തച്ച യുദ്ധം മയാ ദൃഷ്ടം യഥാവത്പുരുഷര്ഷഭ । സഭായാം വാസവസ്യാഥ ഉപവിഷ്ടേന രാഘവ ।। ൭.൭൧.
രാഘവ, പുരുഷശ്രേഷ്ഠനേ, ആ യുദ്ധം ഞാൻ യഥാർത്ഥത്തിൽ തന്നെ കണ്ടു, ഇന്ദ്രന്റെ സഭയിൽ ഇരുന്നുകൊണ്ടായിരുന്നു അത്.
മമാപി പരമാ പ്രീതിര്ഹൃദി ശത്രുഘ്ന വര്തതേ । ഉപാഘ്രാസ്യാമി തേ മൂര്ധ്നി സ്നേഹസ്യൈഷാ പരാ ഗതിഃ ।। ൭.൭൧.
ശത്രുഘ്ന, എന്റെ ഹൃദയത്തിലും നിനക്കായി അതിയായ സ്നേഹം ഉണ്ട്. ഈ സ്നേഹത്തിന്റെ ഏറ്റവും വലിയ അടയാളമായി ഞാൻ നിന്റെ തലമുടി നക്കാം.
ഇത്യുക്ത്വാ മൂര്ധ്നി ശത്രുഘ്നമുപാഘ്രായ മഹാമുനിഃ । ആതിഥ്യമകരോത്തസ്യ യേ ച തസ്യ പദാനുഗാഃ ।। ൭.൭൧.
ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് മഹാമുനി ശത്രുഘ്നന്റെ തലമുടി നക്കി, അവനും അവന്റെ കൂടെ വന്നവർക്കും അതിഥിസത്കാരം നടത്തി.
സ ഭുക്തവാന്നരശ്രേഷ്ഠോ ഗീതമാധുര്യമുത്തമമ് । ശുശ്രാവ രാമചരിതം തസ്മിന്കാലേ യഥാകൃമമ് ।। ൭.൭൧.
ഭക്ഷണം കഴിച്ചതിന് ശേഷം, മനുഷ്യശ്രേഷ്ഠൻ ആ സമയത്ത് ശ്രേഷ്ഠമായ സംഗീതത്തിൽ ആലപിച്ച രാമചരിതം ക്രമത്തിൽ ആസ്വദിച്ചു.
തന്ത്രീലയസമായുക്തം ത്രിസ്ഥാനകരണാന്വിതമ് । സംസ്കൃതം ലക്ഷണോപേതം സമതാലസമന്വിതമ് । ശുശ്രാവ രാമചരിതം തസ്മിന്കാലേ പുരാ കൃതമ് ।। ൭.൭൧.
തന്ത്രിയും താളവും ചേർന്ന, മൂന്നു വിധത്തിലുള്ള കൈയടികൾ ഉൾക്കൊണ്ട, ശുദ്ധമായ ലക്ഷണങ്ങളോടെ, താളം തുല്യമായി ചേർത്തു പാടിയ പുരാതന രാമചരിതം അവൻ ആ സമയത്ത് കേട്ടു.
താന്യക്ഷരാണി സത്യാനി യഥാവൃത്താനി പൂര്വശഃ । ശ്രുത്വാ പുരുഷശാര്ദൂലോ വിസഞ്ജ്ഞോ ബാഷ്പലോചനഃ ।। ൭.൭൧.
അവിടെ പറഞ്ഞ വാക്കുകൾ സത്യവും യഥാർത്ഥത്തിൽ നടന്നതുമാണ് എന്ന് കേട്ടപ്പോൾ, ആ പുരുഷശാർദൂലൻ അക്ഷരാർത്ഥത്തിൽ വിറച്ച് കണ്ണുനിറയെ കണ്ണീരോടെ നിന്നു.
സ മുഹൂര്തമിവാസഞ്ജ്ഞോ വിനിഃശ്വസ്യ മുഹുര്മുഹുഃ । തസ്മിന് ഗീതേ യഥാവൃത്തം വര്തമാനമിവാശൃണോത് ।। ൭.൭൧.
ഒരു നിമിഷം അവൻ ബോധംകെട്ട്, വീണ്ടും വീണ്ടും ആഹ്ശ്വാസം വിട്ടു; ആ ഗാനത്തിൽ സംഭവങ്ങൾ ഇപ്പോൾ നടക്കുന്നതുപോലെ അവൻ അനുഭവിച്ചു.
