ഏതാവദുക്ത്വാ ചോത്ഥായ കാകുത്സ്ഥഃ പരമാസനാത് । പര്യഷ്വജത ധര്മാത്മാ നിരന്തരമുരോഗതമ് ।। ൭.൩൮.
ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് കാകുത്സ്ഥന് ഉന്നതാസനത്തില് നിന്ന് എഴുന്നേറ്റ്, ധര്മ്മനിഷ്ഠനായവന് അവനെ ഹൃദയത്തില് ചേര്ത്തു അണക്കി.
വിസര്ജയാമാസ തദാ കൌസല്യാനന്ദവര്ധനഃ । രാഘവേണാഭ്യനുജ്ഞാതഃ കാശീശോ ഽപ്യകുതോഭയഃ । വാരാണസീം യയൌ തൂര്ണം രാഘവേണ വിസര്ജിതഃ ।। ൭.൩൮.
അപ്പോള് കൗസല്യയുടെ സന്തോഷം വര്ദ്ധിപ്പിക്കുന്ന രാഘവന് അവനെ വിടുവിച്ചു; രാഘവന്റെ അനുമതിയോടെ ഭയമില്ലാത്ത കാശിരാജാവ് വാരാണസിയിലേക്ക് വേഗത്തില് യാത്രയായി.
വിസൃജ്യ തം കാശിപതിം ത്രിശതം പൃഥിവീപതീന് । പ്രഹസന്രാഘവോ വാക്യമുവാച മധുരാക്ഷരമ് ।। ൭.൩൮.
കാശിരാജാവിനെ വിടുവിച്ച് രാഘവന് ചിരിച്ചുകൊണ്ട് മൂവായിരം ഭൂമിരാജാക്കന്മാരോടു മധുരമായ വാക്കുകള് പറഞ്ഞു:
ഭവതാം പ്രീതിരവ്യഗ്രാ തേജസാ പരിരക്ഷിതാ । ധര്മശ്ച നിയതോ നിത്യം സത്യം ച ഭവതാം സദാ ।। ൭.൩൮.
നിങ്ങളുടെ സ്നേഹം അചഞ്ചലമാണ്, നിങ്ങളുടെ ശക്തിയാല് സംരക്ഷിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; ധര്മ്മം എന്നും നിങ്ങളില് നിലനില്ക്കുന്നു, സത്യം എന്നും നിങ്ങളോടൊപ്പം ഉണ്ടാകുന്നു.
യുഷ്മാകം ചാനുഭാവേന തേജസാ ച മഹാത്മനാമ് । ഹതോ ദുരാത്മാ ദുര്ബുദ്ധീ രാവണോ രാക്ഷസാധമഃ ।। ൭.൩൮.
നിങ്ങളുടെ മഹത്തായ പ്രഭാവത്താലും ശക്തിയാലും, ദുഷ്ടനും ദുർബുദ്ധിയുമായ രാക്ഷസന്മാരിൽ ഏറ്റവും താഴ്ന്നവനായ രാവണൻ നശിച്ചിരിക്കുന്നു.
ഹേതുമാത്രമഹം തത്ര ഭവതാം തേജസാ ഹതഃ । രാവണഃ സഗണോ യുദ്ധേ സപുത്രാമാത്യബാന്ധവഃ ।। ൭.൩൮.
അവിടെ ഞാൻ ഒരു ഉപാധി മാത്രമായിരുന്നു; നിങ്ങളുടെ ശക്തിയാൽ, യുദ്ധത്തിൽ രാവണനും അവന്റെ കൂട്ടരും മക്കളും മന്ത്രിമാരും ബന്ധുക്കളുമൊക്കെയും സംഹരിക്കപ്പെട്ടു.
ഭവന്തശ്ച സമാനീതാ ഭരതേന മഹാത്മനാ । ശ്രുത്വാ ജനകരാജസ്യ കാനനാത്തനയാം ഹൃതാമ് ।। ൭.൩൮.
ജനകനായകന്റെ മകളെ കാട്ടിൽ നിന്ന് അപഹരിക്കപ്പെട്ടതായി മഹാത്മാവായ ഭരതൻ അറിഞ്ഞപ്പോൾ, നിങ്ങളെല്ലാവരെയും ഒരുമിച്ച് കൂട്ടിച്ചേർത്തു.
ഉദ്യുക്താനാം ച സര്വേഷാം പാര്ഥിവാനാം മഹാത്മനാമ് । കാലോ വ്യതീതഃ സുമഹാന്ഗമനം രോചയാമ്യതഃ ।। ൭.൩൮.
