മനോഭിരാമാ രാമാസ്താ രാമോ രമയതാം വരഃ । രമയാമാസ ധര്മാത്മാ നിത്യം പരമഭൂഷിതഃ ।। ൭.൪൨.
മനസ്സിനെ ആകർഷിക്കുന്ന ആ സ്ത്രീകൾ എപ്പോഴും അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടവരായിരുന്നു; രാമൻ, ധർമ്മനിഷ്ഠനും സന്തോഷം നൽകുന്നതിലും ശ്രേഷ്ഠനുമായവൻ, അവരെ ആനന്ദിപ്പിച്ചു.
സ തയാ സീതയാ സാര്ധമാസീനോ വിരരാജ ഹ । അരുന്ധത്യാ സഹാസീനോ വസിഷ്ഠ ഇവ തേജസാ ।। ൭.൪൨.
സീതയോടൊപ്പം ഇരുന്ന രാമൻ, അരുന്ധതിയോടൊപ്പം ഇരിക്കുന്ന വസിഷ്ഠൻ പോലെ, തേജസ്സോടെ തിളങ്ങി.
ഏവം രാമോ മുദാ യുക്തഃ സീതാം സുരസുതോപമാമ് । രമയാമാസ വൈദേഹീമഹന്യഹനി ദേവവത് ।। ൭.൪൨.
ഇങ്ങനെ സന്തോഷത്തോടെ രാമൻ, ദേവതകളുടെ പുത്രിയെപ്പോലെയുള്ള സീതയെ, ദൈവം പോലെ, ഓരോ ദിവസവും ആനന്ദിപ്പിച്ചു.
തഥാ തയോര്വിഹരതോഃ സീതാരാഘവയോശ്ചിരമ് । അത്യക്രാമച്ഛുഭഃ കാലഃ ശൈശിരോ ഭോഗദഃ സദാ ।। ൭.൪൨.
അങ്ങനെ സീതയും രാഘവനും ഒരുമിച്ച് സന്തോഷത്തോടെ സമയം ചെലവഴിച്ചപ്പോൾ, സന്തോഷം നൽകുന്ന ശിശിരകാലം കടന്നു പോയി.
ദശവര്ഷസഹസ്രാണി ഗതാനി സുമഹാത്മനോഃ । പ്രാപ്തയോര്വിവിധാന്ഭോഗാനതീതഃ ശിശിരാഗമഃ ।। ൭.൪൨.
അവിടെ ആ മഹാത്മാക്കളായ ഇരുവർക്കും പതിനായിരം വർഷങ്ങൾ പലവിധ ആനന്ദങ്ങൾ അനുഭവിച്ചുകൊണ്ട് കടന്നു, ശിശിരകാലവും അവസാനിച്ചു.
പൂര്വാഹ്ണേ ധര്മകാര്യാണി കൃത്വാ ധര്മേണ ധര്മവിത് । ശേഷം ദിവസഭാഗാര്ധമന്തഃപുരഗതോ ഽഭവത് ।। ൭.൪൨.
രാവിലെ ധർമ്മജ്ഞനായ രാമൻ ധർമ്മപ്രകാരം തന്റെ കടമകൾ നിർവഹിച്ചു, ശേഷിച്ച പകുതി ദിവസം അകത്തുള്ള മന്ദിരത്തിൽ ചെലവഴിച്ചു.
സീതാപി ദേവകാര്യാണി കൃത്വാ പൌര്വാഹ്ണികാനി വൈ । ശ്വശ്രൂണാമകരോത്പൂജാം സര്വാസാമവിശേഷതഃ ।। ൭.൪൨.
സീതയും രാവിലെ ദേവതകൾക്കുള്ള കർമ്മങ്ങൾ പൂർത്തിയാക്കി, എല്ലാ അമ്മാമാരെയും ഒരുപോലെ ആരാധിച്ചു.
അഭ്യഗച്ഛത്തതോ രാമം വിചിത്രാഭരണാമ്ബരാ । ത്രിവിഷ്ടപേ സഹസ്രാക്ഷമുപവിഷ്ടം യഥാ ശചീ ।। ൭.൪൨.
