രാഘവേണൈവമുക്തസ്തു ഭരതോ വാക്യമബ്രവീത് । അഹമേനം വധിഷ്യാമി മമാംശഃ സ വിധീയതാമ് ।। ൭.൬൨.
രാഘവൻ ഇങ്ങനെ ചോദിച്ചപ്പോൾ, ഭരതൻ പറഞ്ഞു: 'ഞാൻ അവനെ കൊല്ലാം; ഈ ജോലി എനിക്ക് ഏൽപ്പിക്കണം.'
ഭരതസ്യ വചഃ ശ്രുത്വാ ധൈര്യശൌര്യസമന്വിതമ് । ലക്ഷ്മണാവരജസ്തസ്ഥൌ ഹിത്വാ സൌവര്ണമാസനമ് ।। ൭.൬൨.
ധൈര്യവും വീര്യവും നിറഞ്ഞ ഭരതന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ടപ്പോൾ, ലക്ഷ്മണന്റെ ഇളയ സഹോദരനായ ശത്രുഘ്നൻ സ്വർണ്ണാസനം വിട്ട് എഴുന്നേറ്റു.
ശത്രുഘ്നസ്ത്വബ്രവീദ്വാക്യം പ്രണിപത്യ നരാധിപമ് । കൃതകര്മാ മഹാബാഹുര്മധ്യമോ രഘുനന്ദനഃ ।। ൭.൬൨.
കൃത്യങ്ങൾ പൂർത്തിയാക്കിയ, മഹാബാഹുവും മധ്യപുത്രനുമായ ശത്രുഘ്നൻ രാജാവിനു മുന്നിൽ വണങ്ങി ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.
ആര്യേണ ഹി പുരാ ശൂന്യാ ത്വയോധ്യാ പരിപാലിതാ । സന്താപം ഹൃദയേ കൃത്വാ ആര്യസ്യാഗമനം പ്രതി ।। ൭.൬൨.
ആര്യനേ, മുമ്പ് അയോധ്യ ശൂന്യമായിരിക്കുമ്പോൾ നീ അതിനെ കാത്തു നിന്നു. ഹൃദയത്തിൽ ദുഃഖം നിറഞ്ഞ്, മൂത്തവന്റെ വരവിനായി കാത്തിരുന്നുവല്ലോ.
ദുഃഖാനി ച ബഹൂനീഹ ഹ്യനുഭൂതാനി പാര്ഥിവ । ശയാനോ ദുഃഖശയ്യാസു നന്ദിഗ്രാമേ ഽവസത്പുരാ ।। ൭.൬൨.
രാജാവേ, അന്നേരം നമുക്ക് ഇവിടെ അനേകം ദുഃഖങ്ങൾ അനുഭവിക്കേണ്ടി വന്നു. നന്ദിഗ്രാമത്തിൽ ദുഃഖശയ്യയിൽ കിടന്ന് കഴിയേണ്ടി വന്നു.
ഫലമൂലാശനോ ഭൂത്വാ ജടീ ചീരധരസ്തഥാ । അനുഭൂയേദൃശം ദുഃഖമേഷ രാഘവനന്ദനഃ । പ്രേഷ്യേ മയി സ്ഥിതേ രാജന്ന ഭൂയഃ ക്ലേശമാപ്നുയാത് ।। ൭.൬൨.
ഫലമൂലങ്ങൾ മാത്രം ഭക്ഷിച്ച്, ജടയും വർക്കലുടയും ധരിച്ച്, രഘുവംശത്തിലെ ഈ പുത്രൻ അങ്ങനെയൊരു ദുഃഖം അനുഭവിച്ചു. രാജാവേ, ഞാൻ സേവകനായി ഇവിടെ നില്ക്കുമ്പോൾ, അവൻ ഇനി ഒരിക്കലും അത്തരം കഷ്ടങ്ങൾ കാണേണ്ടതില്ല.
തഥാ ബ്രുവതി ശത്രുഘ്നേ രാഘവഃ പുനരബ്രവീത് । ഏവം ഭവതു കാകുത്സ്ഥ ക്രിയതാം മമ ശാസനമ് ।। ൭.൬൨.
ശത്രുഘ്നന് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോള് രാഘവന് വീണ്ടും പറഞ്ഞു: 'അതെ, കാകുത്സ്ഥന്, എന്റെ ആജ്ഞ പാലിക്കണം.'
