ക്ഷീയമാണേ തു ലോകേ ഽസ്മിന്സമ്ഭ്രാന്തമനസഃ സുരാഃ । യദുക്തം വിഷ്ണുനാ പൂര്വം തം യജ്ഞം സമുപാനയന് ।। ൭.൮൬.
ലോകം ക്ഷയിച്ചു പോകുമ്പോൾ, ദേവന്മാർ ഭയത്താൽ ഉളളത്തിൽ അലമുറയോടെ, വിഷ്ണു മുമ്പ് പറഞ്ഞ യാഗം ഒരുക്കി.
തതഃ സര്വേ സുരഗണാഃ സോപാധ്യായാഃ സഹര്ഷിഭിഃ । തം ദേശം സമുപാജഗ്മുര്യത്രേന്ദ്രോ ഭയമോഹിതഃ ।। ൭.൮൬.
അതിനുശേഷം, ദേവഗണങ്ങൾ ഗുരുക്കന്മാരോടും ഋഷിമാരോടും കൂടെ, ഭയത്താൽ വിറയുന്ന ഇന്ദ്രൻ എവിടെയുണ്ടോ ആ സ്ഥലത്തേക്ക് എത്തി.
തേ തു ദൃഷ്ട്വാ സഹസ്രാക്ഷമാവൃതം ബ്രഹ്മഹത്യയാ । തം പുരസ്കൃത്യ ദേവേശമശ്വമേധമുപാക്രമന് ।। ൭.൮൬.
അവർ ബ്രഹ്മഹത്യയുടെ പാപം ബാധിച്ച ആയിരം കണ്ണുള്ള ഇന്ദ്രനെ കണ്ടു; ദേവാധിപതിയെ മുൻപിൽ നിർത്തി അശ്വമേധയാഗം ആരംഭിച്ചു.
തതോ ഽശ്വമേധഃ സുമഹാന്മഹേന്ദ്രസ്യ മഹാത്മനഃ । വവൃധേ ബ്രഹ്മഹത്യയാഃ പാവനാര്ഥം നരേശ്വര ।। ൭.൮൬.
അതിനുശേഷം, മഹാത്മാവായ മഹേന്ദ്രന്റെ അശ്വമേധയാഗം ബ്രഹ്മഹത്യയുടെ പാപം ശുദ്ധീകരിക്കാൻ വേണ്ടി അതീവ മഹിമയോടെ നടന്നു.
തതോ യജ്ഞേ സമാപ്തേ തു ബ്രഹ്മഹത്യാ മഹാത്മനഃ । അഭിഗമ്യാബ്രവീദ്വാക്യം ക്വ മേ സ്ഥാനം വിധാസ്യഥ ।। ൭.൮൬.
യാഗം പൂർത്തിയായപ്പോൾ, ബ്രഹ്മഹത്യയുടെ പാപം ആ മഹാത്മാവിന്റെ അടുത്ത് എത്തി ചോദിച്ചു: 'എനിക്ക് എവിടെയാണ് സ്ഥലം നല്കുന്നത്?'
തേ താമൂചുസ്തദാ ദേവാസ്തുഷ്ടാഃ പ്രീതിസമന്വിതാഃ । ചതുര്ധാ വിഭജാത്മാനമാത്മനൈവ ദുരാസദേ ।। ൭.൮൬.
അപ്പോൾ സന്തോഷവും തൃപ്തിയും നിറഞ്ഞ ദേവന്മാർ അവളോട് പറഞ്ഞു: 'നീ സ്വയം നാലായി വിഭജിച്ച് നിലകൊൾക്കണം, സമീപിക്കാൻ പ്രയാസമുള്ളവളേ.'
ദേവാനാം ഭാഷിതം ശ്രുത്വാ ബ്രഹ്മഹത്യാ മഹാത്മനാമ് । സന്നിധൌ സ്ഥാനമന്യത്ര വരയാമാസ ദുര്വസാ ।। ൭.൮൬.
ദേവന്മാരുടെ വാക്കുകൾ കേട്ട ബ്രഹ്മഹത്യയുടെ പാപം മഹാത്മാക്കളെ സാക്ഷിയായി വെച്ച്, ദുർവാസേ, മറ്റിടങ്ങളിൽ താമസിക്കാൻ തീരുമാനിച്ചു.
ഏകേനാംശേന വത്സ്യാമി പൂര്ണോദാസു നദീഷു വൈ । ചതുരോ വാര്ഷികാന്മാസാന്ദര്പഘ്നീ കാമവാരിണീ ।। ൭.൮൬.
