തസ്യൈവം ചിന്തയാനസ്യ ഭവനം ശശിസന്നിഭമ് । രാമസ്യ പരമോദാരം പുരസ്താന്സമദൃശ്യത ।। ൭.൫൨.
അങ്ങനെ ചിന്തിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുമ്പോൾ, ചന്ദ്രനെപ്പോലെ തിളങ്ങുന്ന രാമന്റെ അത്യന്തം മനോഹരമായ ഭവനം അവന്റെ മുന്നിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു.
രാജ്ഞസ്തു ഭവനദ്വാരി സോ ഽവതീര്യ രഥോത്തമാത് । അവാങ്മുഖോ ദീനമനാഃ പ്രവിവേശാനിവാരിതഃ ।। ൭.൫൨.
രാജാവിന്റെ ഭവനത്തിന്റെ വാതിലിൽ, അവൻ ഉത്തമമായ രഥത്തിൽ നിന്ന് ഇറങ്ങി, ദുഃഖിതനും തലകുനിച്ചും ആരും തടയാതെയും അകത്തേക്ക് കടന്നു入り.
സ ദൃഷ്ട്വാ രാഘവം ദീനമാസീനം പരമാസനേ । നേത്രാഭ്യാമശ്രുപൂര്ണാഭ്യാം ദദര്ശാഗ്രജമഗ്രതഃ ।। ൭.൫൨.
അവിടെ ദുഃഖിതനായി ഉന്നതാസനത്തിൽ ഇരിക്കുന്ന രാഘവനെ കണ്ടപ്പോൾ, കണ്ണുനിറയെ കണ്ണീരോടെ തന്റെ മൂത്ത സഹോദരനെ അവൻ മുന്നിൽ കണ്ടു.
ജഗ്രാഹ ചരണൌ തസ്യ ലക്ഷ്മണോ ദീനചേതനഃ । ഉവാച ദീനയാ വാചാ പ്രാഞ്ജലിഃ സുസമാഹിതഃ ।। ൭.൫൨.
ദുഃഖഭാരിതനായ ലക്ഷ്മണൻ അവന്റെ പാദങ്ങൾ പിടിച്ചു, കൈകൾ കൂട്ടി, ദുഃഖഭരിതമായ ശബ്ദത്തിൽ, മനസ്സുറച്ച് സംസാരിച്ചു.
ആര്യസ്യാജ്ഞാം പുരസ്കൃത്യ വിസൃജ്യ ജനകാത്മജാമ് । ഗങ്ഗാതീരേ യഥോദ്ദിഷ്ടേ വാല്മീകേരാശ്രമേ ശുചൌ ।। ൭.൫൨.
ആര്യന്റെ കല്പന അനുസരിച്ച്, ഞാൻ ജനകപുത്രിയെ ഗംഗാതീരത്ത്, വാൽമീകിയുടെ വിശുദ്ധ ആശ്രമത്തിൽ, നിർദ്ദേശിച്ചതുപോലെ വിട്ടുവച്ചു.
തത്ര താം ച ശുഭാചാരാമാശ്രമാന്തേ യശസ്വിനീമ് । പുനരപ്യാഗതോ വീര പാദമൂലമുപാസിതുമ് ।। ൭.൫൨.
അവിടെ ആശ്രമത്തിന്റെ അറ്റത്ത്, നല്ല പെരുമയുള്ള, പ്രശസ്തയായ ആ സ്ത്രീയുടെ പാദസന്നിധിയിൽ വീണ്ടും എത്തി, വീരനേ, ഞാൻ സന്നിധാനത്തിൽ ഇരുന്നു.
മാ ശുചഃ പുരുഷവ്യാഘ്ര കാലസ്യ ഗതിരീദൃശീ । ത്വദ്വിധാ ന ഹി ശോചന്തി ബുദ്ധിമന്തോ മനസ്വിനഃ ।। ൭.൫൨.
പുരുഷസിംഹനേ, നീ ദുഃഖിക്കേണ്ട. കാലത്തിന്റെ പ്രവാഹം ഇങ്ങനെയാണ്. ബുദ്ധിമാന്മാരും മനസ്സിൽ സ്ഥിരതയുള്ളവരും നിന്നുപോലുള്ളവർ ദുഃഖിക്കാറില്ല.
സര്വേ ക്ഷയാന്താ നിചയാഃ പതനാന്താഃ സമുച്ഛ്രയാഃ । സംയോഗാ വിപ്രയോഗാന്താ മരണാന്തം ച ജീവിതമ് ।। ൭.൫൨.
