തയോസ്തദ്വാക്യമാധുര്യം നിശമ്യ പരിപൃച്ഛതോഃ । രാമഃ പുനരുവാചേമാം പ്രജാപതിസുതേ കഥാമ് ।। ൭.൯൦.
അവരുടെ മധുരമായ വാക്കുകളും ചോദ്യങ്ങളും കേട്ട രാമൻ, പ്രജാപതിയുടെ മകളായ ഇലയുടെ കഥ വീണ്ടും പറഞ്ഞു.
പുരുഷത്വം ഗതേ ശൂരേ ബുധഃ പരമബുദ്ധിമാന് । സംവര്തം പരമോദാരമാജുഹാവ മഹായശാഃ ।। ൭.൯൦.
ശൂരനായവൻ വീണ്ടും പുരുഷസ്വഭാവം ലഭിച്ചപ്പോൾ, അതി ബുദ്ധിമാനുമായ ബുധൻ മഹാശക്തിയുള്ള സംവർത്തനെ വിളിച്ചു.
ച്യവനം ഭൃഗുപുത്രം ച മുനിം ചാരിഷ്ടനേമിനമ് । പ്രമോദനം മോദകരം തതോ ദുര്വാസസം മുനിമ് ।। ൭.൯൦.
അവൻ ഭൃഗുപുത്രനായ ച്യവനനും, അരിഷ്ടനേമിയെന്ന മുനിയും, പ്രമോദനനും മോദകരനും, പിന്നെ ദുർവാസസെന്ന മുനിയെയും വിളിച്ചു.
ഏതാന്സര്വാന്സമാനീയ വാക്യജ്ഞസ്തത്ത്വദര്ശനഃ । ഉവാച സര്വാന്സുഹൃദോ ധൈര്യേണ സുസമാഹിതാന് ।। ൭.൯൦.
അവരെല്ലാവരെയും ഒരുമിച്ച് കൂട്ടി, വാക്കിൽ പാടവമുള്ളതും സത്യം കാണുന്നവരുമായ സുഹൃത്തുക്കളോട് ധൈര്യത്തോടെ ബുധൻ പറഞ്ഞു.
അയം രാജാ മഹാബാഹുഃ കര്ദമസ്യ ഇലഃ സുതഃ । ജാനീതൈനം യഥാഭൂതം ശ്രേയോ ഹ്യത്ര വിധീയതാമ് ।। ൭.൯൦.
ഇവൻ കര്ദമന്റെ പുത്രനായ ഇലാ എന്ന മഹാബാഹുവായ രാജാവാണ്. അവനെ യഥാർത്ഥത്തിൽ അറിയുക, അവനു ഏറ്റവും ഉത്തമമായത് ചെയ്യപ്പെടണം.
തേഷാം സംവദതാമേവ തമാശ്രമമുപാഗമത് । കര്ദമസ്തു മഹാതേജാ ദ്വിജൈഃ സഹ മഹാത്മഭിഃ ।। ൭.൯൦.
അവർ തമ്മിൽ സംസാരിക്കുമ്പോൾ, മഹാതേജസ്സുള്ള കര്ദമൻ മഹാന്മാരുമായും ദ്വിജന്മാരുമായും ആ ആശ്രമത്തിൽ എത്തി.
പുലസ്ത്യശ്ച ക്രതുശ്ചൈവ വഷട്കാരസ്തഥൈവ ച । ഓങ്കാരശ്ച മഹാതേജാസ്തമാശ്രമമുപാഗമത് ।। ൭.൯൦.
പുലസ്ത്യനും ക്രതുവും വഷട്കാരനും, മഹാതേജസ്സുള്ള ഓംകാരനും ആ ആശ്രമത്തിൽ എത്തിയിരുന്നു.
തേ സര്വേ ഹൃഷ്ടമനസഃ പരസ്പരസമാഗമേ । ഹിതൈഷിണോ ബാല്ഹിപതേഃ പൃഥഗ്വാക്യാന്യഥാബ്രുവന് ।। ൭.൯൦.
അവരെല്ലാവരും തമ്മിൽ കൂടിയപ്പോൾ സന്തോഷത്തോടെ, ബാഹ്ലികരാജാവിന്റെ ക്ഷേമം ആശംസിച്ച് പലവിധം വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു.