ഒരു ഭാഗം ഞാൻ ശുദ്ധജലമുള്ള നദികളിൽ താമസിക്കും; വർഷത്തിൽ നാലു മാസം, അഹങ്കാരം കുറയ്ക്കുന്ന, ആഗ്രഹിച്ച വെള്ളം ലഭിക്കുന്ന കാലത്താണ് ഞാൻ അവിടെ ഉണ്ടാകുന്നത്.
ഭൂമ്യാമഹം സര്വകാലമേകേനാംശേന സര്വദാ । വസിഷ്യാമി ന സന്ദേഹഃ സത്യേനൈതദ്ബ്രവീമി വഃ ।। ൭.൮൬.
ഭൂമിയിൽ ഞാൻ എല്ലായ്പ്പോഴും ഒരു ഭാഗത്തോടുകൂടി നിലകൊള്ളും. ഇതിൽ ഒരു സംശയവും ഇല്ല; ഞാൻ സത്യമായാണ് നിങ്ങളോട് പറയുന്നത്.
യോ ഽയമംശസ്തൃതീയോ മേ സ്ത്രീഷു യൌവനശാലിഷു । ത്രിരാത്രം ദര്പപൂര്ണാസു വശിഷ്യേ ദര്പഘാതിനീ ।। ൭.൮൬.
എന്റെ മൂന്നാമത്തെ ഭാഗം, യുവതികളിൽ, അവർക്കു അഭിമാനം നിറഞ്ഞിരിക്കുന്ന മൂന്ന് രാത്രികൾ അവരിൽ വസിക്കും; അവരുടെ അഹങ്കാരം അകറ്റാൻ വേണ്ടി.
ഹന്താരോ ബ്രാഹ്മണാന്യേ തു മൃഷാപൂര്വമദൂഷകാന് । താംശ്ചതുര്ഥേന ഭാഗേന സംശ്രയിഷ്യേ സുരര്ഷഭാഃ ।। ൭.൮൬.
ദേവന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠന്മാരേ, നാലാമത്തെ ഭാഗം ഞാൻ ബ്രാഹ്മണഹത്യ ചെയ്തവരിൽ, മുമ്പ് പാപമോക്ഷമില്ലാത്തവരിൽ, അഭയം തേടും.
പ്രത്യൂചുസ്താം തതോ ദേവാ യഥാ വദസി ദുര്വസേ । തഥാ ഭവതു തത്സര്വം സാധയസ്വ യദീപ്സിതമ് ।। ൭.൮൬.
അപ്പോൾ ദേവന്മാർ അവളോട് പറഞ്ഞു: 'ദുര്വാസേ, നീ പറയുന്നതുപോലെ എല്ലാം നടക്കട്ടെ; നീ ആഗ്രഹിക്കുന്നതൊക്കെയും പൂർത്തിയാക്കുക.'
തതഃ പ്രീത്യാ ഽന്വിതാ ദേവാഃ സഹസ്രാക്ഷം വവന്ദിരേ । വിജ്വരഃ സ ച പൂതാത്മാ വാസവഃ സമപദ്യത ।। ൭.൮൬.
ശേഷം സന്തോഷത്തോടെ ദേവന്മാർ ആയിരം കണ്ണുള്ളവനെ ആദരിച്ചു; അവൻ, പനി മാറി, മനസ്സു ശുദ്ധിയായി, വീണ്ടും ഇന്ദ്രനായി.
പ്രശാന്തം ച ജഗത്സര്വം സഹസ്രാക്ഷേ പ്രതിഷ്ഠിതേ । യജ്ഞം ചാദ്ഭുതസങ്കാശം തദാ ശക്രോ ഽഭ്യപൂജയത് ।। ൭.൮൬.
ആയിരം കണ്ണുള്ളവൻ സ്ഥിരമായപ്പോൾ, ലോകം മുഴുവൻ സമാധാനമായി; പിന്നെ ശക്രൻ ആ അത്ഭുതമായ യജ്ഞം ആരാധിച്ചു.
ഈദൃശോ ഹ്യശ്വമേധസ്യ പ്രസാദോ രഘുനന്ദന । യജസ്വ സുമഹാഭാഗ ഹയമേധേന പാര്ഥിവ ।। ൭.൮൬.
രഘുവംശത്തിലെ സന്താനമേ, അശ്വമേധയാഗത്തിന് ഇങ്ങനെയാണ് ഫലം; ഭാഗ്യശാലിയായ രാജാവേ, അശ്വമേധം നടത്തുക.
