തതഃ കഥായാം കസ്യാഞ്ചിദ്രാഘവഃ സമഭാഷത । കാഃ കഥാ നഗരേ ഭദ്ര വര്തന്തേ വിഷയേഷു ച ।। ൭.൪൩.
അങ്ങനെയുള്ള ഒരു കഥയ്ക്കിടയിൽ രാഘവൻ ചോദിച്ചു: 'ഭദ്രാ, നഗരത്തിലും ദേശങ്ങളിലും ഇപ്പോൾ പറയുന്ന കഥകൾ എന്തൊക്കെയാണ്?'
മാമാശ്രിതാനി കാന്യാഹുഃ പൌരജാനപദാ ജനാഃ । കിം ച സീതാം സമാശ്രിത്യ ഭരതം കിം ച ലക്ഷ്മണമ് ।। ൭.൪൩.
'നഗരവാസികളും ഗ്രാമവാസികളും ചിലർ എന്നെ ആശ്രയിക്കുന്നു; ചിലർ സീതയെ, ചിലർ ഭരതനെ, ചിലർ ലക്ഷ്മണനെയും ആശ്രയിക്കുന്നു.'
കിം നു ശത്രുഘ്നമുദ്ദിശ്യ കൈകയീം കിം നു മാതരമ് । വക്തവ്യതാം ച രാജാനോ വരേ രാജ്യേ വ്രജന്തി ച ।। ൭.൪൩.
'ചിലർ ശത്രുഘ്നനെയും, ചിലർ കൈകേയിയെ, ചിലർ മാതാവിനെയും ആശ്രയിക്കുന്നു; രാജാക്കന്മാർ ഉപദേശം തേടി വരികയും, രാജ്യം ഭരിക്കാൻ തീരുമാനമെടുക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.'
ഏവമുക്തേ തു രാമേണ ഭദ്രഃ പ്രാഞ്ജലിരബ്രവീത് । സ്ഥിതാഃ കഥാ ശുഭാഃ രാജന്വര്തന്തേ പുരവാസിനാമ് ।। ൭.൪൩.
ഇങ്ങനെ രാമൻ ചോദിച്ചപ്പോൾ ഭദ്രൻ കൈകൂപ്പി പറഞ്ഞു: 'രാജാവേ, നഗരവാസികൾക്കിടയിൽ നല്ല കഥകളാണ് പ്രചരിക്കുന്നത്.'
അമും തു വിജയം സൌമ്യ ദശഗ്രീവവധാര്ജിതമ് । ഭൂയിഷ്ഠം സ്വപുരേ പൌരൈഃ കഥ്യന്തേ പുരുഷര്ഷഭ ।। ൭.൪൩.
എന്നാൽ, സൌമ്യ, ഈ നഗരത്തിൽ പൗരന്മാർ ഏറ്റവും കൂടുതൽ പറയുന്നത് ദശമുഖനായ രാവണനെ സംഹരിച്ചിട്ടുള്ള ജയത്തെക്കുറിച്ചാണ്, മഹാനായവനേ.
ഏവമുക്തസ്തു ഭദ്രേണ രാഘവോ വാക്യമബ്രവീത് । കഥയസ്വ യഥാതത്ത്വം സര്വം നിരവശേഷതഃ ।। ൭.൪൩.
ഭദ്രൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ രാഘവൻ പറഞ്ഞു: 'എല്ലാം യഥാർത്ഥത്തിൽ തന്നെയായി, ഒന്നും മറക്കാതെ പറയൂ.'
ശുഭാശുഭാനി വാക്യാനി യാന്യാഹുഃ പുരവാസിനഃ । ശ്രുത്വേദാനീം ശുഭം കുര്യാം നകുര്യാമശുഭാനി ച ।। ൭.൪൩.
'നഗരവാസികൾ പറയുന്ന നല്ലതും ചീത്തയുമുള്ള വാക്കുകൾ ഞാൻ കേട്ടാൽ, നല്ലത് ചെയ്യുകയും, ദോഷം ഒഴിവാക്കുകയും ചെയ്യും.'
കഥയസ്വ ച വിസ്രബ്ധോ നിര്ഭയം വിഗതജ്വരഃ । കഥയന്തി യഥാ പൌരാഃ പാപാ ജനപദേഷു ച ।। ൭.൪൩.