ശോഭയുള്ള ആഭരണങ്ങളും വസ്ത്രങ്ങളും ധരിച്ച് സീത പിന്നീട് രാമന്റെ അടുക്കൽ എത്തി, ശചി സ്വർഗ്ഗത്തിൽ ഇരിക്കുന്ന സഹസ്രാക്ഷനെ സമീപിക്കുന്നതുപോലെ.
ദൃഷ്ട്വാ തു രാഘവഃ പത്നീം കല്യാണേന സമന്വിതാമ് । പ്രഹര്ഷമതുലം ലേഭേ സാധു സാധ്വിതി ചാബ്രവീത് ।। ൭.൪൨.
മംഗളഗുണങ്ങൾ നിറഞ്ഞ ഭാര്യയെ കണ്ട രാഘവൻ അതുല്യമായ സന്തോഷം അനുഭവിച്ചു, 'നല്ലത്, വളരെ നല്ലത്' എന്നു പറഞ്ഞു.
അബ്രവീച്ച വരാരോഹാം സീതാം സുരസുതോപമാമ് । അപത്യലാഭോ വൈദേഹി ത്വയി മേ സമുപസ്ഥിതഃ ।। ൭.൪൨.
സുന്ദരമായ രൂപമുള്ള, ദേവീകുമാരിയെപ്പോലെയുള്ള സീതയോട് രാമൻ പറഞ്ഞു: 'വൈദേഹി, നമുക്ക് മകൻ ലഭിക്കാനുള്ള സമയമെത്തിയിരിക്കുന്നു.'
കിമിച്ഛസി വരാരോഹേ കാമഃ കിം ക്രിയതാം തവ ।। ൭.൪൨.
സുന്ദരിയായവളേ, നീ എന്താണ് ആഗ്രഹിക്കുന്നത്? നിന്റെ ഇഷ്ടം എന്താണെങ്കിലും പറയൂ, അതു നിറവേറ്റാം.
സ്മിതം കൃത്വാ തു വൈദേഹീ രാമം വാക്യമഥാബ്രവീത് । തപോവനാനി പുണ്യാനി ദ്രഷ്ടുമിച്ഛാമി രാഘവ ।। ൭.൪൨.
വൈദേഹി മൃദുലമായി പുഞ്ചിരിച്ച് രാമനോടു പറഞ്ഞു: 'രാഘവാ, ഞാൻ പുണ്യമായ വനംകുടീരങ്ങൾ കാണാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.'
ഗങ്ഗാതീരോപവിഷ്ടാനാമൃഷീണാമുഗ്രതേജസാമ് । ഫലമൂലാശിനാം ദേവ പാദമൂലേഷു വര്തിതുമ് ।। ൭.൪൨.
'ഗംഗയുടെ തീരത്ത് ഇരുന്ന് കഠിനതപസ്സിൽ ഏർപ്പെട്ടിരിക്കുന്ന, പഴവും കിഴങ്ങും മാത്രം കഴിക്കുന്ന മഹർഷിമാരുടെ പാദത്തിങ്കൽ ഞാൻ താമസിക്കണം, ദേവാ.'
ഏഷ മേ പരമഃ കാമോ യന്മൂലഫലഭോജിനാമ് । അപ്യേകരാത്രം കാകുത്സ്ഥ നിവസേയം തപോവനേ ।। ൭.൪൨.
'കാകുത്ഥ്സ്ഥാ, ഈ വനംകുടീരങ്ങളിൽ, പഴവും കിഴങ്ങുമാണ് ഭക്ഷണം, അങ്ങനെയുള്ള വൃക്ഷവാസികളോടൊപ്പം ഒരു രാത്രിയെങ്കിലും കഴിയുക എന്നതാണ് എന്റെ ഏറ്റവും വലിയ ആഗ്രഹം.'
തഥേതി ച പ്രതിജ്ഞാതം രാമേണാക്ലിഷ്ടകര്മണാ । വിസ്രബ്ധാ ഭവ വൈദേഹി ശ്വോ ഗമിഷ്യസ്യസംശയമ് ।। ൭.൪൨.
കഷ്ടമില്ലാതെ പ്രവർത്തിക്കുന്ന രാമൻ സമ്മതിച്ചു: 'അങ്ങനെയാകട്ടെ. വൈദേഹി, ഭയപ്പെടേണ്ട; നാളെ നീ ഉറപ്പായും പോകും.'