എല്ലാ സമ്പാദ്യങ്ങളും ഒടുവിൽ ക്ഷയിക്കും, ഉയർച്ചകൾക്ക് ഒടുവിൽ വീഴ്ചയുണ്ട്, കൂടിച്ചേരലിന് വേർപാട് ഉറപ്പാണ്, ജീവനും ഒടുവിൽ മരണത്തിൽ അവസാനിക്കും.
തസ്മാത്പുത്രേഷു ദാരേഷു മിത്രേഷു ച ധനേഷു ച । നാതിപ്രസങ്ഗഃ കര്തവ്യോ വിപ്രയോഗോ ഹി തൈര്ധ്രുവമ് ।। ൭.൫൨.
അതുകൊണ്ട് മക്കളിലും ഭാര്യയിലും സുഹൃത്തുകളിലും ധനത്തിലും അതിയായ ആസ്വാദനം വേണ്ട, അവയൊക്കെയും വേർപാട് ഉറപ്പാണ്.
ശക്തസ്ത്വമാത്മനാ ഽ ഽത്മാനം വിനേതും മനസൈവ ഹി । ലോകാന്സര്വാംശ്ച കാകുത്സ്ഥ കിം പുനഃ ശോകമാത്മനഃ ।। ൭.൫൨.
കകുത്സ്ഥനേ, നീ മനസ്സുകൊണ്ട് തന്നെ നിന്നെ നിയന്ത്രിക്കാൻ കഴിവുള്ളവനാണ്. ലോകങ്ങളെല്ലാം നിയന്ത്രിക്കാൻ കഴിയുമ്പോൾ, സ്വന്തമായ ദുഃഖം നിയന്ത്രിക്കാൻ എളുപ്പമല്ലേ?
നേദൃശേഷു വിമുഹ്യന്തി ത്വദ്വിധാഃ പുരുഷര്ഷഭാഃ । അപവാദഃ സ കില തേ പുനരേഷ്യതി രാഘവ ।। ൭.൫൨.
നിന്റെപോലുള്ള പുരുഷശ്രേഷ്ഠന്മാർ ഇങ്ങനെയുള്ള സാഹചര്യങ്ങളിൽ മനസ്സുതുള്ളാറില്ല. അല്ലെങ്കിൽ, അപവാദം വീണ്ടും നിന്റെ മേൽ വരും, രാഘവ.
യദര്ഥം മൈഥിലീ ത്യക്താ അപവാദഭയാന്നൃപ । സോ ഽപവാദഃ പുരേ രാജന്ഭവിഷ്യതി ന സംശയഃ ।। ൭.൫൨.
അപവാദഭയത്താൽ മൈഥിലിയെ ഉപേക്ഷിച്ച കാരണത്താൽ, രാജാവേ, ആ അപവാദം നഗരത്തിൽ തീർച്ചയായും ഉയരും, സംശയമില്ല.
സ ത്വം പുരുഷശാര്ദൂല ധൈര്യേണ സുസമാഹിതഃ । ത്യജൈനാം ദുര്ബലാം ബുദ്ധിം സന്താപം മാ കുരുഷ്വ ഹ ।। ൭.൫൨.
ആ പുരുഷശ്രേഷ്ഠാ, നീ ധൈര്യത്തോടെ മനസ്സു ഉറപ്പാക്കി ഈ ദുർബലമായ ചിന്തകൾ ഉപേക്ഷിക്കണം; ദു:ഖത്തിന് കീഴടങ്ങരുത്.
ഏവമുക്തഃ സ കാകുത്സ്ഥോ ലക്ഷ്മണേന മഹാത്മനാ । ഉവാച പരയാ പ്രീത്യാ സൌമിത്രിം മിത്രവത്സലഃ ।। ൭.൫൨.
മഹാത്മാവായ ലക്ഷ്മണൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ, സുഹൃത്തിനെ സ്നേഹിച്ച കാകുത്സ്ഥൻ അത്യന്തം സ്നേഹത്തോടെ സൗമിത്രിയെ അഭിസംബോധന ചെയ്ത് പറഞ്ഞു.
ഏവമേതന്നരശ്രേഷ്ഠ യഥാ വദസി ലക്ഷ്മണ । പരിതോഷശ്ച മേ വീര മമ കാര്യാനുശാസനേ ।। ൭.൫൨.
നരശ്രേഷ്ഠനായ ലക്ഷ്മണ, നീ പറയുന്നതുപോലെയാണ് എല്ലാം. എന്റെ കര്ത്തവ്യത്തെക്കുറിച്ച് നീ നല്കിയ ഉപദേശത്തിൽ ഞാൻ തൃപ്തനാണ്, വീരാ.