സജ്ജരായിരുന്ന മഹാരാജാക്കന്മാരെല്ലാവർക്കും വേണ്ടിയിരുന്ന സമയം കഴിഞ്ഞിരിക്കുന്നു; അതുകൊണ്ട്, നിങ്ങൾ യാത്ര തിരിക്കണമെന്ന് ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.
പ്രത്യൂചുസ്തം ച രാജാനോ ഹര്ഷേണ മഹതാ വൃതാഃ । ദിഷ്ട്യാം ത്വം വിജയീ രാമ സ്വരാജ്യേ ഽപി പ്രതിഷ്ഠിതഃ ।। ൭.൩൮.
മഹാനന്ദത്തോടെ രാജാക്കന്മാർ ഉത്തരം പറഞ്ഞു: 'ഭാഗ്യവശാൽ നീ വിജയിക്കുകയും, രാമാ, സ്വന്തം രാജ്യത്തിൽ സ്ഥിരീകരിക്കുകയും ചെയ്തു.'
ദിഷ്ട്യാ പ്രത്യാഹൃതാ സീതാ ദിഷ്ട്യാ ശത്രുഃ പരാജിതഃ । ഏഷ നഃ പരമഃ കാമ ഏഷാ നഃ പീതിരുത്തമാ ।। ൭.൩൮.
'ഭാഗ്യവശാൽ സീതയെ തിരികെ ലഭിച്ചു; ഭാഗ്യവശാൽ ശത്രു തോറ്റു. ഇതാണ് ഞങ്ങളുടെ ഏറ്റവും വലിയ ആഗ്രഹം, ഇതാണ് ഞങ്ങളുടെ പരമാനന്ദം.'
യത്ത്വാം വിജയിനം രാമ പശ്യാമോ ഹതശാത്രവമ് ।। ൭.൩൮.
'നാം നിന്നെ, രാമാ, ജയിച്ചവനായി, ശത്രുവിനെ സംഹരിച്ചവനായി കാണുന്നു എന്നതാണ് ഞങ്ങൾക്ക് ഏറ്റവും വലിയ സന്തോഷം.'
ഏതത്ത്വയ്യുപപന്നം ച യദസ്മാംസ്ത്വം പ്രശംസസേ । പ്രശംസാര്ഹ ന ജാനീമഃ പ്രശംസാം വക്തുമീദൃശീമ് ।। ൭.൩൮.
'നീ ഞങ്ങളെ ഇങ്ങനെ പ്രശംസിക്കുന്നത് യുക്തമാണ്; പക്ഷേ, നിനക്ക് സമാനമായി പ്രശംസിക്കാൻ ഞങ്ങൾക്ക് അറിയില്ല, കാരണം നീയാണ് പ്രശംസയ്ക്ക് യോജ്യൻ.'
ആപൃച്ഛാമോ ഗമിഷ്യാമോ ഹൃദിസ്ഥോ നഃ സദാ ഭവാന് । വര്താമഹേ മഹാബാഹോ പ്രീത്യാത്ര മഹതാ വൃതാഃ । ഭവേച്ച തേ മഹാരാജ പ്രീതിരസ്മാസു നിത്യദാ ।। ൭.൩൮.
'ഞങ്ങൾ വിടപറയുന്നു, യാത്രതിരിക്കുന്നു; നീ എപ്പോഴും ഞങ്ങളുടെ ഹൃദയത്തിൽ നിലനിൽക്കും. മഹാബാഹുവായ രാജാവേ, ഞങ്ങൾ ഇവിടെ വലിയ സ്നേഹത്തോടെ സംസാരിച്ചു; മഹാരാജാവേ, നീ എപ്പോഴും ഞങ്ങളോടും സ്നേഹം പുലർത്തണം.'
ബാഢമിത്യേവ രാജാനോ ഹര്ഷേണ പരമാന്വിതാഃ । ഉചുഃ പ്രാഞ്ജലയഃ സര്വേ രാഘവം ഗമനോത്സുകാഃ ।। ൭.൩൮.
പരമാനന്ദത്തോടെ രാജാക്കന്മാർ കൈകൂപ്പി, 'അതെ, അങ്ങനെ തന്നെ,' എന്ന് പറഞ്ഞു, യാത്രയിലേക്ക് ഉത്സുകരായി രാഘവനോടു സംസാരിച്ചു.