ഏവമുക്ത്വാ തു കാകുത്സ്ഥോ മൈഥിലീം ജനകാത്മജാമ് । മധ്യകക്ഷാന്തരം രാമോ നിര്ജഗാമ സുഹൃദ്വൃതഃ ।। ൭.൪൨.
അങ്ങനെ പറഞ്ഞ് കാകുത്ഥ്സ്ഥനായ രാമൻ, ജനകന്റെ മകളായ മൈഥിലിയെ വിട്ട്, സുഹൃത്തുക്കളോടൊപ്പം ഇടക്കളരിയിലേക്ക് പോയി.
ഇത്യാര്ഷേ ശ്രീമദ്രാമായണേ വാല്മീകീയേ ആദികാവ്യേ ശ്രീമദുത്തരകാണ്ഡേ ദ്വിചത്വാരിംശഃ സര്ഗഃ
ഇങ്ങനെ മഹർഷിയായ വാൽമീകി രചിച്ച മഹത്തായ രാമായണത്തിലെ ഉത്തരകാണ്ഡയുടെ ഇരുപത്തിരണ്ടാം സർഗം സമാപിച്ചു.
തത്രോപവിഷ്ടം രാജാനമുപാസന്തേ വിചക്ഷണാഃ । കഥാനാം ബഹുരൂപാണാം ഹാസ്യകാരാഃ സമന്തതഃ ।। ൭.൪൩.
അവിടെ രാജാവിനൊപ്പം ബുദ്ധിമാന്മാർ ഇരുന്നു സേവനം ചെയ്തു; ചുറ്റും പലവിധ കഥകളിൽ നിപുണരായ തമാശക്കാരുമുണ്ടായിരുന്നു.
വിജയോ മധുമത്തശ്ച കാശ്യപോ മങ്ഗലഃ കുടഃ । സുരാജഃ കാലിയോ ഭദ്രോ ദന്തവക്രഃ സുമാഗധഃ ।। ൭.൪൩.
വിജയൻ, മധുമത്തൻ, കാശ്യപൻ, മംഗളൻ, കുട്ടൻ, സുരാജൻ, കാലിയൻ, ഭദ്രൻ, ദന്തവക്രൻ, സുമാഗധൻ—
ഏതേ കഥാ ബഹുവിധാഃ പരിഹാസസമന്വിതാഃ । കഥയന്തി സ്മ സംഹൃഷ്ടാ രാഘവസ്യ മഹാത്മനഃ ।। ൭.൪൩.
ഇവരൊക്കെയും സന്തോഷത്തോടെ രാഘവന്റെ സന്നിധിയിൽ പലവിധ തമാശകളും കലർന്ന കഥകൾ പറഞ്ഞു.
തതഃ കഥായാം കസ്യാഞ്ചിദ്രാഘവഃ സമഭാഷത । കാഃ കഥാ നഗരേ ഭദ്ര വര്തന്തേ വിഷയേഷു ച ।। ൭.൪൩.
അങ്ങനെയുള്ള ഒരു കഥയ്ക്കിടയിൽ രാഘവൻ ചോദിച്ചു: 'ഭദ്രാ, നഗരത്തിലും ദേശങ്ങളിലും ഇപ്പോൾ പറയുന്ന കഥകൾ എന്തൊക്കെയാണ്?'
മാമാശ്രിതാനി കാന്യാഹുഃ പൌരജാനപദാ ജനാഃ । കിം ച സീതാം സമാശ്രിത്യ ഭരതം കിം ച ലക്ഷ്മണമ് ।। ൭.൪൩.
'നഗരവാസികളും ഗ്രാമവാസികളും ചിലർ എന്നെ ആശ്രയിക്കുന്നു; ചിലർ സീതയെ, ചിലർ ഭരതനെ, ചിലർ ലക്ഷ്മണനെയും ആശ്രയിക്കുന്നു.'
കിം നു ശത്രുഘ്നമുദ്ദിശ്യ കൈകയീം കിം നു മാതരമ് । വക്തവ്യതാം ച രാജാനോ വരേ രാജ്യേ വ്രജന്തി ച ।। ൭.൪൩.