കര്ദമസ്ത്വബ്രവീദ്വാക്യം സുതാര്ഥം പരമം ഹിതമ് । ദ്വിജാഃ ശൃണുത മദ്വാക്യം യച്ഛ്രേയഃ പാര്ഥിവസ്യ ഹി ।। ൭.൯൦.
അപ്പോൾ കര്ദമൻ തന്റെ പുത്രന്റെ ഭാവിക്ക് ഏറ്റവും ഉത്തമമായ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു: 'ദ്വിജന്മാരേ, എന്റെ വാക്കുകൾ കേൾക്കൂ, രാജാവിന് നല്ലതായതാണിത്.'
നാന്യം പശ്യാമി ഭൈഷജ്യമന്തരാ വൃഷഭധ്വജമ് । നാശ്വമേധാത്പരോ യജ്ഞഃ പ്രിയശ്ചൈവ മഹാത്മനഃ । തസ്മാദ്യജാമഹേ സര്വേ പാര്ഥിവാര്ഥേ ദുരാസദമ് ।। ൭.൯൦.
വൃഷഭധ്വജനായ മഹാദേവനെ ഒഴികെ മറ്റൊരു ഔഷധവും ഞാൻ കാണുന്നില്ല. അശ്വമേധം പോലുള്ള യജ്ഞം ഇല്ല, അതാണ് മഹാത്മാവിന് പ്രിയം. അതുകൊണ്ട് രാജാവിന്റെ ഭാവിക്ക് നാം എല്ലാവരും ഈ ദുഷ്കരമായ യജ്ഞം നടത്താം.'
കര്ദമേനൈവമുക്താസ്തു സര്വ ഏവ ദ്വിജര്ഷഭാഃ । രോചയന്തി സ്മ തം യജ്ഞം രുദ്രസ്യാരാധനം പ്രതി ।। ൭.൯൦.
ഇങ്ങനെ കര്ദമൻ പറഞ്ഞതോടെ, ദ്വിജന്മാരിൽ ഏറ്റവും ശ്രേഷ്ഠന്മാരായവർ രുദ്രനാരാധനയ്ക്കായി ആ യജ്ഞം നടത്താൻ സമ്മതിച്ചു.
സംവര്തസ്യ തു രാജര്ഷേഃ ശിഷ്യഃ പുരപുരഞ്ജയഃ । മരുത്ത ഇതി വിഖ്യാതസ്തം യജ്ഞം സമുപാഹരത് ।। ൭.൯൦.
സംവർത്ത എന്ന രാജർഷിയുടെ ശിഷ്യനായ, പ്രസിദ്ധനായ മരുത്തൻ ആ യജ്ഞം നടത്താൻ മുന്നോട്ട് വന്നു.
തതോ യജ്ഞോ മഹാനാസീദ്ബുധാശ്രമസമീപതഃ । രുദ്രശ്ച പരമം തോഷമാജഗാമ മഹായശാഃ ।। ൭.൯൦.
പിന്നീട് ബുധന്റെ ആശ്രമത്തിനടുത്ത് വലിയ യജ്ഞം നടന്നു, അതിൽ മഹാശ്രീയുള്ള രുദ്രൻ അത്യന്തം സന്തോഷിച്ചു.
അഥ യജ്ഞേ സമാപ്തേ തു പ്രീതഃ പരമയാ മുദാ । ഉമാപതിര്ദ്വിജാന്സര്വാനുവാച ഇലസന്നിധൌ ।। ൭.൯൦.
യജ്ഞം കഴിഞ്ഞപ്പോൾ, അതിയായ സന്തോഷത്തോടെ ഉമാപതി എല്ലാ ബ്രാഹ്മണന്മാരോടും ഇലയുടെ സാന്നിധ്യത്തിൽ സംസാരിച്ചു.
പ്രീതോ ഽസ്മി ഹയമേധേന ഭക്ത്യാ ച ദ്വിജസത്തമാഃ । അസ്യ ബാഹ്ലിപതേശ്ചൈവ കിം കരോമി പ്രിയം ശുഭമ് ।। ൭.൯൦.
അശ്വമേധയജ്ഞത്തിലും നിങ്ങളുടെ ഭക്തിയിലും ഞാൻ തൃപ്തനാണ്, ദ്വിജശ്രേഷ്ഠന്മാരേ. ഈ ബാഹ്ലികരാജാവിന് ഞാൻ എന്ത് നല്ലതും പ്രിയവും ചെയ്യണം?
