നേദൃശേഷു വിമുഹ്യന്തി ത്വദ്വിധാഃ പുരുഷര്ഷഭാഃ । അപവാദഃ സ കില തേ പുനരേഷ്യതി രാഘവ ।। ൭.൫൨.
നിന്റെപോലുള്ള പുരുഷശ്രേഷ്ഠന്മാർ ഇങ്ങനെയുള്ള സാഹചര്യങ്ങളിൽ മനസ്സുതുള്ളാറില്ല. അല്ലെങ്കിൽ, അപവാദം വീണ്ടും നിന്റെ മേൽ വരും, രാഘവ.
യദര്ഥം മൈഥിലീ ത്യക്താ അപവാദഭയാന്നൃപ । സോ ഽപവാദഃ പുരേ രാജന്ഭവിഷ്യതി ന സംശയഃ ।। ൭.൫൨.
അപവാദഭയത്താൽ മൈഥിലിയെ ഉപേക്ഷിച്ച കാരണത്താൽ, രാജാവേ, ആ അപവാദം നഗരത്തിൽ തീർച്ചയായും ഉയരും, സംശയമില്ല.
സ ത്വം പുരുഷശാര്ദൂല ധൈര്യേണ സുസമാഹിതഃ । ത്യജൈനാം ദുര്ബലാം ബുദ്ധിം സന്താപം മാ കുരുഷ്വ ഹ ।। ൭.൫൨.
ആ പുരുഷശ്രേഷ്ഠാ, നീ ധൈര്യത്തോടെ മനസ്സു ഉറപ്പാക്കി ഈ ദുർബലമായ ചിന്തകൾ ഉപേക്ഷിക്കണം; ദു:ഖത്തിന് കീഴടങ്ങരുത്.
ഏവമുക്തഃ സ കാകുത്സ്ഥോ ലക്ഷ്മണേന മഹാത്മനാ । ഉവാച പരയാ പ്രീത്യാ സൌമിത്രിം മിത്രവത്സലഃ ।। ൭.൫൨.
മഹാത്മാവായ ലക്ഷ്മണൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ, സുഹൃത്തിനെ സ്നേഹിച്ച കാകുത്സ്ഥൻ അത്യന്തം സ്നേഹത്തോടെ സൗമിത്രിയെ അഭിസംബോധന ചെയ്ത് പറഞ്ഞു.
ഏവമേതന്നരശ്രേഷ്ഠ യഥാ വദസി ലക്ഷ്മണ । പരിതോഷശ്ച മേ വീര മമ കാര്യാനുശാസനേ ।। ൭.൫൨.
നരശ്രേഷ്ഠനായ ലക്ഷ്മണ, നീ പറയുന്നതുപോലെയാണ് എല്ലാം. എന്റെ കര്ത്തവ്യത്തെക്കുറിച്ച് നീ നല്കിയ ഉപദേശത്തിൽ ഞാൻ തൃപ്തനാണ്, വീരാ.
നിവൃത്തിശ്ചാഗതാ സൌമ്യ സന്താപശ്ച നിരാകൃതഃ । ഭവദ്വാക്യൈഃ സുരുചിരൈരനുനീതോ ഽസ്മി ലക്ഷ്മണ ।। ൭.൫൨.
സൗമ്യ, നിന്റെ മനോഹരമായ വാക്കുകൾ കേട്ട് എന്റെ ചിന്തകളും ദു:ഖവും മാറി. ലക്ഷ്മണ, നീ പറഞ്ഞതുകൊണ്ട് ഞാൻ ആശ്വാസം പ്രാപിച്ചു.
ഇത്യാര്ഷേ ശ്രീമദ്രാമായണേ വാല്മീകീയേ ആദികാവ്യേ ശ്രീമദുത്തരകാണ്ഡേ ദ്വിപഞ്ചാശഃ സര്ഗഃ
ഇങ്ങനെ പുരാതനമായ മഹത്തായ വാല്മീകി രാമായണത്തിലെ ഉത്തരകാണ്ഡയിലെ അമ്പതിയിരണ്ടാമത്തെ സര്ഗം സമാപിക്കുന്നു.
ലക്ഷ്മണസ്യ തു തദ്വാക്യം നിശമ്യ പരമാദ്ഭുതമ് । സുപ്രീതശ്ചാഭവദ്രാമോ വാക്യമേതദുവാച ഹ ।। ൭.൫൩.