'ചിലർ ശത്രുഘ്നനെയും, ചിലർ കൈകേയിയെ, ചിലർ മാതാവിനെയും ആശ്രയിക്കുന്നു; രാജാക്കന്മാർ ഉപദേശം തേടി വരികയും, രാജ്യം ഭരിക്കാൻ തീരുമാനമെടുക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.'
ഏവമുക്തേ തു രാമേണ ഭദ്രഃ പ്രാഞ്ജലിരബ്രവീത് । സ്ഥിതാഃ കഥാ ശുഭാഃ രാജന്വര്തന്തേ പുരവാസിനാമ് ।। ൭.൪൩.
ഇങ്ങനെ രാമൻ ചോദിച്ചപ്പോൾ ഭദ്രൻ കൈകൂപ്പി പറഞ്ഞു: 'രാജാവേ, നഗരവാസികൾക്കിടയിൽ നല്ല കഥകളാണ് പ്രചരിക്കുന്നത്.'
അമും തു വിജയം സൌമ്യ ദശഗ്രീവവധാര്ജിതമ് । ഭൂയിഷ്ഠം സ്വപുരേ പൌരൈഃ കഥ്യന്തേ പുരുഷര്ഷഭ ।। ൭.൪൩.
എന്നാൽ, സൌമ്യ, ഈ നഗരത്തിൽ പൗരന്മാർ ഏറ്റവും കൂടുതൽ പറയുന്നത് ദശമുഖനായ രാവണനെ സംഹരിച്ചിട്ടുള്ള ജയത്തെക്കുറിച്ചാണ്, മഹാനായവനേ.
ഏവമുക്തസ്തു ഭദ്രേണ രാഘവോ വാക്യമബ്രവീത് । കഥയസ്വ യഥാതത്ത്വം സര്വം നിരവശേഷതഃ ।। ൭.൪൩.
ഭദ്രൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ രാഘവൻ പറഞ്ഞു: 'എല്ലാം യഥാർത്ഥത്തിൽ തന്നെയായി, ഒന്നും മറക്കാതെ പറയൂ.'
ശുഭാശുഭാനി വാക്യാനി യാന്യാഹുഃ പുരവാസിനഃ । ശ്രുത്വേദാനീം ശുഭം കുര്യാം നകുര്യാമശുഭാനി ച ।। ൭.൪൩.
'നഗരവാസികൾ പറയുന്ന നല്ലതും ചീത്തയുമുള്ള വാക്കുകൾ ഞാൻ കേട്ടാൽ, നല്ലത് ചെയ്യുകയും, ദോഷം ഒഴിവാക്കുകയും ചെയ്യും.'
കഥയസ്വ ച വിസ്രബ്ധോ നിര്ഭയം വിഗതജ്വരഃ । കഥയന്തി യഥാ പൌരാഃ പാപാ ജനപദേഷു ച ।। ൭.൪൩.
'ഭയമോ ആശങ്കയോ ഇല്ലാതെ തുറന്ന് പറയൂ; നഗരത്തിലും ദേശങ്ങളിലും ജനങ്ങൾ പറയുന്നതുപോലെ തന്നെ പറയൂ.'
രാഘവേണൈവമുക്തസ്തു ഭദ്രഃ സുരുചിരം വചഃ । പ്രത്യുവാച മഹാബാഹും പ്രാഞ്ജലിഃ സുസമാഹിതഃ ।। ൭.൪൩.
രാഘവൻ ഇങ്ങനെ ചോദിച്ചതിന് ഭദ്രൻ, കൈകൾ ചേർത്ത്, മനസ്സോടെ, മനോഹരമായ വാക്കുകളിൽ ആ മഹാബാഹുവിന് മറുപടി പറഞ്ഞു.
ശൃണു രാജന്യഥാ പൌരാഃ കഥയന്തി ശുഭാശുഭമ് । ചത്വരാപണരഥ്യാസു വനേഷൂപവനേഷു ച ।। ൭.൪൩.
രാജാവേ, നഗരത്തിലെ ജനങ്ങൾ ചത്വരങ്ങളിലും ചന്തകളിലും വഴികളിലും കാടുകളിലും തോട്ടങ്ങളിലും നല്ലതും ചീത്തയുമൊക്കെ എങ്ങനെയാണെന്ന് പറയുന്നതു കേൾക്കൂ.