രാജ്യേ ത്വാമഭിഷേക്ഷ്യാമി മധോസ്തു നഗരേ ശുഭേ । നിവേശയ മഹാബാഹോ ഭരതം യദ്യവേക്ഷസേ ।। ൭.൬൨.
മധുരാ എന്ന പുണ്യനഗരിയില് നിന്നെ രാജാവായി അഭിഷേകം ചെയ്യും; മഹാബാഹുവായ നീ चाहेല് ഭരതനെ അവിടെ താമസിപ്പിക്കാം.
ശൂരസ്ത്വം കൃതവിദ്യശ്ച സമര്ഥശ്ച നിവേശനേ ।। ൭.൬൨.
നീ ധൈര്യശാലിയും, വിജ്ഞാനത്തില് നിപുണനും, നഗരനിര്മ്മാണത്തിന് യോഗ്യനുമാണ്.
യോ ഹി ശത്രും സമുത്പാട്യ പാര്ഥിവസ്യ പുനഃ ക്ഷയേ । ന വിധത്തേ നൃപം തത്ര നരകം സ ഹി ഗച്ഛതി ।। ൭.൬൨.
ശത്രുവിനെ തോല്പിച്ച് രാജ്യം തിരികെ പിടിച്ച ശേഷം അവിടെ രാജാവിനെ സ്ഥാപിക്കാത്തവന് നരകത്തിലേക്കാണ് പോകുന്നത്.
സ ത്വം ഹത്വാ മധുസുതം ലവണം പാപനിശ്ചയമ് । രാജ്യം പ്രശാധി ധര്മേണ വാക്യം മേ യദ്യവേക്ഷസേ ।। ൭.൬൨.
മധുവിന്റെ മകനായ ലവണനെ, ദുഷ്ടബുദ്ധിയുള്ളവനെ, കൊല്ലുകയും എന്റെ വാക്ക് കേട്ടാല് നീ ധര്മപാലനത്തോടെ രാജ്യം ഭരിക്കയും ചെയ്യണം.
ഉത്തരം ച ന വക്തവ്യം ശൂര വാക്യാന്തരേ മമ । ബാലേന പൂര്വജസ്യാജ്ഞാ കര്തവ്യാ നാത്ര സംശയഃ ।। ൭.൬൨.
എന്റെ ആജ്ഞയ്ക്ക് മറുപടി പറയേണ്ടതില്ല, വീരാ; ഇളയവര് മൂത്തവരുടെ കല്പന അനുസരിക്കേണ്ടതാണെന്നതില് സംശയമില്ല.
അഭിഷേകം ച കാകുത്സ്ഥ പ്രതീച്ഛസ്വ മയോദ്യതമ് । വസിഷ്ഠപ്രമുഖൈര്വിപ്രൈര്വിധിമന്ത്രപുരസ്കൃതമ് ।। ൭.൬൨.
കാകുത്സ്ഥന്, വസിഷ്ഠനും പ്രധാന ബ്രാഹ്മണന്മാരും മന്ത്രശുദ്ധിയോടെ ഒരുക്കിയിരിക്കുന്ന ഈ അഭിഷേകം നീ സ്വീകരിക്കണം.
ഇത്യാര്ഷേ ശ്രീമദ്രാമായണേ വാല്മീകീയേ ആദികാവ്യേ ശ്രീമദുത്തരകാണ്ഡേ ദ്വിഷഷ്ടിതമഃ സര്ഗഃ
ഇങ്ങനെ വാല്മീകി മഹർഷിയുടെ ശ്രീമദ് രാമായണത്തിലെ ഉത്തരകാണ്ഡയില് ഇരുപത്തിരണ്ടാം സര്ഗം സമാപിക്കുന്നു.
ഏവമുക്തസ്തു രാമേണ പരാം വ്രീഡാമുപാഗമത് । ശത്രുഘ്നോ വീര്യസമ്പന്നോ മന്ദം മന്ദമുവാച ഹ ।। ൭.൬൩.
രാമന് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോള് വീര്യശാലിയായ ശത്രുഘ്നന് വലിയ ലജ്ജ അനുഭവിച്ചു, പതിയെ പതിയെ സംസാരിച്ചു.
അധര്മം വിദ്മ കാകുത്സ്ഥ ഹ്യസ്മിന്നര്ഥേ നരേശ്വര । കഥം തിഷ്ഠത്സു ജ്യേഷ്ഠേഷു കനീയാനഭിഷിച്യതേ ।। ൭.൬൩.