നിവൃത്തിശ്ചാഗതാ സൌമ്യ സന്താപശ്ച നിരാകൃതഃ । ഭവദ്വാക്യൈഃ സുരുചിരൈരനുനീതോ ഽസ്മി ലക്ഷ്മണ ।। ൭.൫൨.
സൗമ്യ, നിന്റെ മനോഹരമായ വാക്കുകൾ കേട്ട് എന്റെ ചിന്തകളും ദു:ഖവും മാറി. ലക്ഷ്മണ, നീ പറഞ്ഞതുകൊണ്ട് ഞാൻ ആശ്വാസം പ്രാപിച്ചു.
ഇത്യാര്ഷേ ശ്രീമദ്രാമായണേ വാല്മീകീയേ ആദികാവ്യേ ശ്രീമദുത്തരകാണ്ഡേ ദ്വിപഞ്ചാശഃ സര്ഗഃ
ഇങ്ങനെ പുരാതനമായ മഹത്തായ വാല്മീകി രാമായണത്തിലെ ഉത്തരകാണ്ഡയിലെ അമ്പതിയിരണ്ടാമത്തെ സര്ഗം സമാപിക്കുന്നു.
ലക്ഷ്മണസ്യ തു തദ്വാക്യം നിശമ്യ പരമാദ്ഭുതമ് । സുപ്രീതശ്ചാഭവദ്രാമോ വാക്യമേതദുവാച ഹ ।। ൭.൫൩.
ലക്ഷ്മണന്റെ അത്ഭുതകരമായ വാക്കുകൾ കേട്ട രാമന് അത്യന്തം സന്തോഷം തോന്നി, പിന്നെ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.
ദുര്ലഭസ്ത്വീദൃശോ ബന്ധുരസ്മിന്കാലേ വിശേഷതഃ । യാദൃശസ്ത്വം മഹാബുദ്ധേര്മമ സൌമ്യ മനോ ഽനുഗഃ ।। ൭.൫൩.
സൗമ്യ, ഈ കാലത്ത് നിന്റെപോലുള്ള ബുദ്ധിമാനായ, മനസ്സിൽ എനിക്ക് അർപ്പിതനായ സ്നേഹിതൻ വളരെ അപൂർവമാണ്.
യച്ച മേ ഹൃദയേ കിഞ്ചിദ്വര്തതേ ശുഭലക്ഷണ । തന്നിശാമയ ച ശ്രുത്വാ കുരുഷ്വ വചനം മമ ।। ൭.൫൩.
ശുഭലക്ഷണനായവനേ, എന്റെ മനസ്സിൽ എന്തെങ്കിലും നല്ലത് ഉണ്ടെങ്കിൽ, അതു നീ ശ്രദ്ധിച്ച് കേട്ട്, എന്റെ വാക്കുകൾ അനുസരിക്കണം.
ചത്വാരോ ദിവസാഃ സൌമ്യ കാര്യം പൌരജനസ്യ വൈ । അകുര്വാണസ്യ സൌമിത്രേ തന്മേ മര്മാണി കൃന്തതി ।। ൭.൫൩.
സൗമ്യ, നാലു ദിവസമായി നഗരവാസികളുടെ കാര്യങ്ങൾ നോക്കിയിട്ടില്ല. ഈ അവഗണന, സൗമിത്രി, എന്റെ ഹൃദയം വേദനിപ്പിക്കുന്നു.
ആഹൂയന്താം പ്രകൃതയഃ പുരോധാ മന്ത്രിണസ്തഥാ । കാര്യാര്ഥിനശ്ച പുരുഷാഃ സ്ത്രിയശ്ച പുരുഷര്ഷഭ ।। ൭.൫൩.
പുരോഹിതന്മാരെയും മന്ത്രിമാരെയും, കാര്യത്തിനായി വരുന്ന പുരുഷന്മാരെയും സ്ത്രീകളെയും, പുരുഷശ്രേഷ്ഠാ, വിളിച്ചു കൂട്ടണം.
പൌരകാര്യാണി യോ രാജാ ന കരോതി ദിനേ ദിനേ । സംവൃതേ നരകേ ഘോരേ പതിതോ നാത്ര സംശയഃ ।। ൭.൫൩.
നഗരവാസികളുടെ കാര്യങ്ങൾ ദിവസേന നോക്കാത്ത രാജാവ് നിർഭാഗ്യവശാൽ ഭയങ്കരമായ നരകത്തിൽ വീഴും എന്നതിൽ സംശയമില്ല.
