രുദന്തം പ്രാഞ്ജലിം ദൃഷ്ട്വാ കാങ്ക്ഷന്തം മൃത്യുമാത്മനഃ । മൈഥിലീ ഭൃശസംവിഗ്നാ ലക്ഷ്മണം വാക്യമബ്രവീത് ।। ൭.൪൭.
കരയുകയും കൈകൂപ്പി നില്ക്കുകയും മരണത്തെ ആഗ്രഹിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന ലക്ഷ്മണനെ കണ്ടു, സീതാ അതീവ വിഷണ്ണയായി അവനോട് പറഞ്ഞു.
കിമിദം നാവഗച്ഛാമി ബ്രൂഹി തത്ത്വേന ലക്ഷ്മണ । പശ്യാമി ത്വാം ന ച സ്വസ്ഥമപി ക്ഷേമം മഹീപതേഃ ।। ൭.൪൭.
ഇത് എന്താണെന്ന് എനിക്ക് മനസ്സിലാകുന്നില്ല, സത്യമായി പറയൂ ലക്ഷ്മണാ. ഞാൻ നിന്നെ സുഖത്തിൽ കാണുന്നില്ല, രാജാവിനും നല്ലതൊന്നുമില്ലെന്ന് തോന്നുന്നു.
ശാപിതോ ഽസി നരേന്ദ്രേണ യത്ത്വം സന്താപമാഗതഃ । തദ്ബ്രൂയാഃ സന്നിധൌ മഹ്യമഹമാജ്ഞാപയാമി തേ ।। ൭.൪൭.
രാജാവ് നിന്നെ ശപിച്ചിട്ടുണ്ടോ എന്നതുകൊണ്ടാണോ നീ ഇങ്ങനെ ദുഃഖിതനായിരിക്കുന്നത്? അതെനിക്ക് നേരിൽ പറഞ്ഞുതരൂ, ഞാൻ അതിനായി നിന്നോട് ആവശ്യപ്പെടുന്നു.
വൈദേഹ്യാ ചോദ്യമാനസ്തു ലക്ഷ്മണോ ദീനചേതനഃ । അവാങ്മുഖോ ബാഷ്പകലം വാക്യമേതദുവാച ഹ ।। ൭.൪൭.
വൈദേഹി ആവശ്യം പറഞ്ഞപ്പോൾ, മനസ്സിൽ ദു:ഖം നിറഞ്ഞ ലക്ഷ്മണൻ തലകുനിഞ്ഞ് കണ്ണുനിറഞ്ഞ് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.
ശ്രുത്വാ പരിഷദോ മധ്യേ ഹ്യപവാദം സുദാരുണമ് । പുരേ ജനപദേ ചൈവ ത്വത്കൃതേ ജനകാത്മജേ । രാമഃ സന്തപ്തഹൃദയോ മാ നിവേദ്യ ഗൃഹം ഗതഃ ।। ൭.൪൭.
ജനകപുത്രിയേ, സഭയിലും നഗരത്തിലും ദേശത്തുമെങ്ങുമുള്ള നിന്റെ പേരിൽ ഉണ്ടായ കഠിനമായ അപവാദം കേട്ട്, രാമൻ വേദനയോടെ നിന്നെ അറിയിക്കാതെ വീട്ടിലേക്ക് മടങ്ങി.
ന താനി വചനീയാനി മയാ ദേവി തവാഗ്രതഃ । യാനി രാജ്ഞാ ഹൃദി ന്യസ്താന്യമര്ഷാത്പൃഷ്ഠതഃ കൃതഃ ।। ൭.൪൭.
ദേവി, രാജാവ് കോപത്തിൽ ഹൃദയത്തിൽ സൂക്ഷിച്ച് രഹസ്യമായി എന്നോട് പറഞ്ഞ വാക്കുകൾ ഞാൻ നിന്റെ മുമ്പിൽ പറയാൻ കഴിയില്ല.
സാ ത്വം ത്യക്താ നൃപതിനാ നിര്ദോഷാ മമ സന്നിധൌ । പൌരാപവാദഭീതേന ഗ്രാഹ്യം ദേവി ന തേ ഽന്യഥാ ।। ൭.൪൭.
നീ കുറ്റമില്ലാത്തവളായിട്ടും, ജനങ്ങളുടെ അപവാദം ഭയന്ന് രാജാവ് നിന്നെ എന്റെ സന്നിധിയിൽ ഉപേക്ഷിച്ചു. ദേവി, ഇതു നീ അംഗീകരിക്കണം, വേറൊരു മാർഗ്ഗമില്ല.