കാകുത്സ്ഥന്, ഇതില് അധര്മമുണ്ടെന്ന് ഞങ്ങള്ക്കറിയാം, രാജാവേ; മൂത്തവര് ജീവിച്ചിരിക്കുമ്പോള് ഇളയവനെ എങ്ങനെ അഭിഷേകം ചെയ്യാം?
അവശ്യം കരണീയം ച ശാസനം പുരുഷര്ഷഭ । തവ ചൈവ മഹാഭാഗ ശാസനം ദുരതിക്രമമ് ।। ൭.൬൩.
എങ്കിലും, പുരുഷശ്രേഷ്ഠനായ നിന്റെ ആജ്ഞ നിര്ബന്ധമായും പാലിക്കണം; മഹാഭാഗനേ, നിന്റെ കല്പന മറികടക്കാനാവില്ല.
ത്വത്തോ മയാ ശ്രുതം വീര ശ്രുതിഭ്യശ്ച മയാ ശ്രുതമ് । നോത്തരം ഹി മയാ വാച്യം മധ്യമേ പ്രതിജാനതി ।। ൭.൬൩.
വീരാ, നിന്നില് നിന്നും ശ്രുതികളില് നിന്നുമാണ് ഞാന് കേട്ടത്; മധ്യസ്ഥനായവന് വാഗ്ദാനം ചെയ്തതുകൊണ്ട് ഇനി ഞാന് ഒന്നും പറയേണ്ടതില്ല.
വ്യാഹൃതം ദുര്വചോ ഘോരം ഹന്താസ്മി ലവണം മൃധേ । തസ്യൈവം മേ ദുരുക്തസ്യ ദുര്ഗതിഃ പുരുഷര്ഷഭ ।। ൭.൬൩.
ഭയാനകമായ കഠിനവാക്കുകള് ഞാന് ഉച്ചരിച്ചിരിക്കുന്നു: യുദ്ധത്തില് ലവണനെ ഞാന് കൊല്ലും എന്ന്; അത്തരം വാക്കുകള് പറഞ്ഞതുകൊണ്ട് എനിക്ക് ദുർഗതി വരും, പുരുഷശ്രേഷ്ഠനേ.
ഉത്തരം നഹി വക്തവ്യം ജ്യേഷ്ഠേനാഭിഹിതേ പുനഃ । അധര്മസഹിതം ചൈവ പരലോകവിവര്ജിതമ് ।। ൭.൬൩.
മൂത്തവന് പറഞ്ഞ ശേഷം വീണ്ടും മറുപടി പറയുന്നത് അധര്മവും പരലോകഫലമില്ലാത്തതുമാണ്.
സോ ഽഹം ദ്വിതീയം കാകുത്സ്ഥ ന വക്ഷ്യാമി തവോത്തരമ് । മാ ദ്വിതീയേന ദണ്ഡോ വൈ നിപതേന്മയി മാനദ ।। ൭.൬൩.
അതിനാല്, കാകുത്സ്ഥന്, ഞാന് വീണ്ടും മറുപടി പറയില്ല; മാനദ, രണ്ടാമതൊരു ശിക്ഷ എനിക്ക് ലഭിക്കരുതേ.
കാമകാരോ ഹ്യഹം രാജംസ്തവാസ്മി പുരുഷര്ഷഭ । അധര്മം ജഹി കാകുത്സ്ഥ മത്കൃതേ രഘുനന്ദന ।। ൭.൬൩.
രാജാവേ, ഞാന് എന്റെ ഇഷ്ടപ്രകാരം പ്രവർത്തിക്കുന്നവനാണ്, ഞാന് നിനക്കാണ്; കാകുത്സ്ഥന്, രഘുനന്ദന, എന്റെ خاطر അധര്മം നീക്കം ചെയ്യണം.
ഏവമുക്തേ തു ശൂരേണ ശത്രുഘ്നേന മഹാത്മനാ । ഉവാച രാമഃ സംഹൃഷ്ടോ ഭരതം ലക്ഷ്മണം തഥാ ।। ൭.൬൩.
ഇങ്ങനെ മഹാത്മാവായ ശത്രുഘ്നന് പറഞ്ഞതിനു ശേഷം, സന്തോഷത്തോടെ രാമന് ഭരതനോടും ലക്ഷ്മണനോടും പറഞ്ഞു.
