ധര്മകാമാര്ഥതത്ത്വജ്ഞഃ സ്മൃതിമാന് പ്രതിഭാനവാന്। ലൌകികേ സമയാചാരേ കൃതകല്പോ വിശാരദഃ
ധർമ്മം, കാമം, അർത്ഥം എന്നിവയുടെ സാരാംശം അറിയുന്നവൻ, സ്മരണയും ബുദ്ധിയും ഉള്ളവൻ, ലോകത്തിൽ അനുയോജ്യമായ ആചാരങ്ങളിൽ പ്രാവീണ്യമുള്ളവൻ.
നിഭൃതഃ സംവൃതാകാരോ ഗുപ്തമന്ത്രഃ സഹായവാന്। അമോഘക്രോധഹര്ഷശ്ച ത്യാഗസംയമകാലവിത്
നിശ്ശബ്ദനും സംയമിതസ്വഭാവവുമുള്ളവൻ, രഹസ്യകാര്യങ്ങൾ സൂക്ഷിക്കുന്നവനും സുഹൃത്തുക്കളാൽ സഹായിക്കപ്പെടുന്നവനും, കോപവും സന്തോഷവും ഒരിക്കലും വ്യർത്ഥമാക്കാത്തവനും, ത്യാഗത്തിനും നിയന്ത്രണത്തിനും യോജിച്ച സമയമറിയുന്നവനും.
ദൃഢഭക്തിഃ സ്ഥിരപ്രജ്ഞോ നാസദ്ഗ്രാഹീ ന ദുര്വചഃ। നിസ്തന്ദ്രീരപ്രമത്തശ്ച സ്വദോഷപരദോഷവിത്
ദൃഢമായ ഭക്തിയുള്ളവൻ, സ്ഥിരമായ ബുദ്ധിയുള്ളവൻ, അസത്യം അംഗീകരിക്കാത്തവൻ, കഠിനമായി സംസാരിക്കാത്തവൻ, ക്ഷീണമില്ലാത്തവൻ, ജാഗ്രതയുള്ളവൻ, സ്വന്തം ദോഷവും മറ്റുള്ളവരുടെ ദോഷവും അറിയുന്നവൻ.
ശാസ്ത്രജ്ഞശ്ച കൃതജ്ഞശ്ച പുരുഷാന്തരകോവിദഃ। യഃ പ്രഗ്രഹാനുഗ്രഹയോര്യഥാന്യായം വിചക്ഷണഃ
ശാസ്ത്രങ്ങളിൽ നിപുണനും, ഉപകാരം മറക്കാത്തവനും, മനുഷ്യരുടെ സ്വഭാവം മനസ്സിലാക്കാനും കഴിവുള്ളവനുമാണ് അദ്ദേഹം. നിയന്ത്രണത്തിലും അനുഗ്രഹത്തിലും നീതിപാലിച്ച് വിവേകത്തോടെ പ്രവർത്തിക്കാൻ അദ്ദേഹത്തിന് കഴിവുണ്ട്.
സത്സംഗ്രഹാനുഗ്രഹണേ സ്ഥാനവിന്നിഗ്രഹസ്യ ച। ആയകര്മണ്യുപായജ്ഞഃ സംദൃഷ്ടവ്യയകര്മവിത്
സത്സംഗം കണ്ടെത്താനും നല്ലവരെ പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കാനും, സ്ഥാനങ്ങൾ നിശ്ചയിക്കാനും ശിക്ഷ നൽകാനും അദ്ദേഹം നിപുണനാണ്. സമ്പാദ്യ മാർഗങ്ങൾ അറിയുകയും, ചെലവുകളും അവയുടെ ഉദ്ദേശ്യവും മനസ്സിലാക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.
ശ്രൈഷ്ഠ്യം ചാസ്ത്രസമൂഹേഷു പ്രാപ്തോ വ്യാമിശ്രകേഷു ച। അര്ഥധര്മൌ ച സംഗൃഹ്യ സുഖതന്ത്രോ ന ചാലസഃ
ശസ്ത്രകലകളിൽ, ശുദ്ധവും മിശ്രവും ആയ എല്ലാ ശാഖകളിലും അദ്ദേഹം പ്രാവീണ്യം നേടിയിട്ടുണ്ട്. സമ്പത്തും ധർമ്മവും സംരക്ഷിച്ച് സന്തോഷത്തോടെ ജീവിക്കുകയും, ഒരിക്കലും ആലസ്യമില്ലാതിരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.
വൈഹാരികാണാം ശില്പാനാം വിജ്ഞാതാര്ഥവിഭാഗവിത്। ആരോഹേ വിനയേ ചൈവ യുക്തോ വാരണവാജിനാമ്
വൈദികകലകളും വിവിധ ശില്പകലകളും അദ്ദേഹം നന്നായി അറിയുന്നു. ആനകളെയും കുതിരകളെയും പരിശീലിപ്പിക്കാനും നിയന്ത്രിക്കാനും അദ്ദേഹം കഴിവുള്ളവനാണ്.