ആശ്രമാന്തേഷു ച മയാ ത്യക്തവ്യാ ത്വം ഭവിഷ്യസി । രാജ്ഞഃ ശാസനമാജ്ഞായ തവേദം കില ദൌര്ഹൃദമ് ।। ൭.൪൭.
ആശ്രമത്തിന്റെ അതിരിൽ നിന്നെ ഉപേക്ഷിക്കണമെന്ന് രാജാവിന്റെ ആജ്ഞപ്രകാരം ഞാൻ ചെയ്യേണ്ടതുണ്ട്. ദുഃഖം അനുഭവിക്കുന്നത് നിന്റെ ഭാഗ്യദോഷമാണ്, ദേവി.
തദേതജ്ജാഹ്നവീതീരേ ബ്രഹ്മര്ഷീണാം തപോവനമ് । പുണ്യം ച രമണീയം ച മാ വിഷാദം കൃഥാഃ ശുഭേ ।। ൭.൪൭.
ഇവിടെ ജാഹ്നവിയുടെ തീരത്ത് മഹർഷിമാരുടെ വിശുദ്ധവും മനോഹരവുമായ ആശ്രമം ഉണ്ട്. ശുഭേ, ദുഃഖിക്കേണ്ടതില്ല.
രാജ്ഞോ ദശരഥസ്യേഷ്ടഃ പിതുര്മേ മുനിപുങ്ഗവഃ । സഖാ പരമകോ വിപ്രോ വാല്മീകിഃ സുമഹായശാഃ ।। ൭.൪൭.
എന്റെ അച്ഛനായ ദശരഥന്റെ പ്രിയസുഹൃത്തും മഹർഷിമാരിൽ ഏറ്റവും പ്രശസ്തനുമായ മഹാൻ വാൽമീകി ഇവിടെയുണ്ട്.
പാദച്ഛായാമുപാഗമ്യ സുഖമസ്യ മഹാത്മനഃ । ഉപവാസപരൈകാഗ്രാ വസ ത്വം ജനകാത്മജേ ।। ൭.൪൭.
ജനകപുത്രിയേ, ആ മഹാത്മാവിന്റെ സാന്നിധ്യത്തിൽ അഭയം തേടി, ഉപവാസവും ഏകാഗ്രതയും പാലിച്ച് ഇവിടെ താമസിക്കൂ.
പതിവ്രതാത്വമാസ്ഥായ രാമം കൃത്വാ സദാ ഹൃദി । ശ്രേയസ്തേ പരമം ദേവി തഥാ കൃത്വാ ഭവിഷ്യതി ।। ൭.൪൭.
ഭർത്താവിനോടുള്ള വിശുദ്ധ ഭക്തി പാലിച്ച്, രാമനെ എന്നും ഹൃദയത്തിൽ വച്ചു ജീവിക്കൂ. ദേവി, അങ്ങനെ ചെയ്താൽ നിനക്ക് പരമമായ ക്ഷേമം ലഭിക്കും.
ഇത്യാര്ഷേ ശ്രീമദ്രാമായണേ വാല്മീകീയേ ആദികാവ്യേ ശ്രീമദുത്തരകാണ്ഡേ സപ്തചത്വാരിംശഃ സര്ഗഃ
ഇങ്ങനെ മഹർഷി വാൽമീകി രചിച്ച മഹത്തായ രാമായണത്തിലെ ഉത്തരകാണ്ഡയിൽ നാല്പത്തേഴാമത്തെ സർഗം സമാപിക്കുന്നു.
ലക്ഷ്മണസ്യ വചഃ ശ്രുത്വാ ദാരുണം ജനകാത്മജാ । പരം വിഷാദമാഗമ്യ വൈദേഹീ നിപപാത ഹ ।। ൭.൪൮.
ലക്ഷ്മണന്റെ കഠിനമായ വാക്കുകൾ കേട്ടു, ജനകപുത്രിയായ വൈദേഹി അതീവ ദുഃഖത്തിൽ ആകൃഷ്ടയായി നിലത്തു വീണു.
സാ മുഹൂര്തമിവാസഞ്ജ്ഞാ ബാഷ്പപര്യാകുലേക്ഷണാ । ലക്ഷ്മണം ദീനയാ വാചാ ഉവാച ജനകാത്മജാ ।। ൭.൪൮.
അവൾ ഒരു നിമിഷം ബോധംകെട്ട്, കണ്ണുകൾ കണ്ണീരിൽ നിറഞ്ഞ് കിടന്നു. പിന്നെ ദുഃഖഭരിതമായ ശബ്ദത്തിൽ, ജനകപുത്രി ലക്ഷ്മണനോടു പറഞ്ഞു.
മാമികേയം തനുര്നൂനം സൃഷ്ടാ ദുഃഖായ ലക്ഷ്മണ । ധാത്രാ യസ്യാസ്തഥാ മേ ഽദ്യ ദുഃഖമൂര്തിഃ പ്രദൃശ്യതേ ।। ൭.൪൮.