ലക്ഷ്മണന്റെ അത്ഭുതകരമായ വാക്കുകൾ കേട്ട രാമന് അത്യന്തം സന്തോഷം തോന്നി, പിന്നെ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.
ദുര്ലഭസ്ത്വീദൃശോ ബന്ധുരസ്മിന്കാലേ വിശേഷതഃ । യാദൃശസ്ത്വം മഹാബുദ്ധേര്മമ സൌമ്യ മനോ ഽനുഗഃ ।। ൭.൫൩.
സൗമ്യ, ഈ കാലത്ത് നിന്റെപോലുള്ള ബുദ്ധിമാനായ, മനസ്സിൽ എനിക്ക് അർപ്പിതനായ സ്നേഹിതൻ വളരെ അപൂർവമാണ്.
യച്ച മേ ഹൃദയേ കിഞ്ചിദ്വര്തതേ ശുഭലക്ഷണ । തന്നിശാമയ ച ശ്രുത്വാ കുരുഷ്വ വചനം മമ ।। ൭.൫൩.
ശുഭലക്ഷണനായവനേ, എന്റെ മനസ്സിൽ എന്തെങ്കിലും നല്ലത് ഉണ്ടെങ്കിൽ, അതു നീ ശ്രദ്ധിച്ച് കേട്ട്, എന്റെ വാക്കുകൾ അനുസരിക്കണം.
ചത്വാരോ ദിവസാഃ സൌമ്യ കാര്യം പൌരജനസ്യ വൈ । അകുര്വാണസ്യ സൌമിത്രേ തന്മേ മര്മാണി കൃന്തതി ।। ൭.൫൩.
സൗമ്യ, നാലു ദിവസമായി നഗരവാസികളുടെ കാര്യങ്ങൾ നോക്കിയിട്ടില്ല. ഈ അവഗണന, സൗമിത്രി, എന്റെ ഹൃദയം വേദനിപ്പിക്കുന്നു.
ആഹൂയന്താം പ്രകൃതയഃ പുരോധാ മന്ത്രിണസ്തഥാ । കാര്യാര്ഥിനശ്ച പുരുഷാഃ സ്ത്രിയശ്ച പുരുഷര്ഷഭ ।। ൭.൫൩.
പുരോഹിതന്മാരെയും മന്ത്രിമാരെയും, കാര്യത്തിനായി വരുന്ന പുരുഷന്മാരെയും സ്ത്രീകളെയും, പുരുഷശ്രേഷ്ഠാ, വിളിച്ചു കൂട്ടണം.
പൌരകാര്യാണി യോ രാജാ ന കരോതി ദിനേ ദിനേ । സംവൃതേ നരകേ ഘോരേ പതിതോ നാത്ര സംശയഃ ।। ൭.൫൩.
നഗരവാസികളുടെ കാര്യങ്ങൾ ദിവസേന നോക്കാത്ത രാജാവ് നിർഭാഗ്യവശാൽ ഭയങ്കരമായ നരകത്തിൽ വീഴും എന്നതിൽ സംശയമില്ല.
ശ്രൂയതേ ഹി പുരാ രാജാ നൃഗോ നാമ മഹായശാഃ । ബഭൂവ പൃഥിവീപാലോ ബ്രഹ്മണ്യഃ സത്യവാക് ശുചിഃ ।। ൭.൫൩.
പണ്ടൊരിക്കൽ നൃഗ എന്ന മഹാപ്രശസ്തനായ രാജാവ് ഭൂമിയെ ഭരിച്ചിരുന്നതായി കേൾക്കുന്നു. ബ്രാഹ്മണഭക്തനും സത്യവാനുമായ ശുദ്ധനായവൻ.
സ കദാചിദ്ഗവാം കോടീഃ സവത്സാഃ സ്വര്ണഭൂഷിതാഃ । നൃദേവോ ഭൂമിദേവേഭ്യഃ പുഷ്കരേഷു ദദൌ നൃപഃ ।। ൭.൫൩.
ഒരു ദിവസം ആ രാജാവ്, മനുഷ്യരിൽ ദൈവംപോലുള്ളവൻ, സ്വർണ്ണാഭരണങ്ങളാലങ്കരിച്ച കോടിക്കണക്കിന് പശുക്കളെയും കിടാക്കളെയും തിരുനദികളരികിലെ ബ്രാഹ്മണന്മാർക്ക് ദാനം ചെയ്തു.