സമ്ഭാരാനഭിഷേകസ്യ ആനയധ്വം സമാഹിതാഃ । അദ്യൈവ പുരുഷവ്യാഘ്രമഭിഷേക്ഷ്യാമി രാഘവമ് ।। ൭.൬൩.
അഭിഷേകത്തിന് വേണ്ട സാമഗ്രികള് ശ്രദ്ധയോടെ കൊണ്ടുവരൂ; ഇന്ന് രഘുവംശത്തിലെ വീരനെ ഞാന് അഭിഷേകം ചെയ്യും.
പുരോഹിതം ച കാകുത്സ്ഥം നൈഗമാനൃത്വിജസ്തഥാ । മന്ത്രിണശ്ചൈവ താന്സര്വാനാനയധ്വം മമാജ്ഞയാ ।। ൭.൬൩.
കാകുത്സ്ഥാ, എന്റെ കല്പനപ്രകാരം, പുരോഹിതനും നഗരവാസികളും യാഗകർമ്മം ചെയ്യുന്നവരും മന്ത്രിമാരും ഇവരെല്ലാവരെയും ഇവിടെ കൊണ്ടുവരിക.
രാജ്ഞഃ ശാസനമാജ്ഞായ തഥാ ഽകുര്വന്മഹാരഥാഃ । അഭിഷേകസമാരമ്ഭം പുരസ്കൃത്യ പുരോധസമ് । പ്രവിഷ്ടാ രാജഭവനം രാജാനോ ബ്രാഹ്മണാസ്തഥാ ।। ൭.൬൩.
രാജാവിന്റെ കല്പന അറിഞ്ഞ മഹാരഥന്മാർ അതുപോലെ പ്രവർത്തിച്ചു. പുരോഹിതനെ മുന്നിൽ വെച്ച് അഭിഷേകത്തിനുള്ള ഒരുക്കങ്ങൾ നടത്തി, രാജാക്കന്മാരും ബ്രാഹ്മണന്മാരും രാജഭവനത്തിലേക്ക് പ്രവേശിച്ചു.
തഥോ ഽഭിഷേകോ വവൃധേ ശത്രുഘ്നസ്യ മഹാത്മനഃ । സമ്പ്രഹര്ഷകരഃ ശ്രീമാന്രാഘവസ്യ പുരസ്യ ച ।। ൭.൬൩.
അപ്പോൾ മഹാത്മാവായ ശത്രുഘ്നന്റെ അഭിഷേകം വലിയ സന്തോഷം പകർന്നു, രാഘവനും നഗരവാസികൾക്കും ആനന്ദം നിറഞ്ഞു.
അഭിഷിക്തസ്തു ശത്രുഘ്നോ ബഭൌ ചാദിത്യസന്നിഭഃ । അഭിഷിക്തഃ പുരാ സ്കന്ദഃ സേന്ദ്രൈരിവ മരുദ്ഗണൈഃ ।। ൭.൬൩.
അഭിഷേകം നേടിയ ശത്രുഘ്നൻ സൂര്യനെപ്പോലെ പ്രകാശിച്ചു; പുരാതനകാലത്ത് ഇന്ദ്രനും മരുത്ഗണങ്ങളുമൊത്ത് സ്കന്ദൻ അഭിഷേകം ചെയ്യപ്പെട്ടതുപോലെ തന്നെ.
അഭിഷിക്തേ തു ശത്രുഘ്നേ രാമേണാക്ലിഷ്ടകര്മണാ । പൌരാഃ പ്രമുദിതാശ്ചാസന്ബ്രാഹ്മണാശ്ച ബഹുശ്രുതാഃ ।। ൭.൬൩.
കഴിവിൽ യാതൊരു ദോഷവും ഇല്ലാത്ത രാമൻ ശത്രുഘ്നനെ അഭിഷേകം ചെയ്തപ്പോൾ, നഗരവാസികളും വേദപാരായണത്തിൽ പാണ്ഡിത്യമുള്ള ബ്രാഹ്മണന്മാരും വളരെ സന്തോഷിച്ചു.
കൌസല്യാ ച സുമിത്രാ ച മങ്ഗലം കേകയീ തഥാ । ചക്രുസ്താ രാജഭവനേ യാശ്ചാന്യാ രാജയോഷിതഃ ।। ൭.൬൩.
കൗസല്യയും സുമിത്രയും കൂടാതെ കേകയിയും, രാജഭവനത്തിലെ മറ്റു രാജമഹിളകളും, മംഗളകർമ്മങ്ങൾ നടത്തി.