പദാനുഗാശ്ച യേ രാജ്ഞസ്താം ശ്രുത്വാ ഗീതിസമ്പദമ് । അവാങ്മുഖാശ്ച ദീനാശ്ച ഹ്യാശ്ചര്യമിതി ചാബ്രുവന് ।। ൭.൭൧.
രാജാവിനെ അനുഗമിച്ചവർ ആ സംഗീതത്തിന്റെ മാധുര്യം കേട്ടപ്പോൾ തലകുനിഞ്ഞ് ദുഃഖിതരായി, 'ഇത് അതിശയകരമാണ്' എന്നു പറഞ്ഞു.
പരസ്പരം ച യേ തത്ര സൈനികാഃ സമ്ബഭാഷിരേ । കിമിദം ക്വ ച വര്താമഃ കിമേതത്സ്വപ്നദര്ശനമ് ।। ൭.൭൧.
അവിടെ ഉണ്ടായിരുന്ന സൈനികർ തമ്മിൽ പറഞ്ഞു: 'ഇത് എന്താണ്? നാം എവിടെയാണ്? ഇതെന്തോ സ്വപ്നം കാണുന്നതുപോലെയല്ലേ?'
അര്ഥോ യോ നഃ പുരാ ദൃഷ്ടസ്തമാശ്രമപദേ പുനഃ । ശൃണുമഃ കിമിദം സ്വപ്നോ ഗീതബന്ധം ശ്രിയോ ഭവേത് ।। ൭.൭൧.
'നാം മുമ്പ് കണ്ട അർത്ഥം, ഇപ്പോൾ ഈ ആശ്രമത്തിൽ വീണ്ടും കേൾക്കുന്നു; ഇതൊക്കെ സ്വപ്നമാണോ? ഈ ഗാനബന്ധം നമുക്ക് ഐശ്വര്യം തരുമോ?'
വിസ്മയം തേ പരം ഗത്വാ ശത്രുഘ്നമിദമബ്രുവന് । സാധു പൃച്ഛ നരശ്രേഷ്ഠ വാല്മീകിം മുനിപുങ്ഗവമ് ।। ൭.൭൧.
വലിയ അതിശയത്തിൽ ആകി, അവർ ശത്രുഘ്നനോട് പറഞ്ഞു: 'മനുഷ്യശ്രേഷ്ഠനേ, മഹാമുനിയായ വാൽമീകിയെ ചോദിച്ചറിയണം.'
ശത്രുഘ്നസ്ത്വബ്രവീത്സര്വാന്കൌതൂഹലസമന്വിതാന് । സൈനികാ ന ക്ഷമോ ഽസ്മാകം പരിപ്രഷ്ടുമിഹേദൃശഃ ।। ൭.൭൧.
കൗതുകം നിറഞ്ഞ എല്ലാവരോടും ശത്രുഘ്നൻ പറഞ്ഞു: 'സൈനികരേ, ഇങ്ങനെയൊരു സ്ഥലത്ത് ഇങ്ങനെ ചോദിക്കുന്നത് നമുക്ക് യോജിച്ചതല്ല.'
ആശ്ചര്യാണി ബഹൂനീഹ ഭവന്ത്യസ്യാശ്രമേ മുനേഃ । ന തു കൌതൂഹലാദ്യുക്തമന്വേഷ്ടും തം മഹാമുനിമ് ।। ൭.൭൧.
മഹാമുനിയുടെ ഈ ആശ്രമത്തിൽ അനേകം അത്ഭുതങ്ങൾ സംഭവിക്കുന്നു; പക്ഷേ, കൗതുകത്താൽ ആ മഹാമുനിയെ അന്വേഷിക്കുന്നത് ശരിയല്ല.
ഏവം തദ്വാക്യമുക്ത്വാ ച സൈനികാന്രഘുനന്ദനഃ । അഭിവാദ്യ മഹര്ഷിം തം സ്വം നിവേശം യയൌ തദാ ।। ൭.൭൧.
ഇങ്ങനെ സൈനികരോട് പറഞ്ഞശേഷം, രഘുവംശജൻ ആ മഹർഷിയെ വിനയപൂർവ്വം വന്ദിച്ച് തന്റെ താവളത്തിലേക്ക് തിരിച്ചു പോയി.
ഇത്യാര്ഷേ ശ്രീമദ്രാമായണേ വാല്മീകീയേ ആദികാവ്യേ ശ്രീമദുത്തരകാണ്ഡേ ഏകസപ്തതിമഃ സര്ഗഃ
ഇങ്ങനെ മഹർഷി വാൽമീകിയുടെ ശ്രേഷ്ഠമായ രാമായണത്തിൽ ഉത്തരകാണ്ഡയിലെ എഴുപത്തിയൊന്നാമത്തെ സർഗം സമാപിക്കുന്നു.