തതഃ സങ്ഗാദ്ഗതാ ധേനുഃ സവത്സാ സ്പര്ശിതാ ഽനഘ । ബ്രാഹ്മണസ്യാഹിതാഗ്നേശ്ച ദരിദ്രസ്യോഞ്ഛവര്തിനഃ ।। ൭.൫൩.
അതിനുശേഷം, യാദൃശ്ചികമായി, അഗ്നിഹോത്രം ചെയ്യുന്ന ദരിദ്രനായ ഒരു ബ്രാഹ്മണന്റെ കുറ്റമില്ലാത്ത ഒരു പശു കിടാവിനൊപ്പം അവിടെ നിന്ന് എടുത്തു പോയി.
സ നഷ്ടാം ഗാം ക്ഷുധാര്തോ വൈ അന്വിഷംസ്തത്ര തത്ര ച । നാപശ്യത്സര്വരാജ്യേഷു സംവത്സരഗണാന്ബഹൂന് ।। ൭.൫൩.
പശു നഷ്ടപ്പെട്ട ബ്രാഹ്മണൻ വിശപ്പോടെ എല്ലായിടത്തും അന്വേഷിച്ചു, പക്ഷേ വർഷങ്ങളോളം ഏതെങ്കിലും രാജ്യത്തും അതിനെ കണ്ടെത്താൻ കഴിഞ്ഞില്ല.
തതഃ കനഖലം ഗത്വാ ജീര്ണവത്സാം നിരാമയാമ് । ദദര്ശ ഗാം സ്വകാം ധേനും ബ്രാഹ്മണസ്യ നിവേശനേ ।। ൭.൫൩.
ശേഷം, കനഖല എന്ന സ്ഥലത്ത് ചെന്നപ്പോൾ, രോഗമില്ലാത്ത, പഴയ കിടാവുള്ള തന്റെ പശുവിനെ മറ്റൊരു ബ്രാഹ്മണന്റെ വീട്ടിൽ കണ്ടു.
അഥ താം നാമധേയേന സ്വകേനോവാച സ ദ്വിജഃ । ആഗച്ഛ ശബലേത്യേവം സാ തു ശുശ്രാവ ഗൌഃ സ്വരമ് ।। ൭.൫൩.
അപ്പോൾ ആ ബ്രാഹ്മണൻ തന്റെ പശുവിനെ പേരുപറഞ്ഞ് വിളിച്ചു: 'ശബലേ, വരിക', അപ്പോൾ പശു ആ ശബ്ദം കേട്ടു.
തസ്യ തം സ്വരമാജ്ഞായ ക്ഷുധാര്തസ്യ ദ്വിജസ്യ വൈ । അന്വഗാത്പൃഷ്ഠതഃ സാ ഗൌര്ഗച്ഛന്തം പാവകോപമമ് ।। ൭.൫൩.
വിശപ്പോടെ കഷ്ടപ്പെടുന്ന ആ ബ്രാഹ്മണന്റെ ശബ്ദം തിരിച്ചറിയുമ്പോൾ, ആ പശു തീപോലുള്ള അവനെ പിന്തുടർന്ന് നടന്നു.
യോ ഽപി പാലയതേ വിപ്രഃ സോ ഽപി ഗാമന്വഗാദ്ദ്രുതമ് । ഗത്വാ തമൃഷിമാചഷ്ട മമ ഗൌരിതി സത്വരമ് ।। ൭.൫൩.
ആ ബ്രാഹ്മണനും ആ പശുവിനെ കാത്തിരുന്നവനും അതിവേഗം അവളെ പിന്തുടർന്നു. അതിനുശേഷം ആ ഋഷിയെ സമീപിച്ച്, 'ഈ പശു എന്റെതാണു' എന്ന് ഉടനടി പറഞ്ഞു.
സ്പര്ശിതാ രാജസിംഹേന മമ ദത്താ നൃഗേണ ഹ । തയോര്ബ്രാഹ്മണയോര്വാദോ മഹാനാസീദ്വിപശ്ചിതോഃ ।। ൭.൫൩.
അവൻ പറഞ്ഞു: 'രാജസിംഹൻ ഈ പശുവിനെ തൊട്ടു, പിന്നീട് നൃഗൻ എന്നെക്കൊടുത്തു.' അങ്ങനെ ആ രണ്ടു ജ്ഞാനികളായ ബ്രാഹ്മണന്മാര്ക്കിടയിൽ വലിയ തർക്കം ഉണ്ടായി.
വിവദന്തൌ തതോ ഽന്യോന്യം ദാതാരമഭിജഗ്മതുഃ । തൌ രാജഭവനദ്വാരി ന പ്രാപ്തൌ നൃഗശാസനമ് ।। ൭.൫൩.
