കക്ഷാന്തരവിനിക്ഷിപ്തം ദ്വാസ്സ്ഥം രാമോ ഽബ്രവീദ്വചഃ । ലക്ഷ്മണം ഭരതം ചൈവ ഗത്വാ തൌ ലഘുവിക്രമൌ ൭.൮൨.
അകത്തുള്ള മുറിയിൽ കാവൽനിൽക്കുന്നവനോട് രാമൻ പറഞ്ഞു: 'പോകി, വേഗവും ധൈര്യവും ഉള്ള ലക്ഷ്മണനും ഭരതനും വിളിച്ചു വരുത്തൂ.'
ഇത്യാര്ഷേ ശ്രീമദ്രാമായണേ വാല്മീകീയേ ആദികാവ്യേ ശ്രീമദുത്തരകാണ്ഡേ വ്ദ്യശീതിതമഃ സര്ഗഃ
ഇങ്ങനെ മഹർഷി വാല്മീകി രചിച്ച മഹത്തായ രാമായണത്തിലെ ഉത്തരകാണ്ഡയിൽ എൺപത്തിരണ്ടാമത്തെ സർഗം സമാപിക്കുന്നു.
തച്ഛ്രുത്വാ ഭാഷിതം തസ്യ രാമസ്യാക്ലിഷ്ട കര്മണഃ । ദ്വാസ്സ്ഥഃ കുമാരാവാഹൂയ രാഘവായ ന്യവേദയത് ।। ൭.൮൩.
കഴിവിലും നിർമലതയിലും സമ്പന്നനായ രാമന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട കാവൽക്കാരൻ, രാജകുമാരന്മാരെ വിളിച്ചു രാഘവനോട് അറിയിച്ചു.
ദൃഷ്ട്വാ തു രാഘവഃ പ്രാപ്തൌ പ്രിയൌ ഭരതലക്ഷ്മണൌ । പരിഷ്വജ്യ തദാ രാമോ വാക്യമേതദുവാച ഹ ।। ൭.൮൩.
പ്രിയപ്പെട്ട ഭരതനും ലക്ഷ്മണനും എത്തിയതായി കണ്ട രാഘവൻ അവരെ അങ്കത്തിലാക്കി, ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.
കൃതം മയാ യഥാ തഥ്യം ദ്വിജകാര്യമനുത്തമമ് । ധര്മസേതുമഥോ ഭൂയഃ കര്തുമിച്ഛാമി രാഘവൌ ।। ൭.൮൩.
ഞാൻ ബ്രാഹ്മണന്മാരോടുള്ള ഉത്തമകൃത്യം സത്യസന്ധമായി നിർവഹിച്ചു. ഇനി, രാഘവന്മാരേ, ഞാൻ വീണ്ടും ധർമ്മത്തിന്റെ പാലം സ്ഥാപിക്കണമെന്ന് ആഗ്രഹിക്കുന്നു.
അക്ഷയ്യശ്ചാവ്യയശ്ചൈവ ധര്മസേതുര്മതോ മമ । ധര്മപ്രസാധകം ഹ്യേതത് സര്വപാപപ്രണാശനമ് ।। ൭.൮൩.
എനിക്ക് ധർമ്മപാലം അക്ഷയവും അശാശ്വതവുമാണ്. ഇതാണ് ധർമ്മം ഉറപ്പാക്കുന്നതും എല്ലാ പാപങ്ങൾ നശിപ്പിക്കുന്നതും.
യുവാഭ്യാമാത്മഭൂതാഭ്യാം രാജസൂയമനുത്തമമ് । സഹിതോ യഷ്ടുമിച്ഛാമി തത്ര ധര്മോ ഹി ശാശ്വതഃ ।। ൭.൮൩.
നിങ്ങളെ രണ്ടുപേരെയും എന്റെ ആത്മാവുപോലെ കരുതുന്നു. നിങ്ങളോടൊപ്പം ചേർന്ന് ഏറ്റവും ഉത്തമമായ രാജസൂയയാഗം നടത്താൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. അതിൽ ശാശ്വതമായ ധർമ്മം നിലനിൽക്കുന്നു.
ഇഷ്ട്വാ തു രാജസൂയേന മിത്രഃ ശത്രുനിബര്ഹണഃ । സുഹുതേന സുയജ്ഞേന വരുണത്വമുപാഗമത് ।। ൭.൮൩.