തഥാ വദതി ദേവേശേ ദ്വിജാസ്തേ സുസമാഹിതാഃ । പ്രസാദയന്തി ദേവേശം യഥാ സ്യാത്പുരുഷസ്ത്വിലാ ।। ൭.൯൦.
ദേവേന്ദ്രൻ ഇങ്ങനെ ചോദിച്ചപ്പോൾ, ബ്രാഹ്മണന്മാർ മനസ്സു ഏകാഗ്രമാക്കി ഇലാ വീണ്ടും പുരുഷനാകണമെന്ന് അപേക്ഷിച്ചു.
തതഃ പ്രീതോ മഹാദേവഃ പുരുഷത്വം ദദൌ പുനഃ । ഇലായൈ സുമഹാതേജാ ദത്ത്വാ ചാന്തരധീയത ।। ൭.൯൦.
അപ്പോൾ മഹാദേവൻ അതിയായ സന്തോഷത്തോടെ ഇലയ്ക്ക് വീണ്ടും പുരുഷത്വം നൽകി, അതിനുശേഷം അവിടെ നിന്ന് അപ്രത്യക്ഷനായി.
നിവൃത്തേ ഹയമേധേ ച ഗതശ്ചാദര്ശനം ഹരഃ । യഥാഗതം ദ്വിജാഃ സര്വേ ഹ്യഗച്ഛന്ദീര്ഘദര്ശിനഃ ।। ൭.൯൦.
അശ്വമേധയാഗം കഴിഞ്ഞപ്പോൾ ഹരൻ അദൃശനായതോടെ ദീർഘദർശികളായ എല്ലാ ബ്രാഹ്മണന്മാരും വന്നപോലെ തന്നെ തിരിച്ചു പോയി.
രാജാ തു ബാഹ്ലിമുത്സൃജ്യ മധ്യദേശേ ഹ്യനുത്തമമ് । നിവേശയാമാസ പുരം പ്രതിഷ്ഠാനം യശസ്കരമ് ।। ൭.൯൦.
രാജാവ് ബാഹ്ലികം വിട്ട് മധ്യദേശത്ത് പ്രശസ്തമായ പ്രതിഷ്ഠാനപുരം സ്ഥാപിച്ചു.
ശശബിന്ദുശ്ച രാജര്ഷിര്ബാഹ്ലിം പുരപുരഞ്ജയഃ । പ്രതിഷ്ഠാനേ ഇലോ രാജാ പ്രജാപതിസുതോ ബലീ ।। ൭.൯൦.
ശശബിന്ദു എന്ന രാജർഷി ബാഹ്ലികം ഭരിച്ചപ്പോൾ, പ്രജാപതിയുടെ പുത്രനായ ബലശാലിയായ ഇല പ്രതിഷ്ഠാനത്തിൽ രാജാവായി.
സ കാലേ പ്രാപ്തവാഁല്ലോകമിലോ ബ്രാഹ്മമനുത്തമമ് । ഐലഃ പുരൂരവാ രാജാ പ്രതിഷ്ഠാനമവാപ്തവാന് ।। ൭.൯൦.
കാലക്രമേണ ഇല പരമമായ ബ്രഹ്മലോകം പ്രാപിച്ചു, ഇലയുടെ പുത്രനായ പുരൂരവസ് രാജാവ് പ്രതിഷ്ഠാനപുരം കൈവരിച്ചു.
ഈദൃശോ ഹ്യശ്വമേധസ്യ പ്രഭാവഃ പുരുഷര്ഷഭൌ । സ്ത്രീഭൂതഃ പൌരുഷം ലേഭേ യച്ചാന്യദപി ദുര്ലഭമ് ।। ൭.൯൦.
മനുഷ്യരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായവനേ, അശ്വമേധയാഗത്തിന്റെ ശക്തി ഇതാണ്: സ്ത്രീയായവൻ വീണ്ടും പുരുഷത്വം നേടി, അതുപോലെ അപൂർവമായ അനുഗ്രഹങ്ങളും ലഭിച്ചു.
ഇത്യാര്ഷേ ശ്രീമദ്രാമായണേ വാല്മീകീയേ ആദികാവ്യേ ശ്രീമദുത്തരകാണ്ഡേ നവതിതമഃ സര്ഗഃ
ഇങ്ങനെ വാല്മീകി മഹർഷിയുടെ ശ്രേഷ്ഠമായ ആദികാവ്യമായ ശ്രീരാമായണത്തിലെ ഉത്തരകാണ്ഡയുടെ തൊണ്ണൂറ്റാം സർഗം സമാപിച്ചു.