പൂജിതാശ്ചൈവ രാമേണ ജഗ്മുര്ദേശാന്സ്വകാന്സ്വകാന് ।। ൭.൩൮.
രാമന്റെ ആദരവു ലഭിച്ച ശേഷം, അവരവരുടെ ദേശങ്ങളിലേക്ക് രാജാക്കന്മാർ മടങ്ങി പോയി.
ഇത്യാര്ഷേ ശ്രീമദ്രാമായണേ വാല്മീകീയേ ആദികാവ്യേ ശ്രീമദുത്തരകാണ്ഡേ ഽഷ്ടാത്രിംശഃ സര്ഗഃ
ഇങ്ങനെ വാല്മീകിമുനിയുടെ മഹത്തായ ആദികാവ്യമായ ശ്രീമദ്രാമായണത്തിലെ ഉത്തരകാണ്ഡയിൽ മുപ്പത്തിയെട്ടാം സർഗം സമാപിക്കുന്നു.
തേ പ്രയാതാ മഹാത്മാനഃ പാര്ഥിവാസ്തേ പ്രഹൃഷ്ടവത് । ഗജവാജിസഹസ്രൌഘൈഃ കമ്പയന്തോ വസുന്ധരാമ് ।। ൭.൩൯.
ആ മഹാത്മാക്കളായ രാജാക്കന്മാർ സന്തോഷത്തോടെ, ആയിരക്കണക്കിന് ആനകളും കുതിരകളും അടങ്ങിയ സൈന്യങ്ങളാൽ ഭൂമിയെ നടുങ്ങിച്ചു യാത്രയായി.
അക്ഷൌഹിണ്യോ ഹി തത്രാസന്രാഘവാര്ഥേ സമുദ്യതാഃ । ഭരതസ്യാജ്ഞയാ ഽനേകാഃ പ്രഹൃഷ്ടാ ബലവാഹനാഃ ।। ൭.൩൯.
അവിടെ രാഘവന്റെ കാര്യംക്കായി, ഭരതന്റെ ആജ്ഞപ്രകാരം അനേകം ആനയുദ്ധസേനകൾ സന്തോഷത്തോടെ ഒരുക്കപ്പെട്ടു.
ഊചുസ്തേ ച മഹീപാലാ ബലദര്പസമന്വിതാഃ । ന രാമരാവണം യുദ്ധേ പശ്യാമഃ പുരതഃ സ്ഥിതമ് ।। ൭.൩൯.
ശക്തിയിൽ അഭിമാനമുള്ള ഭൂമിയുടെ ഭരണാധികാരികൾ പറഞ്ഞു: 'നാം യുദ്ധഭൂമിയിൽ രാമനെയും രാവണനെയും നേരിൽ കാണുന്നില്ല.'
ഭരതേന വയം പശ്ചാത്സമാനീതാ നിരര്ഥകമ് । ഹതാ ഹി രാക്ഷസാഃ ക്ഷിപ്രം പാര്ഥിവൈഃ സ്യുര്ന സംശയഃ ।। ൭.൩൯.
'ഭരതൻ നമ്മെ ഇവിടെ വിളിച്ചു കൂട്ടിയത് വ്യർഥമായിരിക്കുന്നു; രാജാക്കന്മാർക്ക് ഈ രാക്ഷസന്മാരെ ഉടൻ സംഹരിക്കാനായേനെ, സംശയമില്ല.'
രാമസ്യ ബാഹുവീര്യേണ രക്ഷിതാ ലക്ഷ്മണസ്യ ച । സുഖം പാരേസമുദ്രസ്യ യുധ്യേമ വിഗതജ്വരാഃ ।। ൭.൩൯.
'രാമന്റെയും ലക്ഷ്മണന്റെയും ശക്തമായ കൈകളാൽ സംരക്ഷിക്കപ്പെടുമ്പോൾ, സമുദ്രത്തിന് അപ്പുറത്തേക്കു പോലും നമുക്ക് ഭയമില്ലാതെ യുദ്ധം ചെയ്യാൻ കഴിയും.'
ഏതാശ്ചാന്യാശ്ച രാജാനഃ കഥാസ്തത്ര സഹസ്രശഃ । കഥയന്തഃ സ്വരാജ്യാനി ജഗ്മുര്ഹര്ഷസമന്വിതാഃ ।। ൭.൩൯.
അവരും മറ്റു രാജാക്കന്മാരും ആയിരക്കണക്കിന് കഥകൾ പറയുന്നു, സന്തോഷത്തോടെ സ്വന്തം രാജ്യങ്ങളിലേക്ക് മടങ്ങി.