അവർ തമ്മിൽ വാദിച്ചുകൊണ്ട്, ഇരുവരും ദാനദാതാവിനെ സമീപിക്കാൻ പോയി. പക്ഷേ, രാജഭവനത്തിന്റെ വാതിലിൽ അവർക്ക് നൃഗനെ കാണാൻ സാധിച്ചില്ല.
അഹോരാത്രാണ്യനേകാനി വസന്തൌ ക്രോധമീയതുഃ । ഊചതുശ്ച മഹാത്മാനൌ താവുഭൌ ദ്വിജസത്തമൌ ൭.൫൩.
അനേകം ദിവസങ്ങളും രാത്രികളും അവിടെ കാത്തിരുന്ന്, അവർക്ക് കോപം ഉയർന്നു. ആ മഹാത്മാക്കളായ ഇരുവരും തമ്മിൽ ഇങ്ങനെ സംസാരിച്ചു.
അര്ഥിനാം കാര്യസിദ്ധ്യര്ഥം യസ്മാത്ത്വം നൈഷി ദര്ശനമ് । അദൃശ്യഃ സര്വഭൂതാനാം കൃകലാസോ ഭവിഷ്യസി ।। ൭.൫൩.
'ന്യായം തേടുന്നവരെ കാണാൻ നീ തയ്യാറാകാത്തതിനാൽ, നീ എല്ലാ ജീവികൾക്കും കാണാനാവാത്തവനായി, ഒരു പല്ലിയാവും.'
ബഹുവര്ഷസഹസ്രാണി ബഹുവര്ഷശതാനി ച । ശ്വഭ്രേ ഽസ്മിന് കൃകലാസോ വൈ ദീര്ഘകാലം വസിഷ്യസി ।। ൭.൫൩.
'നീ ഈ കുഴിയിൽ ആയിരക്കണക്കിന് വർഷങ്ങളും നൂറുകണക്കിന് വർഷങ്ങളും ദീർഘകാലം പല്ലിയായി കഴിയേണ്ടിവരും.'
ഉത്പത്സ്യതേ ഹി ലോകേ ഽസ്മിന്യദൂനാം കീര്തിവര്ധനഃ । വാസുദേവ ഇതി ഖ്യാതോ വിഷ്ണുഃ പുരുഷവിഗ്രഹഃ ।। ൭.൫൩.
'ഈ ലോകത്തിൽ യദുക്കളുടെ മഹത്വം വർദ്ധിപ്പിക്കുന്നവൻ ജനിക്കും; വാസുദേവൻ എന്ന പേരിൽ അറിയപ്പെടുന്ന, മനുഷ്യരൂപത്തിലുള്ള വിഷ്ണുവാണ് അവൻ.'
സ തേ മോക്ഷയിതാ രാജംസ്തസ്മാച്ഛാപാദ്ഭവിഷ്യസി । കൃതാ ച തേന കാലേന നിഷ്കൃതിസ്തേ ഭവിഷ്യതി ।। ൭.൫൩.
'അവൻ നിന്നെ ഈ ശാപത്തിൽ നിന്ന് മോചിപ്പിക്കും രാജാവേ; അപ്പോൾ നിന്റെ പ്രായശ്ചിത്തം പൂര്ത്തിയാകും.'
ഭാരാവതരണാര്ഥം ഹി നരനാരായണാവുഭൌ । ഉത്പത്സ്യേതേ മഹാവീര്യൌ കലൌ യുഗ ഉപസ്ഥിതേ ।। ൭.൫൩.
'ഭൂഭാരമെടുത്ത് മാറ്റാൻ, മഹാശക്തിയുള്ള നരനും നാരായണനും കലിയുഗം എത്തിയപ്പോൾ ജനിക്കും.'
ഏവം തൌ ശാപമുത്സൃജ്യ ബ്രാഹ്മണൌ വിഗതജ്വരൌ । താം ഗാം ഹി ദുര്ബലാം വൃദ്ധാം ദദതുര്ബ്രാഹ്മണായ വൈ ।। ൭.൫൩.
അങ്ങനെ, ശാപം ഉച്ചരിച്ച ശേഷം, ആ രണ്ടു ബ്രാഹ്മണന്മാർക്ക് കോപം മാറി, അവരിൽ ഒരുവന്നു ആ ക്ഷീണിച്ച വയസ്സായ പശുവിനെ നൽകി.