ഏതദാഖ്യായ കാകുത്സ്ഥോ ഭ്രാതൃഭ്യാമമിതപ്രഭഃ । ലക്ഷ്മണം പുനരേവാഹ ധര്മയുക്തമിദം വചഃ ।। ൭.൯൧.
ഇത് പറഞ്ഞശേഷം കാകുത്സ്ഥകുലത്തിൽ ജനിച്ച അതിയായ പ്രകാശമുള്ളവൻ സഹോദരന്മാരുടെ സാന്നിധ്യത്തിൽ ലക്ഷ്മണനോട് ധർമ്മപരമായ ഈ വാക്കുകൾ വീണ്ടും പറഞ്ഞു.
വസിഷ്ഠം വാമദേവം ച ജാബാലിമഥ കശ്യപമ് । ദ്വിജാംശ്ച സര്വപ്രവരാനശ്വമേധപുരസ്കൃതാന് ।। ൭.൯൧.
വസിഷ്ഠൻ, വാമദേവൻ, ജാബാലി, കശ്യപൻ, അശ്വമേധയാഗത്തിൽ മുഖ്യമായിരുന്ന എല്ലാ ശ്രേഷ്ഠബ്രാഹ്മണന്മാരെയും—
ഏതാന്സര്വാന്സമാനീയ മന്ത്രയിത്വാ ച ലക്ഷ്മണ । ഹയം ലക്ഷണസമ്പന്നം വിമോക്ഷ്യാമി സമാധിനാ ।। ൭.൯൧.
ഇവരെല്ലാവരെയും കൂട്ടി, ആലോചിച്ച്, ലക്ഷ്മണാ, ഞാൻ ശുഭലക്ഷണങ്ങളുള്ള കുതിരയെ ഏകാഗ്രതയോടെ വിടുവിക്കും.
തദ്വാക്യം രാഘവേണോക്തം ശ്രുത്വാ ത്വരിതവിക്രമഃ । ദ്വിജാന്സര്വാന്സമാഹൂയ ദര്ശയാമാസ രാഘവമ് ।। ൭.൯൧.
രാഘവൻ പറഞ്ഞ വാക്കുകൾ കേട്ട ഉടൻ ദ്രുതഗതിയുള്ള ലക്ഷ്മണൻ എല്ലാ ബ്രാഹ്മണന്മാരെയും വിളിച്ചു കൂട്ടി രാഘവന്റെ മുമ്പിൽ എത്തിച്ചു.
തേ ദൃഷ്ട്വാ ദേവസങ്കാശം കൃതപാദാഭിവന്ദനമ് । രാഘവം സുദുരാധര്ഷമാശീര്ഭിഃ സമപൂജയന് ।। ൭.൯൧.
ദേവന്മാരെപ്പോലെയുള്ള രാഘവനെ കണ്ടു, അവന്റെ പാദങ്ങളിൽ വന്ദനം ചെയ്തശേഷം, അവരെ സമീപിക്കാൻ അത്യന്തം ദുഷ്കരനായ രാഘവനെ അനുഗ്രഹവാക്കുകളോടെ ആദരിച്ചു.
പ്രാഞ്ജലിഃ സ തദാ ഭൂത്വാ രാഘവോ ദ്വിജസത്തമാന് । ആചചക്ഷേ ഽശ്വമേധസ്യ ഹ്യഭിപ്രായം മഹായശാഃ ।। ൭.൯൧.
അപ്പോൾ മഹാശ്രീയുള്ള രാഘവൻ കൈകൂപ്പി, ശ്രേഷ്ഠബ്രാഹ്മണന്മാരോട് അശ്വമേധയാഗം നടത്താനുള്ള തന്റെ മനസ്സിലുണ്ടായിരുന്ന ആഗ്രഹം അറിയിച്ചു.
തേ തു രാമസ്യ തച്ഛ്രുത്വാ നമസ്കൃത്വാ വൃഷധ്വജമ് । അശ്വമേധം ദ്വിജാഃ സര്വേ പൂജയന്തി സ്മ സര്വശഃ ।। ൭.൯൧.
രാമന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട ശേഷം, എല്ലാ ബ്രാഹ്മണന്മാരും വൃഷധ്വജനായ ഭഗവാനെ വന്ദിച്ച് അശ്വമേധയാഗത്തെ എല്ലാ രീതിയിലും പൂജിച്ചു.