ധനുര്വേദവിദാം ശ്രേഷ്ഠോ ലോകേഽതിരഥസമ്മതഃ। അഭിയാതാ പ്രഹര്താ ച സേനാനയവിശാരദഃ
ധനുര്വേദം അറിയുന്നവരിൽ ഏറ്റവും പ്രഗത്ഭനും ലോകത്തിൽ മഹാരഥനെന്നു അംഗീകരിക്കപ്പെടുന്നവനുമാണ് അദ്ദേഹം. ആക്രമണത്തിലും യുദ്ധത്തിലും സൈന്യത്തെ ക്രമീകരിക്കാനും അദ്ദേഹത്തിന് പ്രാവീണ്യമാണ്.
അപ്രധൃഷ്യശ്ച സംഗ്രാമേ ക്രുദ്ധൈരപി സുരാസുരൈഃ। അനസൂയോ ജിതക്രോധോ ന ദൃപ്തോ ന ച മത്സരീ
ദേവന്മാരോ അസുരന്മാരോ എത്ര കോപത്തോടെ വന്നാലും യുദ്ധത്തിൽ അദ്ദേഹത്തെ ജയിക്കാൻ ആര്ക്കും കഴിയില്ല. അസൂയയില്ല, ക്രോധം ജയിച്ചിട്ടുണ്ട്, അഹങ്കാരമോ ഈർഷയോ അദ്ദേഹത്തിന് ഇല്ല.
നാവജ്ഞേയശ്ച ഭൂതാനാം ന ച കാലവശാനുഗഃ। ഏവം ശ്രേഷ്ഠൈര്ഗുണൈര്യുക്തഃ പ്രജാനാം പാര്ഥിവാത്മജഃ
എന്ത് ജീവിയെയും അവഹേളിക്കാൻ കഴിയില്ല, സമയത്തിന്റെ നിയന്ത്രണത്തിലും അദ്ദേഹം അടിമയല്ല. ഇങ്ങനെയുള്ള ഉത്തമഗുണങ്ങളാൽ രാജകുമാരൻ ജനങ്ങൾക്ക് മാതൃകയാകുന്നു.
സമ്മതസ്ത്രിഷു ലോകേഷു വസുധായാഃ ക്ഷമാഗുണൈഃ। ബുദ്ധ്യാ ബൃഹസ്പതേസ്തുല്യോ വീര്യേ ചാപി ശചീപതേഃ
ഭൂമിയുടെ ക്ഷമപോലെയുള്ള ഗുണങ്ങളാൽ മൂന്ന് ലോകങ്ങളിലും അദ്ദേഹം ആദരിക്കപ്പെടുന്നു. ബുദ്ധിയിൽ ബൃഹസ്പതിയെപ്പോലെയും, ശക്തിയിൽ ഇന്ദ്രനെപ്പോലെയും അദ്ദേഹം തുല്യനാണ്.
തഥാ സര്വപ്രജാകാന്തൈഃ പ്രീതിസംജനനൈഃ പിതുഃ। ഗുണൈര്വിരുരുചേ രാമോ ദീപ്തഃ സൂര്യ ഇവാംശുഭിഃ
എല്ലാവർക്കും പ്രിയങ്കരവും പിതാവിന് സന്തോഷം നൽകുന്ന ഗുണങ്ങളാൽ രാമൻ പ്രകാശമുള്ള സൂര്യനുപോലെ തേജസ്സോടെ തിളങ്ങി.
തമേവംവൃത്തസമ്പന്നമപ്രധൃഷ്യപരാക്രമമ്। ലോകനാഥോപമം നാഥമകാമയത മേദിനീ
ഇങ്ങനെ നല്ല പെരുമാറ്റത്തിലും അജയശക്തിയിലും ലോകനാഥനോടു സമമായ അദ്ദേഹത്തെ ഭൂമിതന്നെ രക്ഷകനായി ആഗ്രഹിച്ചു.
ഏതൈസ്തു ബഹുഭിര്യുക്തം ഗുണൈരനുപമൈഃ സുതമ്। ദൃഷ്ട്വാ ദശരഥോ രാജാ ചക്രേ ചിന്താം പരംതപഃ
ഇങ്ങനെ അനുപമമായ അനേകം ഗുണങ്ങൾ പുത്രനിൽ കാണുമ്പോൾ ശത്രുക്കളെ ഭയപ്പെടുത്തുന്ന ദശരഥൻ മഹാരാജാവ് ആഴമായ ചിന്തയിൽ ആകുന്നു.
