ദുഷ്കരം കൃതവാന്രാമഃ സമുദ്രേ സേതുബന്ധനമ് । അശ്രുതം പൂര്വകൈഃ കൈശ്ചിദ്ദേവൈരപി സദാനവൈഃ ।। ൭.൪൩.
രാമൻ സമുദ്രത്തിൽ പാലം പണിയുന്ന അത്യന്തം ദുഷ്കരമായ പ്രവൃത്തി ചെയ്തു; അതു മുമ്പ് ചില ദേവന്മാർക്കും അസുരന്മാർക്കും പോലും കേട്ടിട്ടില്ലാത്തതാണ്.
രാവണശ്ച ദുരാധര്ഷോ ഹതഃ സബലവാഹനഃ । വാനരാശ്ച വശം നീതാ ഋക്ഷാശ്ച സഹ രാക്ഷസൈഃ ।। ൭.൪൩.
ഭയങ്കരനും ശക്തിയുള്ളവനുമായ രാവണനും അവന്റെ സൈന്യവും കൊല്ലപ്പെട്ടു; വാനരന്മാരെയും കരടികളെയും രാക്ഷസന്മാരോടൊപ്പം കീഴടക്കി.
ഹത്വാ ച രാവണം സങ്ഖ്യേ സീതാമാഹൃത്യ രാഘവഃ । അമര്ഷം പൃഷ്ഠതഃ കൃത്വാ സ്വവേശ്മ പുനരാനയത് ।। ൭.൪൩.
യുദ്ധത്തിൽ രാവണനെ കൊല്ലുകയും, സീതയെ തിരികെ പിടിക്കുകയും ചെയ്ത ശേഷം, രാഘവൻ തന്റെ ക്രോധം വിട്ടു വെച്ച് അവളെ സ്വന്തം വീട്ടിലേക്ക് കൊണ്ടുവന്നു.
കീദൃശം ഹൃദയേ തസ്യ സീതാസമ്ഭോഗജം സുഖമ് । അങ്കമാരോപ്യ തു പുരാ രാവണേന ബലാദ്ധൃതാമ് ।। ൭.൪൩.
രാവണൻ ബലമായി തൻ്റെ മടിയിൽ ഇരുത്തി കൊണ്ടുപോയ സീതയുമായി ഒന്നിക്കുന്നതിൽ രാമൻ്റെ ഹൃദയത്തിൽ എങ്ങനെയൊരു സന്തോഷം ഉണ്ടാകുന്നു?
ലങ്കാമപി പുരാ നീതാമശോകവനികാം ഗതാമ് । രക്ഷസാം വശമാപന്നാം കഥം രാമോ ന കുത്സതേ ।। ൭.൪൩.
സീതയെ ലങ്കയിലേക്ക് കൊണ്ടുപോയി, അശോകവനത്തിൽ എത്തിച്ചു, അവൾ രാക്ഷസന്മാരുടെ അധീനതയിൽ ആയിരുന്നു; അങ്ങനെയുള്ളതിൽ രാമന് എങ്ങനെ ലജ്ജയില്ല?
അസ്മാകമപി ദാരേഷു സഹനീയം ഭവിഷ്യതി । യഥാ ഹി കുരുതേ രാജാ പ്രജാ തമനുവര്തതേ ।। ൭.൪൩.
നമ്മളും നമ്മുടെ ഭാര്യമാരോടൊപ്പം ഇനിയും സഹിക്കേണ്ടി വരും; രാജാവ് എങ്ങനെ പെരുമാറുന്നു എന്നതനുസരിച്ച് ജനങ്ങളും അതുപോലെ ചെയ്യുന്നു.
ഏവം ബഹുവിധാ വാചോ വദന്തി പുരവാസിനഃ । നഗരേഷു ച സര്വേഷു രാജഞ്ജനപദേഷു ച ।। ൭.൪൩.
ഇങ്ങനെ പലവിധം വാക്കുകൾ നഗരങ്ങളിലും ദേശങ്ങളിലും എല്ലായിടത്തും നഗരവാസികൾ സംസാരിക്കുന്നു, രാജാവേ.
തസ്യൈവം ഭാഷിതം ശ്രുത്വാ രാഘവഃ പരമാര്തവത് । ഉവാച സുഹൃദഃ സര്വാന്കഥമേതദ്ബ്രവീഥ മാമ് ।। ൭.൪൩.
ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞത് കേട്ട രാഘവൻ അതീവ ദുഃഖത്തോടെ തന്റെ സുഹൃത്തുക്കളോടു ചോദിച്ചു: 'നിങ്ങൾ എങ്ങനെ ഈ കാര്യം എന്നോട് പറയുന്നു?'
സര്വേ തു ശിരസാ ഭൂമാവഭിവാദ്യ പ്രണമ്യ ച । പ്രത്യൂചൂ രാഘവം ദീനമേവമേതന്ന സംശയഃ ।। ൭.൪൩.
എല്ലാവരും തല കുനിച്ച് ഭൂമിയിൽ വണങ്ങി രാഘവനോട് ദുഃഖത്തോടെ പറഞ്ഞു: 'ഇത് സത്യമാണ്, സംശയമില്ല.'
ശ്രുത്വാ തു വാക്യം കാകുത്സ്ഥഃ സര്വേഷാം സമുദീരിതമ് । വിസര്ജയാമാസ തദാ വയസ്യാഞ്ഛത്രുസൂദനഃ ।। ൭.൪൩.
എല്ലാവരും പറഞ്ഞ വാക്കുകൾ കേട്ട കാകുത്ഥ്സൻ, ശത്രുക്കളുടെ സംഹാരകൻ, അപ്പോൾ അവന്റെ സുഹൃത്തുക്കളെ വിട്ടയച്ചു.
ഇത്യാര്ഷേ ശ്രീമദ്രാമായണേ വാല്മീകീയേ ആദികാവ്യേ ശ്രീമദുത്തരകാണ്ഡേ ത്രിചത്വാരിംശഃ സര്ഗഃ
ഇങ്ങനെ മഹർഷിയായ വാല്മീകി രചിച്ച മഹത്തായ രാമായണത്തിലെ ഉത്തരകാണ്ഡയിലെ നാല്പത്തിമൂന്നാം സർഗം സമാപിക്കുന്നു.
വിസൃജ്യ തു സുഹൃദ്വര്ഗം ബുദ്ധ്യാ നിശ്ചിത്യ രാഘവഃ । സമീപേ ദ്വാഃസ്ഥമാസീനമിദം വചനമബ്രവീത് ।। ൭.൪൪.
സുഹൃത്തുക്കളെ വിട്ടയച്ചു മനസ്സിൽ ഉറപ്പാക്കി, രാഘവൻ അടുത്തിരുന്ന വാതിൽക്കാവലുകാരനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.
ശീഘ്രമാനയ സൌമിത്രിം ലക്ഷ്മണം ശുഭലക്ഷണമ് । ഭരതം ച മഹാഭാഗം ശത്രുഘ്നമപരാജിതമ് ।। ൭.൪൪.
വേഗത്തിൽ സൗമിത്രിയായ ലക്ഷ്മണനെയും, മഹാഭാഗനായ ഭരതനെയും, ജയിക്കാനാകാത്ത ശത്രുഘ്നനെയും കൊണ്ടുവരിക.
രാമസ്യ വചനം ശ്രുത്വാ ദ്വാഃസ്ഥോ മൂര്ധ്നി കൃതാഞ്ജലിഃ । ലക്ഷ്മണസ്യ ഗൃഹം ഗത്വാ പ്രവിവേശാനിവാരിതഃ ।। ൭.൪൪.
രാമൻ്റെ കല്പന കേട്ട വാതിൽക്കാവലുകാരൻ കൈകൾ ചേർത്ത് ആദരത്തോടെ ലക്ഷ്മണന്റെ വീട്ടിൽ പോയി, തടസ്സമില്ലാതെ അകത്ത് കടന്നു.
ഉവാച സുമഹാത്മാനം വര്ധയിത്വാ കൃതാഞ്ജലിഃ । ദ്രഷ്ടുമിച്ഛതി രാജാ ത്വാം ഗമ്യതാം തത്ര മാ ചിരമ് ।। ൭.൪൪.
കൈകൾ ചേർത്ത്, വലിയ മനസ്സുള്ള ലക്ഷ്മണനോട് അവൻ പറഞ്ഞു: 'രാജാവ് നിന്നെ കാണാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; വൈകാതെ അവിടെ പോകൂ.'
ബാഢമിത്യേവ സൌമിത്രിഃ ശ്രുത്വാ രാഘവശാസനമ് । പ്രാദ്രവദ്രഥമാരുഹ്യ രാഘവസ്യ നിവേശനമ് ।। ൭.൪൪.
രാഘവൻ്റെ കല്പന കേട്ട സൗമിത്രി 'ശരി' എന്നു പറഞ്ഞു, രഥത്തിൽ കയറി വേഗത്തിൽ രാഘവൻ്റെ ഭവനത്തിലേക്ക് പോയി.