തം ശയാനം നരവ്യാഘ്രം നിദ്രാ നാഭ്യാഗമത്തദാ । ചിന്തയന്തമനേകാര്ഥം രാമഗീതമനുത്തമമ് ।। ൭.൭൨.
മനുഷ്യശാർദൂലൻ കിടന്നിരുന്നപ്പോൾ, രാമഗീതയുടെ അതുല്യമായ അർത്ഥങ്ങൾ ചിന്തിച്ചുകൊണ്ടിരുന്നതിനാൽ, ഉറക്കം അവനെ സമീപിച്ചില്ല.
തസ്യ ശബ്ദം സുമധുരം തന്ത്രീലയസമന്വിതമ് । ശ്രുത്വാ രാത്രിര്ജഗാമാശു ശത്രുഘ്നസ്യ മഹാത്മനഃ ।। ൭.൭൨.
ആ തന്ത്രിയുടെയും താളത്തിന്റെയും മധുരമായ ശബ്ദം കേട്ടപ്പോൾ, മഹാത്മാവായ ശത്രുഘ്നനു ആ രാത്രി വേഗത്തിൽ കടന്നു പോയി.
തസ്യാം നിശായാം വ്യുഷ്ടായാം കൃത്വാ പൌര്വാഹ്ണികം ക്രമമ് । ഉവാച പ്രാഞ്ജലിര്വാക്യം ശത്രുഘ്നോ മുനിപുങ്ഗവമ് ।। ൭.൭൨.
ആ രാത്രി കഴിഞ്ഞു, പ്രഭാതത്തിലെ കർമ്മങ്ങൾ നിർവഹിച്ചശേഷം, കയ്യുകൂപ്പി ശത്രുഘ്നൻ മഹാമുനിയോട് വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു.
ഭഗവന്ദ്രഷ്ടുമിച്ഛാമി രാഘവം രഘുനന്ദനമ് । ത്വയാ ഽനുജ്ഞാതുമിച്ഛാമി സഹൈഭിഃ സംശിതവ്രതൈഃ ।। ൭.൭൨.
ഭഗവനെ, ഞാൻ രഘുവംശത്തിലെ സന്തോഷമായ രാഘവനെ കാണാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. ഈ വ്രതനിഷ്ഠരോടൊപ്പം പോകാൻ നിന്റെ അനുമതി ഞാൻ തേടുന്നു.
ഇത്യേവംവാദിനം തം തു ശത്രുഘ്നം ശത്രുതാപനമ് । വാല്മീകിഃ സമ്പരിഷ്വജ്യ വിസസര്ജ ച രാഘവമ് ।। ൭.൭൨.
ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ ശത്രുഘ്നനെ, ശത്രുക്കൾക്ക് ഭയംവേപ്പാനായവനെ, വാൽമീകി ചേർത്ത് പിടിച്ചു, രാഘവനോടൊപ്പം പോകാൻ അനുമതി നൽകി.
സോ ഽഭിവാദ്യ മുനിശ്രേഷ്ഠം രഥമാരുഹ്യ സുപ്രഭമ് । അയോധ്യാമഗമത്തൂര്ണം രാഘവോത്സുകദര്ശനഃ ।। ൭.൭൨.
അവൻ മഹാനായ മുനിയെ വിനയപൂർവ്വം വന്ദിച്ച്, തിളങ്ങുന്ന രഥത്തിൽ കയറി, രാഘവനെ കാണാൻ അതീവ ആഗ്രഹത്തോടെ അയോധ്യയിലേക്ക് വേഗത്തിൽ പുറപ്പെട്ടു.
സ പ്രവിഷ്ടഃ പുരീം രമ്യാം ശ്രീമാനിക്ഷ്വാകുനന്ദനഃ । പ്രവിവേശ മഹാബാഹുര്യത്ര രാമോ മഹാദ്യുതിഃ ।। ൭.൭൨.
ശ്രീമാനായ ഇക്ഷ്വാകുവംശജൻ ആ മനോഹരമായ നഗരത്തിൽ പ്രവേശിച്ച്, മഹാബലശാലിയായവൻ മഹാതേജസ്സുള്ള രാമൻ ഇരുന്ന സ്ഥലത്ത് എത്തി.
സ രാമം മന്ത്രിമധ്യസ്ഥം പൂര്ണചന്ദ്രനിഭാനനമ് । പശ്യന്നമരമധ്യസ്ഥം സഹസ്രനയനം യഥാ ।। ൭.൭൨.