ലക്ഷ്മണാ, ഈ ശരീരം ദുഃഖത്തിനായി സൃഷ്ടിച്ചതാണെന്ന് ഞാൻ ഉറപ്പിക്കുന്നു. ഇന്ന് ഞാൻ ദുഃഖത്തിന്റെ രൂപമായി കാണപ്പെടുന്നു.
കിം നു പാപം കൃതം പൂര്വം കോ വാ ദാരൈര്വിയോജിതഃ । യാ ഽഹം ശുദ്ധസമാചാരാ ത്യക്താ നൃപതിനാ സതീ ।। ൭.൪൮.
പണ്ടു ഞാൻ എന്തെങ്കിലും പാപം ചെയ്തോ, അല്ലെങ്കിൽ ആരെങ്കിലും ഭാര്യയിൽ നിന്ന് വേർപെട്ടതിന്റെ ഫലമായോ, ഞാൻ ശുദ്ധമായ പെരുമാറ്റവും ഭർത്താവിനോടുള്ള വിശ്വാസവും പുലർത്തിയിട്ടും രാജാവിനാൽ ഉപേക്ഷിക്കപ്പെട്ടത്?
പുരാ ഽഹമാശ്രമേ വാസം രാമപാദാനുവര്തിനീ । അനുരുധ്യാപി സൌമിത്രേ ദുഃഖേ ച പരിവര്തിനീ ।। ൭.൪൮.
പണ്ടു ഞാൻ ആശ്രമത്തിൽ താമസിച്ചു, രാമന്റെ പാദങ്ങൾ പിന്തുടർന്ന്, സൌമിത്രി, ദുഃഖങ്ങൾ സഹിച്ച് അചഞ്ചലമായി നിന്നിരുന്നു.
സാ കഥം ഹ്യാശ്രമേ സൌമ്യ വത്സ്യാമി വിജനീകൃതാ । ആഖ്യാസ്യാമി ച കസ്യാഹം ദുഃഖം ദുഃഖപരായണാ ।। ൭.൪൮.
സൌമ്യ, ഇപ്പൊഴിതു ഞാൻ എങ്ങനെ ഈ ആശ്രമത്തിൽ ഒറ്റപ്പെടിനിൽക്കുന്നു ജീവിക്കും? ദുഃഖത്തിൽ മുഴുകിയ ഞാൻ എന്റെ ദുഃഖം ആരോടു പറയാം?
കിം നു വക്ഷ്യാമി മുനിഷു കര്മ വാ സത്കൃതം ച കിമ് । കസ്മിംശ്ചിത് കാരണേ ത്യക്താ രാഘവേണ മഹാത്മനാ ।। ൭.൪൮.
മഹാത്മാവായ രാഘവൻ എന്നെ എന്തെങ്കിലും കാരണത്താൽ ഉപേക്ഷിച്ചപ്പോൾ, ഞാൻ മുനിമാരോടു എന്ത് പറയണം, എന്ത് നല്ല പ്രവൃത്തിയാണ് ഞാൻ പറയാൻ കഴിയുക?
ന ഖല്വദ്യൈവ സൌമിത്രേ ജീവിതം ജാഹ്നവീജലേ । ത്യജേയം രാജവംശസ്തു ഭര്തുര്മേ പരിഹാസ്യതേ ।। ൭.൪൮.
സൌമിത്രി, ഞാൻ ഇന്ന് ജാഹ്നവിയുടെ വെള്ളത്തിൽ ജീവൻ ഉപേക്ഷിക്കില്ല. അങ്ങനെ ചെയ്താൽ എന്റെ ഭർത്താവിന്റെ രാജവംശത്തിന് അപമാനം വരും.
യഥാജ്ഞം കുരു സോമിത്രേ ത്യജ മാം ദുഃഖഭാഗിനീമ് । നിദേശേ സ്ഥീയതാം രാജ്ഞഃ ശൃണു ചേദം വചോ മമ ।। ൭.൪൮.
സൌമിത്രി, രാജാവിന്റെ ആജ്ഞ പ്രകാരം നീ ചെയ്യേണ്ടത് ചെയ്യൂ; ദുഃഖഭാഗ്യമായ എന്നെ ഉപേക്ഷിക്കൂ. രാജാവിന്റെ നിർദ്ദേശം അനുസരിച്ച് നിലകൊള്ളൂ, എന്റെ വാക്കുകൾ കേൾക്കൂ.
ശ്വശ്രൂണാമവിശേഷേണ പ്രാഞ്ജലിപ്രഗ്രഹേണ ച । ശിരസാ ഽ ഽവന്ദ്യ ചരണൌ കുശലം ബ്രൂഹി പാര്ഥിവമ് ।। ൭.൪൮.