പ്രയാന്തം ലക്ഷ്മണം ദൃഷ്ട്വാ ദ്വാഃസ്ഥോ ഭരതമന്തികാത് । ഉവാച ഭരതം തത്ര വര്ധയിത്വാ കൃതാഞ്ജലിഃ ।। ൭.൪൪.
ലക്ഷ്മണൻ പുറപ്പെടുന്നത് കണ്ട ദ്വാരപാലകൻ ഭരതന്റെ അടുത്തേക്ക് വന്നു, കൈകൂപ്പി ഭരതനോട് അവിടെ പറഞ്ഞു.
വിനയാവനതോ ഭൂത്വാ രാജാ ത്വാം ദ്രഷ്ടുമിച്ഛതി । ഭരതസ്തു വചഃശ്രുത്വാ ദ്വാഃസ്ഥാദ്രാമസമീരിതമ് ।। ൭.൪൪.
വിനയത്തോടെ തലകുനിഞ്ഞ് അവൻ പറഞ്ഞു: 'രാജാവു നിന്നെ കാണാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.' ദ്വാരപാലകൻ രാമന്റെ വാക്ക് പറഞ്ഞത് കേട്ട് ഭരതൻ—
ഉത്പപാതാസനാത്തൂര്ണം പദ്ഭ്യാമേവ യയൌ ബലീ । ദൃഷ്ട്വാ പ്രയാന്തം ഭരതം ത്വരമാണഃ കൃതാഞ്ജലിഃ ।। ൭.൪൪.
ശക്തനും വേഗവാനുമായ ഭരതൻ ഉടൻ ഇരിപ്പിടത്തിൽ നിന്ന് എഴുന്നേറ്റ് കാലിൽ നടന്ന് പോയി. ഭരതൻ പുറപ്പെടുന്നത് കണ്ട ദ്വാരപാലകൻ, കൈകൂപ്പി വേഗത്തിൽ—
ശത്രുഘ്നഭവനം ഗത്വാ തതോ വാക്യമുവാച ഹ । ഏഹ്യാഗച്ഛ രഘുശ്രേഷ്ഠ രാജാ ത്വാം ദ്രഷ്ടുമിച്ഛതി ।। ൭.൪൪.
ശത്രുഘ്നന്റെ വീട്ടിലേക്ക് ചെന്നു അവനോട് പറഞ്ഞു: 'രഘുവംശത്തിലെ ശ്രേഷ്ഠാ, വരിക, രാജാവു നിന്നെ കാണാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.'
ഗതോ ഹി ലക്ഷ്മണഃ പൂര്വം ഭരതശ്ച മഹായശാഃ । ശ്രുത്വാ തു വചനം തസ്യ ശത്രുഘ്നഃ പരമാസനാത് ।। ൭.൪൪.
'ലക്ഷ്മണൻ മുമ്പേ പോയി, മഹാപ്രശസ്തനായ ഭരതനും.' അങ്ങനെ ദ്വാരപാലകന്റെ വാക്ക് കേട്ട് ശത്രുഘ്നൻ ഉത്തമമായ ഇരിപ്പിടത്തിൽ നിന്ന് എഴുന്നേറ്റു.
ശിരസാ ധരണീം പ്രാപ്യ പ്രയയൌ യത്ര രാഘവഃ । ദ്വാഃസ്ഥസ്ത്വാഗമ്യ രാമായ സര്വാനേവ കൃതാഞ്ജലിഃ । നിവേദയാമാസ തദാ ഭ്രാതഽന്സ്വാന്സമുപസ്ഥിതാന് ।। ൭.൪൪.
തല നിലത്ത് തൊട്ടു ശത്രുഘ്നൻ രാഘവൻ എവിടെയുണ്ടോ അവിടെ പോയി. ദ്വാരപാലകൻ അവിടെ എത്തി കൈകൂപ്പി രാമനോട് അവന്റെ സഹോദരന്മാർ എല്ലാവരും എത്തിയതായി അറിയിച്ചു.
കുമാരാനാഗതാഞ്ഛ്രുത്വാ ചിന്താവ്യാകുലിതേന്ദ്രിയഃ । അവാങ്മുഖോ ദീനമനാ ദ്വാഃസ്ഥം വചനമബ്രവീത് ।। ൭.൪൪.