ഇതി ലക്ഷ്മണവാക്യമുത്തമം നൃപതിരതീവ മനോഹരം മഹാത്മാ । പരിതോഷമവാപ ഹൃഷ്ടചേതാ നിശമയ്യേന്ദ്രസമാനവിക്രമൌജാഃ ।। ൭.൮൬.
ലക്ഷ്മണന്റെ മനോഹരമായ ഉത്തമവാക്കുകൾ കേട്ട മഹാത്മാവായ രാജാവ്, ഇന്ദ്രനോട് സമമായ വീര്യശാലിയായവൻ, അതിയായ സന്തോഷവും തൃപ്തിയും അനുഭവിച്ചു.
ഇത്യാര്ഷേ ശ്രീമദ്രാമായണേ വാല്മീകീയേ ആദികാവ്യേ ശ്രീമദുത്തരകാണ്ഡേ ഷഡശീതിതമഃ സര്ഗഃ
ഇങ്ങനെ വാല്മീകിമഹർഷിയുടെ ശ്രീമദ്രാമായണത്തിലെ ഉത്തരകാണ്ഡയിൽ എൺപത്താറാം സർഗം സമാപിച്ചു.
തച്ഛ്രുത്വാ ലക്ഷ്മണേനോക്തം വാക്യം വാക്യവിശാരദഃ । പ്രത്യുവാച മഹാതേജാഃ പ്രഹസന്രാഘവോ വചഃ ।। ൭.൮൭.
ലക്ഷ്മണൻ പറഞ്ഞ വാക്കുകൾ കേട്ട രാഘവൻ, വാക്കിൽ പ്രാവീണ്യവും മഹത്തായ തേജസ്സും ഉള്ളവൻ, പുഞ്ചിരിയോടെ മറുപടി പറഞ്ഞു.
ഏവമേവ നരശ്രേഷ്ഠ യഥാ വദസി ലക്ഷ്മണ । വൃത്രഘാതമശേഷേണ വാജിമേധഫലം ച യത് ।। ൭.൮൭.
നരശ്രേഷ്ഠനായ ലക്ഷ്മണാ, നീ പറയുന്നതുപോലെ തന്നെയാണ്; അശ്വമേധയാഗത്തിന്റെ ഫലം വൃത്രഹത്യക്ക് തുല്യമാണ്.
ശ്രൂയതേ ഹി പുരാ സൌമ്യ കര്ദമസ്യ പ്രജാപതേഃ । പുത്രോ ബാഹ്ലീശ്വരഃ ശ്രീമാനിലോ നാമ മഹാശയാഃ ।। ൭.൮൭.
സൗമ്യ, പഴയകാലത്ത് കർദമപ്രജാപതിയുടെ പുത്രനായ ബാഹ്ലീകരാജാവായ അനിലൻ ജനിച്ചു എന്നു കേൾക്കപ്പെടുന്നു.
സ രാജാ പൃഥിവീം സര്വാം വശേ കൃത്വാ സുധാര്മികഃ । രാജ്യം ചൈവ നരവ്യാഘ്ര പുത്രവത്പര്യപാലയത് ।। ൭.൮൭.
ആ ധർമ്മനിഷ്ഠനായ രാജാവ്, ഭൂമി മുഴുവൻ കീഴടക്കി, തന്റെ രാജ്യം മകനെ പോലെ പരിപാലിച്ചു.
സുരൈശ്ച പരമോദാരൈര്ദൈതേയൈശ്ച മഹാധനൈഃ । നാഗരാക്ഷസഗന്ധര്വൈര്യക്ഷൈശ്ച സുമഹാത്മഭിഃ ।। ൭.൮൭.
അവൻ ദൈവങ്ങളാൽ, ധനികരായ ദൈത്യന്മാരാൽ, മഹാത്മാക്കളായ നാഗന്മാർ, രാക്ഷസന്മാർ, ഗന്ധർവന്മാർ, യക്ഷന്മാർ എന്നിവരാൽ എപ്പോഴും ആദരിക്കപ്പെട്ടു.
പൂജ്യതേ നിത്യശഃ സൌമ്യ ഭയാര്തൈ രഘുനന്ദന । അബിഭ്യംശ്ച ത്രയോ ലോകാഃ സരോഷസ്യ മഹാത്മനഃ ।। ൭.൮൭.