'ഭയമോ ആശങ്കയോ ഇല്ലാതെ തുറന്ന് പറയൂ; നഗരത്തിലും ദേശങ്ങളിലും ജനങ്ങൾ പറയുന്നതുപോലെ തന്നെ പറയൂ.'
രാഘവേണൈവമുക്തസ്തു ഭദ്രഃ സുരുചിരം വചഃ । പ്രത്യുവാച മഹാബാഹും പ്രാഞ്ജലിഃ സുസമാഹിതഃ ।। ൭.൪൩.
രാഘവൻ ഇങ്ങനെ ചോദിച്ചതിന് ഭദ്രൻ, കൈകൾ ചേർത്ത്, മനസ്സോടെ, മനോഹരമായ വാക്കുകളിൽ ആ മഹാബാഹുവിന് മറുപടി പറഞ്ഞു.
ശൃണു രാജന്യഥാ പൌരാഃ കഥയന്തി ശുഭാശുഭമ് । ചത്വരാപണരഥ്യാസു വനേഷൂപവനേഷു ച ।। ൭.൪൩.
രാജാവേ, നഗരത്തിലെ ജനങ്ങൾ ചത്വരങ്ങളിലും ചന്തകളിലും വഴികളിലും കാടുകളിലും തോട്ടങ്ങളിലും നല്ലതും ചീത്തയുമൊക്കെ എങ്ങനെയാണെന്ന് പറയുന്നതു കേൾക്കൂ.
ദുഷ്കരം കൃതവാന്രാമഃ സമുദ്രേ സേതുബന്ധനമ് । അശ്രുതം പൂര്വകൈഃ കൈശ്ചിദ്ദേവൈരപി സദാനവൈഃ ।। ൭.൪൩.
രാമൻ സമുദ്രത്തിൽ പാലം പണിയുന്ന അത്യന്തം ദുഷ്കരമായ പ്രവൃത്തി ചെയ്തു; അതു മുമ്പ് ചില ദേവന്മാർക്കും അസുരന്മാർക്കും പോലും കേട്ടിട്ടില്ലാത്തതാണ്.
രാവണശ്ച ദുരാധര്ഷോ ഹതഃ സബലവാഹനഃ । വാനരാശ്ച വശം നീതാ ഋക്ഷാശ്ച സഹ രാക്ഷസൈഃ ।। ൭.൪൩.
ഭയങ്കരനും ശക്തിയുള്ളവനുമായ രാവണനും അവന്റെ സൈന്യവും കൊല്ലപ്പെട്ടു; വാനരന്മാരെയും കരടികളെയും രാക്ഷസന്മാരോടൊപ്പം കീഴടക്കി.
ഹത്വാ ച രാവണം സങ്ഖ്യേ സീതാമാഹൃത്യ രാഘവഃ । അമര്ഷം പൃഷ്ഠതഃ കൃത്വാ സ്വവേശ്മ പുനരാനയത് ।। ൭.൪൩.
യുദ്ധത്തിൽ രാവണനെ കൊല്ലുകയും, സീതയെ തിരികെ പിടിക്കുകയും ചെയ്ത ശേഷം, രാഘവൻ തന്റെ ക്രോധം വിട്ടു വെച്ച് അവളെ സ്വന്തം വീട്ടിലേക്ക് കൊണ്ടുവന്നു.
കീദൃശം ഹൃദയേ തസ്യ സീതാസമ്ഭോഗജം സുഖമ് । അങ്കമാരോപ്യ തു പുരാ രാവണേന ബലാദ്ധൃതാമ് ।। ൭.൪൩.
രാവണൻ ബലമായി തൻ്റെ മടിയിൽ ഇരുത്തി കൊണ്ടുപോയ സീതയുമായി ഒന്നിക്കുന്നതിൽ രാമൻ്റെ ഹൃദയത്തിൽ എങ്ങനെയൊരു സന്തോഷം ഉണ്ടാകുന്നു?
ലങ്കാമപി പുരാ നീതാമശോകവനികാം ഗതാമ് । രക്ഷസാം വശമാപന്നാം കഥം രാമോ ന കുത്സതേ ।। ൭.൪൩.
സീതയെ ലങ്കയിലേക്ക് കൊണ്ടുപോയി, അശോകവനത്തിൽ എത്തിച്ചു, അവൾ രാക്ഷസന്മാരുടെ അധീനതയിൽ ആയിരുന്നു; അങ്ങനെയുള്ളതിൽ രാമന് എങ്ങനെ ലജ്ജയില്ല?