കുമാരന്മാർ എത്തിയെന്നു കേട്ട്, ചിന്തയിൽ മനസ്സും ഇന്ദ്രിയങ്ങളും കലങ്ങിയ രാമൻ, തലകുനിഞ്ഞ് ദുഃഖിതനായ മനസ്സോടെ ദ്വാരപാലകനോട് പറഞ്ഞു.
പ്രവേശയ കുമാരാംസ്ത്വം മത്സമീപം ത്വരാന്വിതഃ । ഏതേഷു ജീവിതം മഹ്യമേതേ പ്രാണാഃ പ്രിയാ മമ ।। ൭.൪൪.
'നീ വേഗത്തിൽ കുമാരന്മാരെ എന്റെ അടുത്തേക്ക് കൊണ്ടുവരിക; ഇവരിലാണ് എന്റെ ജീവൻ, ഇവർ എനിക്ക് പ്രാണനേക്കാൾ പ്രിയം.'
ആജ്ഞപ്താസ്തു നരേന്ദ്രേണ കുമാരാഃ ശക്രതേജസഃ । പ്രഹ്വാഃ പ്രാഞ്ജലയോ ഭൂത്വാ വിവിശുസ്തേ സമാഹിതാഃ ।। ൭.൪൪.
രാജാവിന്റെ ആജ്ഞ പ്രകാരം, ഇന്ദ്രനെപ്പോലെ പ്രകാശമുള്ള കുമാരന്മാർ വിനയത്തോടെ കൈകൂപ്പി, മനസ്സു സമാധാനത്തോടെ അകത്തേക്ക് കടന്നു.
തേ തു ദൃഷ്ട്വാ മുഖം തസ്യ സഗ്രഹം ശശിനം യഥാ । സന്ധ്യാഗതമിവാദിത്യം പ്രഭയാ പരിവര്ജിതമ് ।। ൭.൪൪.
അവർ രാമന്റെ മുഖം കണ്ടപ്പോൾ, രാഹുവിന്റെ പിടിയിലായ ചന്ദ്രനെപ്പോലെയും, സന്ധ്യാസമയത്ത് പ്രകാശം കുറഞ്ഞ സൂര്യനെപ്പോലെയും ദുഃഖം നിറഞ്ഞതായിരുന്നു.
ബാഷ്പപൂര്ണേ ച നയനേ ദൃഷ്ട്വാ രാമസ്യ ധീമതഃ । ഹതശോഭം യഥാ പദ്മം മുഖം വീക്ഷ്യ ച തസ്യ തേ ।। ൭.൪൪.
ധീരനായ രാമന്റെ കണ്ണുകൾ കണ്ണീരാൽ നിറഞ്ഞത്, അവന്റെ മുഖം ഭംഗി നഷ്ടപ്പെട്ട താമരപൂവിനെപ്പോലെ ആയത് അവർ കണ്ടു നോക്കി.
തതോ ഽഭിവാദ്യ ത്വരിതാഃ പാദൌ രാമസ്യ മൂര്ധഭിഃ । തസ്ഥുഃ സമാഹിതാഃ സര്വേ രാമസ്ത്വശ്രൂണ്യവര്തയത് ।। ൭.൪൪.
അപ്പോൾ അവർ എല്ലാവരും വേഗത്തിൽ രാമന്റെ കാലിൽ തലവെച്ച് വന്ദനം ചെയ്തു, ശ്രദ്ധയോടെ നില്ക്കുന്നു; രാമൻ കണ്ണീർ തുടച്ചു.
താന്പരിഷ്വജ്യ ബാഹുഭ്യാമുത്ഥാപ്യ ച മഹാബലഃ । ആസനേഷ്വാസതേത്യുക്ത്വാ തതോ വാക്യം ജഗാദ ഹ ।। ൭.൪൪.
മഹാബലൻ രാമൻ അവരെ കൈകളാൽ അണച്ചു എഴുന്നേല്പിച്ചു, 'ഇരിക്കൂ' എന്നു പറഞ്ഞ് ശേഷം ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.
ഭവന്തോ മമ സര്വസ്വം ഭവന്തോ ജീവിതം മമ । ഭവദ്ഭിശ്ച കൃതം രാജ്യം പാലയാമി നരേശ്വരാഃ ।। ൭.൪൪.
നിങ്ങളാണ് എന്റെ എല്ലാം; നിങ്ങളാണ് എന്റെ ജീവൻ. നിങ്ങളുടെ സഹായത്താലാണ് ഞാൻ ഈ രാജ്യം ഭരിക്കുന്നത്, മഹാരാജന്മാരേ.