രാജസൂയയാഗം നടത്തി, ശത്രുക്കളെ ജയിച്ച മിത്രൻ ഉത്തമമായ യാഗങ്ങൾ നടത്തി വരുണന്റെ സ്ഥാനം നേടി.
സോമശ്ച രാജസൂയേന ഇഷ്ട്വാ ധര്മേണ ധര്മവിത് । പ്രാപ്തശ്ച സര്വലോകേഷു കീര്തിസ്ഥാനം ച ശാശ്വതമ് ।। ൭.൮൩.
സോമനും ധർമ്മപാലനത്തോടെ രാജസൂയയാഗം നടത്തി, എല്ലാ ലോകങ്ങളിലും ശാശ്വതമായ പ്രശസ്തി നേടി.
അസ്മിന്നഹനി യച്ഛ്രേയശ്ചിന്ത്യതാം തന്മയാ സഹ । ഹിതം ചായതിയുക്തം ച പ്രയതൌ കര്തുമര്ഹഥഃ ।। ൭.൮൩.
ഇന്നത്തെ ഈ ദിവസം, എന്നോടൊപ്പം ചേർന്ന് എന്താണ് ഏറ്റവും നല്ലത് എന്ന് ആലോചിക്കണം. ഭാവിയിൽ ഉപകാരപ്രദവും ഉചിതവുമായ കാര്യങ്ങൾ ചെയ്യാൻ നിങ്ങൾ ശ്രമിക്കണം.
ശ്രുത്വാ തു രാഘവസ്യൈതദ്വാക്യം വാക്യവിശാരദഃ । ഭരതഃ പ്രാഞ്ജലിര്ഭൂത്വാ വാക്യമേതദുവാച ഹ ।। ൭.൮൩.
രാഘവന്റെ ഈ വാക്കുകൾ കേട്ടു, വാക്കിൽ പ്രാവീണ്യമുള്ള ഭരതൻ കൈകൂപ്പി ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.
ത്വയി ധര്മഃ പരഃ സാധോ ത്വയി സര്വാ വസുന്ധരാ । പ്രതിഷ്ഠിതാ മഹാബാഹോ യശശ്ചാമിതവിക്രമ ।। ൭.൮൩.
നoble one, പരമധർമ്മം നിങ്ങളുടെ ഉള്ളിലാണ്. മഹാബാഹുവായോ, അതുല്യശക്തിയുള്ളവനേ, ഭൂമി മുഴുവനും നിങ്ങളുടെ മേൽ അധിഷ്ഠിതമാണ്, പ്രശസ്തിയും അതുപോലെ.
മഹീപാലാശ്ച സര്വേ ത്വാം പ്രജാപതിമിവാമരാഃ । നിരീക്ഷന്തേ മഹാത്മാനം ലോകാനാഥം യഥാ വയമ് ।। ൭.൮൩.
ഭൂമിയിലെ എല്ലാ രാജാക്കന്മാരും മഹാത്മാവായ നിങ്ങളെ ലോകങ്ങളുടെ അധിപതിയെ പോലെ, ദേവന്മാർ പ്രജാപതിയെ കാണുന്നതുപോലെ, ഞങ്ങൾ കാണുന്നു.
പുത്രാശ്ച പിതൃവദ്രാജന്പശ്യന്തി ത്വാം മഹാബല । പൃഥിവ്യാ ഗതിഭൂതോ ഽസി പ്രാണിനാമപി രാഘവ ।। ൭.൮൩.
മഹാബലശാലിയായ രാജാവേ, പുത്രന്മാർ പിതാവിനെ കാണുന്നതുപോലെ നിങ്ങളെ കാണുന്നു. ഭൂമിയുടെയും എല്ലാ ജീവികളുടെയും മാർഗ്ഗം നിങ്ങൾ തന്നെയാണ്, രാഘവാ.
സ ത്വമേവംവിധം യജ്ഞമാഹര്താസി കഥം നൃപ । പൃഥിവ്യാം രാജവംശാനാം വിനാശോ യത്ര ദൃശ്യതേ ।। ൭.൮൩.
എന്തുകൊണ്ട്, മഹാരാജാവേ, യാഗങ്ങളിൽ പ്രാവീണ്യമുള്ള നിങ്ങൾ ഭൂമിയിൽ രാജവംശങ്ങളുടെ നാശം സംഭവിക്കുന്ന ഒരു യാഗം നടത്താൻ തീരുമാനിക്കുന്നു?
പൃഥിവ്യാം യേ ച പുരുഷാ രാജന്പൌരുഷമാഗതാഃ । സര്വേഷാം ഭവിതാ തത്ര സങ്ക്ഷയഃ സര്വകോപജഃ ।। ൭.൮൩.