ശ്രൂയതേ ഹി പുരാ രാജാ നൃഗോ നാമ മഹായശാഃ । ബഭൂവ പൃഥിവീപാലോ ബ്രഹ്മണ്യഃ സത്യവാക് ശുചിഃ ।। ൭.൫൩.
പണ്ടൊരിക്കൽ നൃഗ എന്ന മഹാപ്രശസ്തനായ രാജാവ് ഭൂമിയെ ഭരിച്ചിരുന്നതായി കേൾക്കുന്നു. ബ്രാഹ്മണഭക്തനും സത്യവാനുമായ ശുദ്ധനായവൻ.
സ കദാചിദ്ഗവാം കോടീഃ സവത്സാഃ സ്വര്ണഭൂഷിതാഃ । നൃദേവോ ഭൂമിദേവേഭ്യഃ പുഷ്കരേഷു ദദൌ നൃപഃ ।। ൭.൫൩.
ഒരു ദിവസം ആ രാജാവ്, മനുഷ്യരിൽ ദൈവംപോലുള്ളവൻ, സ്വർണ്ണാഭരണങ്ങളാലങ്കരിച്ച കോടിക്കണക്കിന് പശുക്കളെയും കിടാക്കളെയും തിരുനദികളരികിലെ ബ്രാഹ്മണന്മാർക്ക് ദാനം ചെയ്തു.
തതഃ സങ്ഗാദ്ഗതാ ധേനുഃ സവത്സാ സ്പര്ശിതാ ഽനഘ । ബ്രാഹ്മണസ്യാഹിതാഗ്നേശ്ച ദരിദ്രസ്യോഞ്ഛവര്തിനഃ ।। ൭.൫൩.
അതിനുശേഷം, യാദൃശ്ചികമായി, അഗ്നിഹോത്രം ചെയ്യുന്ന ദരിദ്രനായ ഒരു ബ്രാഹ്മണന്റെ കുറ്റമില്ലാത്ത ഒരു പശു കിടാവിനൊപ്പം അവിടെ നിന്ന് എടുത്തു പോയി.
സ നഷ്ടാം ഗാം ക്ഷുധാര്തോ വൈ അന്വിഷംസ്തത്ര തത്ര ച । നാപശ്യത്സര്വരാജ്യേഷു സംവത്സരഗണാന്ബഹൂന് ।। ൭.൫൩.
പശു നഷ്ടപ്പെട്ട ബ്രാഹ്മണൻ വിശപ്പോടെ എല്ലായിടത്തും അന്വേഷിച്ചു, പക്ഷേ വർഷങ്ങളോളം ഏതെങ്കിലും രാജ്യത്തും അതിനെ കണ്ടെത്താൻ കഴിഞ്ഞില്ല.
തതഃ കനഖലം ഗത്വാ ജീര്ണവത്സാം നിരാമയാമ് । ദദര്ശ ഗാം സ്വകാം ധേനും ബ്രാഹ്മണസ്യ നിവേശനേ ।। ൭.൫൩.
ശേഷം, കനഖല എന്ന സ്ഥലത്ത് ചെന്നപ്പോൾ, രോഗമില്ലാത്ത, പഴയ കിടാവുള്ള തന്റെ പശുവിനെ മറ്റൊരു ബ്രാഹ്മണന്റെ വീട്ടിൽ കണ്ടു.
അഥ താം നാമധേയേന സ്വകേനോവാച സ ദ്വിജഃ । ആഗച്ഛ ശബലേത്യേവം സാ തു ശുശ്രാവ ഗൌഃ സ്വരമ് ।। ൭.൫൩.
അപ്പോൾ ആ ബ്രാഹ്മണൻ തന്റെ പശുവിനെ പേരുപറഞ്ഞ് വിളിച്ചു: 'ശബലേ, വരിക', അപ്പോൾ പശു ആ ശബ്ദം കേട്ടു.
തസ്യ തം സ്വരമാജ്ഞായ ക്ഷുധാര്തസ്യ ദ്വിജസ്യ വൈ । അന്വഗാത്പൃഷ്ഠതഃ സാ ഗൌര്ഗച്ഛന്തം പാവകോപമമ് ।। ൭.൫൩.
വിശപ്പോടെ കഷ്ടപ്പെടുന്ന ആ ബ്രാഹ്മണന്റെ ശബ്ദം തിരിച്ചറിയുമ്പോൾ, ആ പശു തീപോലുള്ള അവനെ പിന്തുടർന്ന് നടന്നു.