അഥ രാജ്ഞോ ബഭൂവൈവ വൃദ്ധസ്യ ചിരജീവിനഃ। പ്രീതിരേഷാ കഥം രാമോ രാജാ സ്യാന്മയി ജീവതി
മുതിർന്നും ദീർഘായുസ്സോടെ ജീവിച്ചിരുന്ന രാജാവിന് അപ്പോൾ ഒരു ആശങ്ക ഉണ്ടായി: ഞാൻ ജീവിച്ചിരിക്കുമ്പോൾ രാമൻ എങ്ങനെ രാജാവാകുമെന്നു.
ഏഷാ ഹ്യസ്യ പരാ പ്രീതിര്ഹൃദി സമ്പരിവര്തതേ। കദാ നാമ സുതം ദ്രക്ഷ്യാമ്യഭിഷിക്തമഹം പ്രിയമ്
അവനോടുള്ള ഈ പരമമായ സ്നേഹം എന്റെ ഹൃദയത്തിൽ നിരന്തരം ഉണരുന്നു: എപ്പോഴാണ് ഞാൻ പ്രിയപ്പെട്ട പുത്രനെ അഭിഷേകിച്ച രാജാവായി കാണുക.
വൃദ്ധികാമോ ഹി ലോകസ്യ സര്വഭൂതാനുകമ്പകഃ। മത്തഃ പ്രിയതരോ ലോകേ പര്ജന്യ ഇവ വൃഷ്ടിമാന്
ലോകത്തിന്റെ വളർച്ച ആഗ്രഹിക്കുകയും എല്ലാ ജീവികൾക്കും കരുണ കാണിക്കുകയും ചെയ്യുന്നവനാണ് അദ്ദേഹം. മഴ പെയ്യുന്ന മേഘംപോലെ ജനങ്ങൾക്ക് എനിക്കേക്കാൾ പ്രിയങ്കരനാണ്.
യമശക്രസമോ വീര്യേ ബൃഹസ്പതിസമോ മതൌ। മഹീധരസമോ ധൃത്യാം മത്തശ്ച ഗുണവത്തരഃ
ശക്തിയിൽ യമനും ഇന്ദ്രനും തുല്യനും, ബുദ്ധിയിൽ ബൃഹസ്പതിയെപ്പോലെയും, ധൈര്യത്തിൽ പർവതാധിപതിയെപ്പോലെയും, ഗുണത്തിൽ എന്നെക്കാൾ ഉത്തമനുമാണ്.
മഹീമഹമിമാം കൃത്സ്നാമധിതിഷ്ഠന്തമാത്മജമ്। അനേന വയസാ ദൃഷ്ട്വാ യഥാ സ്വര്ഗമവാപ്നുയാമ്
ഈ പ്രായത്തിൽ എന്റെ പുത്രൻ ഈ മുഴുവൻ ഭൂമിയിൽ ഭരണാധികാരിയായി ഇരിക്കുന്നതിനെ ഞാൻ കണ്ടാൽ സ്വർഗം ലഭിച്ചതുപോലെയാകും.
ഇത്യേവം വിവിധൈസ്തൈസ്തൈരന്യപാര്ഥിവദുര്ലഭൈഃ। ശിഷ്ടൈരപരിമേയൈശ്ച ലോകേ ലോകോത്തരൈര്ഗുണൈഃ
ഇങ്ങനെ മറ്റു രാജകുമാരന്മാരിൽ പോലും അപൂർവവും അളവറ്റതുമായ ലോകത്തിൽ അപൂർവമായ ഗുണങ്ങൾ അദ്ദേഹത്തിൽ നിറഞ്ഞിരിക്കുന്നു.
തം സമീക്ഷ്യ തദാ രാജാ യുക്തം സമുദിതൈര്ഗുണൈഃ। നിശ്ചിത്യ സചിവൈഃ സാര്ധം യൌവരാജ്യമമന്യത
ഇങ്ങനെ സമ്പൂർണ്ണ ഗുണങ്ങളാൽ സമ്പന്നനായ Ramanെ കണ്ടപ്പോൾ, രാജാവ് മന്ത്രിമാരോടൊപ്പം ആലോചിച്ച് യുവരാജ്യാഭിഷേകം നിർണ്ണയിച്ചു.
ദിവ്യന്തരിക്ഷേ ഭൂമൌ ച ഘോരമുത്പാതജം ഭയമ്। സംചചക്ഷേഽഥ മേധാവീ ശരീരേ ചാത്മനോ ജരാമ്
അന്നവസാനം, ആ ജ്ഞാനിയായ രാജാവ് ആകാശത്തിലും അന്തരീക്ഷത്തിലും ഭൂമിയിലും ഭയപ്പെടുത്തുന്ന ദുഷ്പ്രതീക്ഷണങ്ങൾ കാണുകയും, തന്റെ ശരീരത്തിൽ വയസ്സിന്റെ ലക്ഷണങ്ങൾ മനസ്സിലാക്കുകയും ചെയ്തു.