അസ്മാകമപി ദാരേഷു സഹനീയം ഭവിഷ്യതി । യഥാ ഹി കുരുതേ രാജാ പ്രജാ തമനുവര്തതേ ।। ൭.൪൩.
നമ്മളും നമ്മുടെ ഭാര്യമാരോടൊപ്പം ഇനിയും സഹിക്കേണ്ടി വരും; രാജാവ് എങ്ങനെ പെരുമാറുന്നു എന്നതനുസരിച്ച് ജനങ്ങളും അതുപോലെ ചെയ്യുന്നു.
ഏവം ബഹുവിധാ വാചോ വദന്തി പുരവാസിനഃ । നഗരേഷു ച സര്വേഷു രാജഞ്ജനപദേഷു ച ।। ൭.൪൩.
ഇങ്ങനെ പലവിധം വാക്കുകൾ നഗരങ്ങളിലും ദേശങ്ങളിലും എല്ലായിടത്തും നഗരവാസികൾ സംസാരിക്കുന്നു, രാജാവേ.
തസ്യൈവം ഭാഷിതം ശ്രുത്വാ രാഘവഃ പരമാര്തവത് । ഉവാച സുഹൃദഃ സര്വാന്കഥമേതദ്ബ്രവീഥ മാമ് ।। ൭.൪൩.
ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞത് കേട്ട രാഘവൻ അതീവ ദുഃഖത്തോടെ തന്റെ സുഹൃത്തുക്കളോടു ചോദിച്ചു: 'നിങ്ങൾ എങ്ങനെ ഈ കാര്യം എന്നോട് പറയുന്നു?'
സര്വേ തു ശിരസാ ഭൂമാവഭിവാദ്യ പ്രണമ്യ ച । പ്രത്യൂചൂ രാഘവം ദീനമേവമേതന്ന സംശയഃ ।। ൭.൪൩.
എല്ലാവരും തല കുനിച്ച് ഭൂമിയിൽ വണങ്ങി രാഘവനോട് ദുഃഖത്തോടെ പറഞ്ഞു: 'ഇത് സത്യമാണ്, സംശയമില്ല.'
ശ്രുത്വാ തു വാക്യം കാകുത്സ്ഥഃ സര്വേഷാം സമുദീരിതമ് । വിസര്ജയാമാസ തദാ വയസ്യാഞ്ഛത്രുസൂദനഃ ।। ൭.൪൩.
എല്ലാവരും പറഞ്ഞ വാക്കുകൾ കേട്ട കാകുത്ഥ്സൻ, ശത്രുക്കളുടെ സംഹാരകൻ, അപ്പോൾ അവന്റെ സുഹൃത്തുക്കളെ വിട്ടയച്ചു.
ഇത്യാര്ഷേ ശ്രീമദ്രാമായണേ വാല്മീകീയേ ആദികാവ്യേ ശ്രീമദുത്തരകാണ്ഡേ ത്രിചത്വാരിംശഃ സര്ഗഃ
ഇങ്ങനെ മഹർഷിയായ വാല്മീകി രചിച്ച മഹത്തായ രാമായണത്തിലെ ഉത്തരകാണ്ഡയിലെ നാല്പത്തിമൂന്നാം സർഗം സമാപിക്കുന്നു.
വിസൃജ്യ തു സുഹൃദ്വര്ഗം ബുദ്ധ്യാ നിശ്ചിത്യ രാഘവഃ । സമീപേ ദ്വാഃസ്ഥമാസീനമിദം വചനമബ്രവീത് ।। ൭.൪൪.
സുഹൃത്തുക്കളെ വിട്ടയച്ചു മനസ്സിൽ ഉറപ്പാക്കി, രാഘവൻ അടുത്തിരുന്ന വാതിൽക്കാവലുകാരനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.
ശീഘ്രമാനയ സൌമിത്രിം ലക്ഷ്മണം ശുഭലക്ഷണമ് । ഭരതം ച മഹാഭാഗം ശത്രുഘ്നമപരാജിതമ് ।। ൭.൪൪.
വേഗത്തിൽ സൗമിത്രിയായ ലക്ഷ്മണനെയും, മഹാഭാഗനായ ഭരതനെയും, ജയിക്കാനാകാത്ത ശത്രുഘ്നനെയും കൊണ്ടുവരിക.