സൗമ്യ, ഭയപ്പെട്ടവരാൽ അവൻ നിത്യവും ആരാധിക്കപ്പെട്ടു; രഘുവംശജനായവനേ, കോപിതനായ ആ മഹാത്മാവിനെ മൂന്നു ലോകവും ഭയപ്പെട്ടു.
സ രാജാ താദൃശോ ഹ്യാസീദ്ധര്മേ വീര്യേ ച നിഷ്ഠിതഃ । ബുദ്ധ്യാ ച പരമോദാരോ ബാഹ്ലീകേശോ മഹായശാഃ ।। ൭.൮൭.
ബാഹ്ലീകരാജാവായ ആ മഹാത്മാവ് ധർമ്മത്തിലും വീര്യത്തിലും സ്ഥിരനായിരുന്നു; ബുദ്ധിയിലും അത്യന്തം ഉദാരനും പ്രശസ്തനുമായിരുന്നു.
സ പ്രചക്രേ മഹാബാഹുര്മൃഗയാം രുചിരേ വനേ । ചൈത്രേ മനോരമേ മാസി സഭൃത്യബലവാഹനഃ ।। ൭.൮൭.
ആ മഹാബാഹുവായ രാജാവ്, ചൈത്രമാസത്തിലെ മനോഹരമായ വനത്തിൽ, ഭൃത്യന്മാരെയും സൈന്യത്തെയും വാഹനങ്ങളെയും കൂട്ടി വേട്ടയാടാൻ പുറപ്പെട്ടു.
പ്രജഘ്നേ ച നൃപോ ഽരണ്യേ മൃഗാഞ്ഛതസഹസ്രശഃ । ഹത്വൈവ തൃപ്തിര്നാഭൂച്ച രാജ്ഞസ്തസ്യ മഹാത്മനഃ ।। ൭.൮൭.
വനത്തിൽ രാജാവ് പതിനായിരക്കണക്കിന് മൃഗങ്ങളെ കൊന്നു; എങ്കിലും ആ മഹാത്മാവിന് തൃപ്തി ലഭിച്ചില്ല.
നാനാമൃഗാണാമയുതം വധ്യമാനം മഹാത്മനാ । യത്ര ജാതോ മാഹാസേനസ്തം ദേശമുപചക്രമേ ।। ൭.൮൭.
അവിടെയായിരുന്നു മഹാത്മാവായ രാജാവിന്റെ കയ്യിൽ അനേകം മൃഗങ്ങൾ കൊല്ലപ്പെടുന്നത്; അതേ ദേശത്താണ് കാർത്തികേയൻ ജനിച്ച് അപ്രദേശത്ത് പ്രവേശിച്ചത്.
തസ്മിന്പ്രദേശേ ദേവേശ ശൈലരാജസുതാം ഹരഃ । രമയാമാസ ദുര്ധര്ഷഃ സര്വൈരനുചരൈഃ സഹ ।। ൭.൮൭.
അവിടെയായിരുന്നു, ദേവന്മാരുടെ പ്രഭുവേ, ജയിക്കാനാവാത്ത ഹരൻ തന്റെ അനുചരന്മാരോടൊപ്പം പർവ്വതരാജാവിന്റെ മകളോടൊപ്പം സന്തോഷത്തോടെ സമയം കഴിച്ചത്.
കൃത്വാ സ്ത്രീരൂപമാത്മാനമുമേശോ ഗോപതിധ്വജഃ । ദേവ്യാഃ പ്രിയചികീര്ഷുഃ സംസ്തസ്മിന്പര്വതനിര്ഝരേ ।। ൭.൮൭.
അവിടെയുള്ള പർവ്വതക്കൊല്ലയിലായിരുന്നു ഉമയുടെ ഭർത്താവും കാളയുടെ പതാകയുമുള്ള മഹേശ്വരൻ, ദേവിയെ സന്തോഷിപ്പിക്കാൻ സ്ത്രീരൂപം സ്വീകരിച്ചത്.
യേ തു തത്ര വനോദ്ദേശേ സത്ത്വാഃ പുരുഷവാദിനഃ । വൃക്ഷാഃ പുരുഷനാമാനസ്തേ ഽഭവന് സ്ത്രീജനാസ്തദാ ।। ൭.൮൭.
അവ വനപ്രദേശത്തുണ്ടായിരുന്ന മനുഷ്യരുപത്തിൽ സംസാരിച്ച സത്ത്വങ്ങളും, പുരുഷനാമം ഉള്ള വൃക്ഷങ്ങളും, അന്നേരം എല്ലാം സ്ത്രീകളായി മാറി.