എന്റെ അമ്മമാർക്കിടയിൽ വ്യത്യാസമില്ലാതെ, കൈകൂപ്പി, അവരുടെ പാദങ്ങളിൽ തലവെച്ച് നമസ്കരിച്ച്, രാജാവിനോടു എന്റെ ആശംസകൾ അറിയിക്കൂ.
ശിരസാ ഽഭിനതോ ബ്രൂയാഃ സര്വാസാമേവ ലക്ഷ്മണ । വക്തവ്യശ്ചാപി നൃപതിര്ധര്മേഷു സുസമാഹിതഃ ।। ൭.൪൮.
ലക്ഷ്മണാ, തലവെച്ച് എല്ലാവരോടും എന്റെ സന്ദേശം പറയൂ. ധർമ്മത്തിൽ ഉറച്ചിരിക്കുന്ന രാജാവിനോടും പറയേണ്ടതാണ്.
ജാനാസി ച യഥാ ശുദ്ധാ സീതാ തത്ത്വേന രാഘവ । ഭക്ത്യാ ച പരയാ യുക്താ ഹിതാ ച തവ നിത്യശഃ ।। ൭.൪൮.
രാഘവാ, സീത എത്രമാത്രം വിശുദ്ധയാണെന്നും, അവൾക്ക് അത്യന്തമായ ഭക്തിയുണ്ടെന്നും, അവൾ എല്ലായ്പ്പോഴും നിന്റെ ക്ഷേമം മാത്രം ആഗ്രഹിക്കുന്നവളാണെന്നും നീക്ക് നന്നായി അറിയാം.
അഹം ത്യക്താ ത്വയാ വീര അയശോഭീരുണാ ജനേ । യച്ച തേ വചനീയം സ്യാദപവാദസമുത്ഥിതമ് । മയാ ച പരിഹര്തവ്യം ത്വം ഹി മേ പരമാ ഗതിഃ ।। ൭.൪൮.
വീരാ, നീ എന്നെ ഉപേക്ഷിച്ചതിനാൽ ജനങ്ങളിൽ അപമാനം നേരിടേണ്ടി വന്നു. ആരെങ്കിലും തെറ്റായി പറയുന്ന വാക്കുകൾ ഉണ്ടെങ്കിൽ, അവയെല്ലാം ഞാൻ ഒഴിവാക്കണം. നീയാണല്ലോ എനിക്ക് ഏറ്റവും വലിയ ആശ്രയം.
വക്തവ്യശ്ചേതി നൃപതിര്ധമേണ സുസമാഹിതഃ । യഥാ ഭ്രാതൃഷു വര്തേഥാസ്തഥാ പൌരേഷു നിത്യദാ ।। ൭.൪൮.
രാജാവിനോട് പറയണം: നീ ധർമ്മത്തിൽ എങ്ങനെ സഹോദരന്മാരോടും പൗരന്മാരോടും പെരുമാറുന്നുവോ, അങ്ങനെ തന്നെ എല്ലായ്പ്പോഴും പെരുമാറണം.
പരമോ ഹ്യേഷ ധര്മസ്തേ തസ്മാത്കീര്തിരനുത്തമാ ।। ൭.൪൮.
ഇതാണ് നിന്റെ ഏറ്റവും വലിയ കടമ, അതിനാലാണ് നിനക്ക് അതുല്യമായ കീര്ത്തി ലഭിക്കുന്നത്.
യത്തു പൌരജനോ രാജന്ധര്മേണ സമവാപ്നുയാത് । അഹം തു നാനുശോചാമി സ്വശരീരം നരര്ഷഭ ।। ൭.൪൮.
രാജാവേ, പൗരന്മാർ ധർമ്മപാലനത്തിലൂടെ എന്ത് നേടുന്നുവോ അതൊക്കെയും ഞാൻ മനസ്സിലാക്കുന്നു. മനുഷ്യരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ നീ, എന്റെ ശരീരത്തെക്കുറിച്ച് ഞാൻ ദുഃഖിക്കുന്നില്ല.
യഥാപവാദം പൌരാണാം തഥൈവ രഘുനന്ദന । പതിര്ഹി ദേവതാ നാര്യാഃ പതിര്ബന്ധുഃ പതിര്ഗുരുഃ ।। ൭.൪൮.
രഘുനന്ദനാ, പൗരന്മാരുടെ അപവാദം എങ്ങനെയോ, അങ്ങനെ തന്നെ ഒരു ഭാര്യയ്ക്ക് ഭർത്താവ് ദേവതയും ബന്ധുവും ഗുരുവുമാണ്.