃ ।। ൭.൯൧.
മഹാബാഹുവേ, സമാധാനപരരായവർ എല്ലായിടത്തും പ്രവർത്തിക്കാൻ തയ്യാറാകണം.
ശതശശ്ചാപി ധര്മജ്ഞാഃ ക്രതുമുഖ്യമനുത്തമമ് । അനുഭൂയ മഹായജ്ഞം നൈമിശേ രഘുനന്ദന ।। ൭.൯൧.
രഘുവംശജനായവനേ, ധർമ്മം അറിയുന്ന നൂറുകണക്കിനു പേർ, നൈമിഷാരണ്യത്തിൽ ഈ മഹായജ്ഞം അനുഭവിച്ച് ഒന്നിച്ചു ചേരണം.