സ്വാനി രാജ്യാനി മുഖ്യാനി ഋദ്ധാനി മുദിതാനി ച । സമൃദ്ധധനധാന്യാനി പൂര്ണാനി വസുമന്തി ച ।। ൭.൩൯.
അവരുടെ പ്രധാന രാജ്യങ്ങൾ സമൃദ്ധിയും സന്തോഷവും ധന്യവും ധനസമ്പത്തിലും ധാന്യത്തിലും സമൃദ്ധിയും നിറഞ്ഞതുമായ ഭുവനസമ്പത്തും ആയിരുന്നു.
യഥാപുരാണി തേ ഗത്വാ രത്നാനി വിവിധാന്യഥ । രാമസ്യ പ്രിയകാമാര്ഥമുപഹാരാന് നൃപാ ദദുഃ ।। ൭.൩൯.
അവർ പഴയ രാജ്യങ്ങളിലേക്ക് തിരിച്ചെത്തി, രാമനെ സന്തോഷിപ്പിക്കാൻ പലവിധ രത്നങ്ങൾ സമ്മാനമായി അർപ്പിച്ചു.
അശ്വാന്യാനാനി രത്നാനി ഹസ്തിനശ്ച മദോത്കടാന് । ചന്ദനാനി ച മുഖ്യാനി ദിവ്യാന്യാഭരണാനി ച ।। ൭.൩൯.
അവർ കുതിരകളും വാഹനങ്ങളും രത്നങ്ങളും ഉഗ്രതയിൽ ഉള്ള ആനകളും ഉത്തമമായ ചന്ദനവും ദിവ്യാഭരണങ്ങളും നൽകി.
മണിമുക്താപ്രവാലാംസ്തു ദാസ്യോ രൂപസമന്വിതാഃ । അജാവികാംശ്ച വിവിധാന് രഥാംസ്തു വിവിധാന്ദദുഃ ।। ൭.൩൯.
അവർ മണികൾ, മുത്തുകൾ, പവഴുകൾ, സുന്ദരിയായ ദാസിമാർ, പലതരം കന്നുകാലികൾ, വിവിധതരം രഥങ്ങൾ എന്നിവയും അർപ്പിച്ചു.
ഭരതോ ലക്ഷ്മണശ്ചൈവ ശത്രുഘ്നശ്ച മഹാബലാഃ । ആദായ താനി രത്നാനി സ്വാം പുരീം പുനരാഗതാഃ ।। ൭.൩൯.
ഭരതനും ലക്ഷ്മണനും മഹാബലശാലിയായ ശത്രുഘ്നനും ആ രത്നങ്ങൾ എടുത്തു സ്വന്തം നഗരത്തിലേക്ക് വീണ്ടും മടങ്ങി.
ആഗമ്യ ച പുരീം രമ്യാമയോധ്യാം പുരുഷര്ഷഭാഃ । താനി രത്നാനി ചിത്രാണി രാമായ സമുപാഹരന് ।। ൭.൩൯.
അവർ ആ മനോഹരമായ അയോധ്യയിൽ എത്തി, ആ മനോഹരമായ രത്നങ്ങൾ രാമനു സമർപ്പിച്ചു.
പ്രതിഗൃഹ്യ ച തത്സര്വം രാമഃ പ്രീതിസമന്വിതഃ । സുഗ്രീവായ ദദൌ രാജ്ഞേ മഹാത്മാ കൃതകര്മണേ ।। ൭.൩൯.
രാമൻ സന്തോഷത്തോടെ ആ സമ്മാനങ്ങൾ എല്ലാം സ്വീകരിച്ച്, മഹാത്മാവും തന്റെ കര്ത്തവ്യം നിറവേറ്റിയ രാജാവുമായ സുഗ്രീവനു നൽകി.
ബിഭീഷണായ ച ദദൌ തഥാന്യേഭ്യോ ഽപി രാഘവഃ । രാക്ഷസേഭ്യഃ കപിഭ്യശ്ച യൈര്വൃതോ ജയമാപ്തവാന് ।। ൭.൩൯.
രാഘവൻ ബിഭീഷണനും മറ്റു രാക്ഷസന്മാർക്കും വാനരന്മാർക്കും, തനിക്കു വിജയം നേടാൻ സഹായിച്ച എല്ലാവർക്കും സമ്മാനങ്ങൾ നൽകി.