രാജാവേ, ഭൂമിയിൽ പുരുഷത്വം നേടിയ എല്ലാവർക്കും അവിടെ സർവകോപം മൂലം നാശം സംഭവിക്കും.
സ ത്വം പുരുഷശാര്ദൂല ഗുണൈരതുലവിക്രമ । പൃഥിവീം നാര്ഹസേ ഹന്തും വശേ ഹി തവ വര്തതേ ।। ൭.൮൩.
അതുകൊണ്ട്, ഗുണങ്ങളിലും ശക്തിയിലും തുല്യരില്ലാത്ത പുരുഷശാർദൂല, ഭൂമിയെ നശിപ്പിക്കാൻ നിങ്ങൾക്ക് ഉദ്ദേശിക്കേണ്ടതില്ല. ഭൂമി നിങ്ങളുടെ നിയന്ത്രണത്തിലാണ്.
ഭരതസ്യ തു തദ്വാക്യം ശ്രുത്വാ ഽമൃതമയം തദാ । പ്രഹര്ഷമതുലം ലേഭേ രാമഃ സത്യപരാക്രമഃ ।। ൭.൮൩.
ഭരതന്റെ അമൃതംപോലെയുള്ള ആ വാക്കുകൾ കേട്ട്, സത്യപരാക്രമിയായ രാമന് അതുല്യമായ സന്തോഷം ലഭിച്ചു.
ഉവാച ച ശുഭം വാക്യം കൈകേയ്യാനന്ദവര്ധനമ് । പ്രീതോ ഽസ്മി പരിതുഷ്ടോ ഽസ്മി തവാദ്യ വചനേ ഽനഘ ।। ൭.൮൩.
കൈകേയിയുടെ പുത്രന്റെ സന്തോഷം വർദ്ധിപ്പിക്കുന്ന ശുഭവാക്യം രാമൻ പറഞ്ഞു: 'നിന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട് ഞാൻ സന്തുഷ്ടനാണ്, പൂർണ്ണമായും തൃപ്തനാണ്, അകൃത്യങ്ങളില്ലാത്തവനേ.'
ഇദം വചനമക്ലീബം ത്വയാ ധര്മസമാഹിതമ് । വ്യാഹൃതം പുരുഷവ്യാഘ്ര പൃഥിവ്യാഃ പരിപാലനമ് ।। ൭.൮൩.
ധർമ്മം നിറഞ്ഞ ഈ പുരുഷസമാനമായ വാക്ക് ഭൂമിയുടെ സംരക്ഷണത്തിനായി നീ പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു, പുരുഷവ്യാഘ്രാ.
ഏഷ്യദസ്മദഭിപ്രായാദ്രാജസൂയാത്ക്രതൂത്തമാത് । നിവര്തയാമി ധര്മജ്ഞ തവ സുവ്യാഹൃതേന ച ।। ൭.൮൩.
നമ്മുടെ രാജസൂയയാഗം സംബന്ധിച്ച ആഗ്രഹത്തിൽ നിന്ന് ഞാൻ പിന്മാറുന്നു, ധർമ്മത്തെ അറിയുന്നവനേ, നീ പറഞ്ഞ നല്ല വാക്കുകൾ കൊണ്ടാണ് ഇത്.
ലോകപീഡാകരം കര്മ ന കര്തവ്യം വിചക്ഷണൈഃ । ബാലാനാം തു ശുഭം വാക്യം ഗ്രാഹ്യ ലക്ഷ്മണപൂര്വജ । തസ്മാച്ഛൃണോമി തേ വാക്യം സാധു യുക്തം മഹാമതേ ।। ൭.൮൩.
ലോകത്തിന് ദുഃഖം ഉണ്ടാക്കുന്ന പ്രവൃത്തികൾ ജ്ഞാനികൾ ചെയ്യരുത്. എന്നാൽ ബാലന്മാരുടെ ശുഭവാക്യം സ്വീകരിക്കണം, ലക്ഷ്മണന്റെ മൂത്തവനേ. അതുകൊണ്ട്, മഹാമതിയുള്ളവനേ, ഞാൻ നിന്റെ നല്ലതും യുക്തിയുള്ളതുമായ വാക്കുകൾ കേൾക്കുന്നു.