അവൻ മന്ത്രിമാരുടെ ഇടയിൽ ഇരിക്കുന്ന, പൂർണ്ണചന്ദ്രനുപോലെയുള്ള മുഖമുള്ള രാമനെ, അമരന്മാരുടെ ഇടയിൽ ഇരിക്കുന്ന സഹസ്രനയനനെപ്പോലെ കണ്ടു.
സോ ഽഭിവാദ്യ മഹാത്മാനം ജ്വലന്തമിവ തേജസാ । ഉവാച പ്രാഞ്ജലിര്വാക്യം രാമം സത്യപരാക്രമമ് ।। ൭.൭൨.
അവൻ മഹാത്മാവായ, തേജസ്സിൽ പ്രകാശിക്കുന്ന രാമനെ വിനയപൂർവ്വം വന്ദിച്ച്, കൈകൂപ്പി സത്യശൗര്യശാലിയായ രാമനോടു这样 പറഞ്ഞു.
യദാജ്ഞപ്തം മഹാരാജ സര്വം തത്കൃതവാനഹമ് । ഹതഃ സ ലവണഃ പാപഃ പുരീ ചാസ്യ നിവേശിതാ ।। ൭.൭൨.
മഹാരാജാവേ, നീ കല്പിച്ച എല്ലാ കാര്യങ്ങളും ഞാൻ നിർവഹിച്ചു. ആ പാപിയായ ലവണൻ കൊല്ലപ്പെട്ടു, അവന്റെ നഗരം സ്ഥാപിക്കുകയും ചെയ്തു.
ദ്വാദശൈതേ ഗതാ വര്ഷാസ്ത്വാം വിനാ രഘുനന്ദന । നോത്സഹേയമഹം വസ്തും ത്വയാ വിരഹിതോ നൃപ ।। ൭.൭൨.
രഘുവംശത്തിലെ സന്തോഷമേ, നിന്നെ കാണാതെ പന്ത്രണ്ടു വർഷം കഴിഞ്ഞു. രാജാവേ, നിന്നിൽ നിന്ന് വേറിട്ട് ഞാൻ കഴിയാൻ കഴിയുന്നില്ല.
സ മേ പ്രസാദം കാകുത്സ്ഥ കുരുഷ്വാമിതവിക്രമ । മാതൃഹീനോ യഥാ വത്സോ ന ചിരം പ്രവസാമ്യഹമ് ।। ൭.൭൨.
അപരിമിതശക്തിയുള്ള കാകുത്സ്ഥാ, ദയവായി എന്നോട് അനുഗ്രഹം കാണിക്കണം. അമ്മയില്ലാത്ത ഒരു കിടാവുപോലെ, ഞാൻ നീണ്ടുനിൽക്കാൻ കഴിയില്ല.
ഏവം ബ്രുവാണം ശത്രുഘ്നം പരിഷ്വജ്യേദമബ്രവീത് । മാ വിഷാദം കൃഥാഃ ശൂര നൈതത്ക്ഷത്രിയചേഷ്ടിതമ് ।। ൭.൭൨.
ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ ശത്രുഘ്നനെ ചേർത്ത് പിടിച്ച്, രാമൻ പറഞ്ഞു: വീരനേ, ദുഃഖിക്കേണ്ട, ഇതുപോലുള്ള പെരുമാറ്റം ക്ഷത്രിയർക്കു യോജിക്കുന്നതല്ല.
നാവസീദന്തി രാജാനോ വിപ്രവാസേഷു രാഘവ । പ്രജാ നഃ പരിപാല്യാ ഹി ക്ഷത്രധര്മേണ രാഘവ ।। ൭.൭൨.
രാഘവാ, രാജാക്കന്മാർ വിദൂരവാസത്തിൽ മനസ്സുതളരാറില്ല. രാഘവാ, നമ്മുടെ ജനങ്ങളെ ക്ഷത്രധർമ്മപ്രകാരം സംരക്ഷിക്കേണ്ടത് നമ്മുടെ കടമയാണ്.
കാലേ കാലേ തു മാം വീര അയോധ്യാമവലോകിതുമ് । ആഗച്ഛ ത്വം നരശ്രേഷ്ഠ ഗന്താസി ച പുരം തവ ।। ൭.൭൨.
വീരനേ, കാലംകാലത്ത് നീ അയോധ്യയിൽ വന്ന് എന്നെ കാണണം. മനുഷ്യന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠനേ, പിന്നെ നീ നിന്റെ നഗരത്തിലേക്ക് മടങ്ങാം.