രാമസ്യ വചനം ശ്രുത്വാ ദ്വാഃസ്ഥോ മൂര്ധ്നി കൃതാഞ്ജലിഃ । ലക്ഷ്മണസ്യ ഗൃഹം ഗത്വാ പ്രവിവേശാനിവാരിതഃ ।। ൭.൪൪.
രാമൻ്റെ കല്പന കേട്ട വാതിൽക്കാവലുകാരൻ കൈകൾ ചേർത്ത് ആദരത്തോടെ ലക്ഷ്മണന്റെ വീട്ടിൽ പോയി, തടസ്സമില്ലാതെ അകത്ത് കടന്നു.
ഉവാച സുമഹാത്മാനം വര്ധയിത്വാ കൃതാഞ്ജലിഃ । ദ്രഷ്ടുമിച്ഛതി രാജാ ത്വാം ഗമ്യതാം തത്ര മാ ചിരമ് ।। ൭.൪൪.
കൈകൾ ചേർത്ത്, വലിയ മനസ്സുള്ള ലക്ഷ്മണനോട് അവൻ പറഞ്ഞു: 'രാജാവ് നിന്നെ കാണാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; വൈകാതെ അവിടെ പോകൂ.'
ബാഢമിത്യേവ സൌമിത്രിഃ ശ്രുത്വാ രാഘവശാസനമ് । പ്രാദ്രവദ്രഥമാരുഹ്യ രാഘവസ്യ നിവേശനമ് ।। ൭.൪൪.
രാഘവൻ്റെ കല്പന കേട്ട സൗമിത്രി 'ശരി' എന്നു പറഞ്ഞു, രഥത്തിൽ കയറി വേഗത്തിൽ രാഘവൻ്റെ ഭവനത്തിലേക്ക് പോയി.
പ്രയാന്തം ലക്ഷ്മണം ദൃഷ്ട്വാ ദ്വാഃസ്ഥോ ഭരതമന്തികാത് । ഉവാച ഭരതം തത്ര വര്ധയിത്വാ കൃതാഞ്ജലിഃ ।। ൭.൪൪.
ലക്ഷ്മണൻ പുറപ്പെടുന്നത് കണ്ട ദ്വാരപാലകൻ ഭരതന്റെ അടുത്തേക്ക് വന്നു, കൈകൂപ്പി ഭരതനോട് അവിടെ പറഞ്ഞു.
വിനയാവനതോ ഭൂത്വാ രാജാ ത്വാം ദ്രഷ്ടുമിച്ഛതി । ഭരതസ്തു വചഃശ്രുത്വാ ദ്വാഃസ്ഥാദ്രാമസമീരിതമ് ।। ൭.൪൪.
വിനയത്തോടെ തലകുനിഞ്ഞ് അവൻ പറഞ്ഞു: 'രാജാവു നിന്നെ കാണാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.' ദ്വാരപാലകൻ രാമന്റെ വാക്ക് പറഞ്ഞത് കേട്ട് ഭരതൻ—
ഉത്പപാതാസനാത്തൂര്ണം പദ്ഭ്യാമേവ യയൌ ബലീ । ദൃഷ്ട്വാ പ്രയാന്തം ഭരതം ത്വരമാണഃ കൃതാഞ്ജലിഃ ।। ൭.൪൪.
ശക്തനും വേഗവാനുമായ ഭരതൻ ഉടൻ ഇരിപ്പിടത്തിൽ നിന്ന് എഴുന്നേറ്റ് കാലിൽ നടന്ന് പോയി. ഭരതൻ പുറപ്പെടുന്നത് കണ്ട ദ്വാരപാലകൻ, കൈകൂപ്പി വേഗത്തിൽ—
ശത്രുഘ്നഭവനം ഗത്വാ തതോ വാക്യമുവാച ഹ । ഏഹ്യാഗച്ഛ രഘുശ്രേഷ്ഠ രാജാ ത്വാം ദ്രഷ്ടുമിച്ഛതി ।। ൭.൪൪.
ശത്രുഘ്നന്റെ വീട്ടിലേക്ക് ചെന്നു അവനോട് പറഞ്ഞു: 'രഘുവംശത്തിലെ ശ്രേഷ്ഠാ, വരിക, രാജാവു നിന്നെ കാണാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.'