ഇത്യാര്ഷേ ശ്രീമദ്രാമായണേ വാല്മീകീയേ ആദികാവ്യേ ശ്രീമദുത്തരകാണ്ഡേ ത്ര്യശീതിതമഃ സര്ഗഃ
ഇങ്ങനെ വാല്മീകിമഹർഷിയുടെ ആദികാവ്യമായ ശ്രീമദ്രാമായണത്തിലെ ഉത്തരകാണ്ഡയിലെ എൺപത്തിമൂന്നാം സർഗം സമാപിക്കുന്നു.
തഥോക്തവതി രാമേ തു ഭരതേ ച മഹാത്മനി । ലക്ഷ്മണോ ഽഥ ശുഭം വാക്യമുവാച രഘുനന്ദനമ് ।। ൭.൮൪.
രാമനും മഹാത്മാവായ ഭരതനും ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞതിനു ശേഷം, ലക്ഷ്മണൻ രഘുനന്ദനനോടു ശുഭവാക്യം പറഞ്ഞു.
അശ്വമേധോ മഹായജ്ഞഃ പാവനഃ സര്വപാപ്മനാമ് । പാവനസ്തവ ദുര്ധര്ഷോ രോചതാം രഘുനന്ദന ।। ൭.൮൪.
അശ്വമേധം എന്ന മഹായജ്ഞം എല്ലാ പാപികളെയും ശുദ്ധീകരിക്കുന്നതാണു്. രഘുവംശജനായ രാമാ, ഈ മഹത്തായ ശുദ്ധീകരണ യജ്ഞം നിനക്കു് ഇഷ്ടമായിരിക്കട്ടെ.
ശ്രൂയതേ ഹി പുരാവൃത്തം വാസവേ സുമഹാത്മനി । ബ്രഹ്മഹത്യാവൃതഃ ശക്രോ ഹയമേധേന പാവിതഃ ।। ൭.൮൪.
പണ്ടു്, മഹാത്മാവായ ഇന്ദ്രന് ബ്രാഹ്മണഹത്യയുടെ പാപം ഏറ്റു് അശ്വമേധയാഗം നടത്തി ശുദ്ധനായി എന്നു് കേള്ക്കപ്പെടുന്നു.
പുരാ കില മഹാബാഹോ ദേവാസുരസമാഗമേ । വൃത്രോ നാമ മഹാനാസീദ്ദൈതേയോ ലോകസമ്മതഃ ।। ൭.൮൪.
പണ്ടൊരിക്കല്, ദേവന്മാരും അസുരന്മാരും കൂടിയപ്പോള്, ലോകം പ്രശംസിച്ച വൃത്രന് എന്ന മഹാസുരന് ഉണ്ടായിരുന്നു.
വിസ്തീര്ണോ യോജനശതമുച്ഛ്രിതസ്ത്രിഗുണം തതഃ । അനുരാഗേണ ലോകാംസ്ത്രീന്സ്നേഹാത്പശ്യതി സര്വതഃ ।। ൭.൮൪.
അവന് വിശാലനും, നൂറു് യോജന വീതിയും അതിന്റെ മൂന്നിരട്ടി ഉയരവും ഉള്ളവനായിരുന്നു. സ്നേഹത്തോടെ മൂന്നു ലോകങ്ങളിലെയും എല്ലാവരെയും അവന് നോക്കിക്കൊണ്ടിരുന്നു.
ധര്മജ്ഞശ്ച കൃതജ്ഞശ്ച ബുദ്ധ്യാ ച പരിനിഷ്ഠിതഃ । ശശാസ പൃഥിവീം സ്ഫീതാം ധര്മേണ സുസമാഹിതഃ ।। ൭.൮൪.
അവന് ധര്മ്മത്തില് നിപുണനും, ഉപകാരം മറക്കാത്തവനും, ബുദ്ധിയാല് ഉറപ്പുള്ളവനുമായിരുന്നു. അവന് ധര്മ്മപാലനത്തിലൂടെ സമൃദ്ധമായ ഭൂമി ഭരിച്ചിരുന്നു.
തസ്മിന്പ്രശാസതി തദാ സര്വകാമദുഘാ മഹീ । രസവന്തി പ്രഭൂനാനി മൂലാനി ച ഫലാനി ച ।। ൭.൮൪.
അവന് ഭരിച്ചിരുന്ന കാലത്ത്, ഭൂമി എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളും നിറവേറ്റുന്നവയായിരുന്നു; ശക്തന്മാര്ക്കു് രസമുള്ള വേരുകളും പഴങ്ങളും സമൃദ്ധമായി ലഭിച്ചു.