പൂര്ണചന്ദ്രാനനസ്യാഥ ശോകാപനുദമാത്മനഃ। ലോകേ രാമസ്യ ബുബുധേ സമ്പ്രിയത്വം മഹാത്മനഃ
പൂർണ്ണചന്ദ്രനുപമമായ മുഖമുള്ള, തന്റെ ദുഃഖം അകറ്റിയ രാമൻ ലോകത്തിൽ എല്ലാവർക്കും പ്രിയനാണെന്ന് രാജാവ് മനസ്സിലാക്കി.
ആത്മനശ്ച പ്രജാനാം ച ശ്രേയസേ ച പ്രിയേണ ച। പ്രാപ്തേ കാലേ സ ധര്മാത്മാ ഭക്ത്യാ ത്വരിതവാന് നൃപഃ
തനിക്കും ജനങ്ങൾക്കും നല്ലതാകാൻ, യുക്തമായ സമയത്ത്, ഭക്തിയും സ്നേഹവും കൊണ്ട് ആ ധാർമ്മികനായ രാജാവ് വേഗത്തിൽ പ്രവർത്തിച്ചു.
നാനാനഗരവാസ്തവ്യാന് പൃഥഗ്ജാനപദാനപി। സമാനിനായ മേദിന്യാം പ്രധാനാന് പൃഥിവീപതിഃ
ഭൂമിയുടെ അധിപൻ വിവിധ നഗരങ്ങളിൽ നിന്നുമുള്ള പ്രധാനികളെയും, വേറിട്ട പ്രദേശങ്ങളിൽ നിന്നുമുള്ള നേതാക്കളെയും വിളിച്ചു കൂട്ടി.
താന് വേശ്മനാനാഭരണൈര്യഥാര്ഹം പ്രതിപൂജിതാന്। ദദര്ശാലംകൃതോ രാജാ പ്രജാപതിരിവ പ്രജാഃ
അലങ്കാരങ്ങളാൽ ഭസുരനായ രാജാവ്, അവരെ യോജിച്ച ആദരവും സമ്മാനങ്ങളും നൽകി സ്വീകരിച്ചു; സൃഷ്ടികർത്താവ് തന്റെ സൃഷ്ടികളെ സ്വീകരിക്കുന്നതുപോലെ.
ന തു കേകയരാജാനം ജനകം വാ നരാധിപഃ। ത്വരയാ ചാനയാമാസ പശ്ചാത്തൌ ശ്രോഷ്യതഃ പ്രിയമ്
എന്നാൽ, രാജാവ് ത്വരയിൽ കേക്കയരാജാവിനെയും ജനകനെയും വിളിച്ചില്ല; അവർക്ക് സന്തോഷവാർത്ത പിന്നീട് അറിയാം.
അഥോപവിഷ്ടേ നൃപതൌ തസ്മിന് പരപുരാര്ദനേ। തതഃ പ്രവിവിശുഃ ശേഷാ രാജാനോ ലോകസമ്മതാഃ
ശത്രുനഗരങ്ങൾ കീഴടക്കിയ രാജാവ് ഇരുന്ന ശേഷം, ശേഷിച്ച പ്രശസ്തനായ രാജാക്കന്മാർ അകത്തു കടന്നു.
അഥ രാജവിതീര്ണേഷു വിവിധേഷ്വാസനേഷു ച। രാജാനമേവാഭിമുഖാ നിഷേദുര്നിയതാ നൃപാഃ
രാജാവ് വിവിധ ഇരിപ്പിടങ്ങൾ നൽകുമ്പോൾ, അവിടെ വന്ന രാജാക്കന്മാർ എല്ലാവരും ആചാരാനുസൃതമായി അദ്ദേഹത്തെ നേരിൽ നോക്കി ഇരുന്നു.
സ ലബ്ധമാനൈര്വിനയാന്വിതൈര്നൃപൈഃ പുരാലയൈര്ജാനപദൈശ്ച മാനവൈഃ। ഉപോപവിഷ്ടൈര്നൃപതിര്വൃതോ ബഭൌ സഹസ്രചക്ഷുര്ഭഗവാനിവാമരൈഃ
മാന്യരായും വിനയശീലികളായും നഗരവാസികളും ഗ്രാമവാസികളും ഇരുന്ന് ചുറ്റിപ്പറ്റിയപ്പോൾ, ആ രാജാവ് ആയിരം കണ്ണുള്ള ദേവൻ അമരന്മാരുടെ ഇടയിൽ ഇരിക്കുന്നതുപോലെ പ്രകാശിച്ചു.