തതഃ പ്രയാതേ ജനകേ കേകയം മാതുലം പ്രഭുഃ । രാഘവഃ പ്രാഞ്ജലിര്ഭൂത്വാ വാക്യമേതദുവാച ഹ ।। ൭.൩൮.
ജനകന് യാത്രയായ ശേഷം രാഘവന് കൈകൂപ്പി കെകയ ദേശാധിപതിയായ മാതുലനോടു ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു:
ഇദം രാജ്യമഹം ചൈവ ഭരതശ്ച സലക്ഷ്മണഃ । ആയത്താസ്ത്വം ഹി നോ രാജന്ഗതിശ്ച പുരുഷര്ഷഭ ।। ൭.൩൮.
ഈ രാജ്യം, ഞാനും, ഭാരതനും, ലക്ഷ്മണനും എല്ലാം നിങ്ങളില് ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു, രാജാവേ; ഞങ്ങളുടെ യാത്രയും നിങ്ങളെ ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു.
രാജാ ഹി വൃദ്ധഃ സന്താപം ത്വദര്ഥമുപയാസ്യതി । തസ്മാദ്ഗമനമദ്യൈവ രോചതേ തവ പാര്ഥിവ ।। ൭.൩൮.
രാജാവ് വയസ്സായവനാണ്, നിങ്ങളുടെ കാര്യത്തില് വിഷമിച്ചുകൊണ്ട് നിങ്ങളെ കാണാനായി വരും; അതിനാല് രാജാവേ, ഇന്നുതന്നെ യാത്ര പോകുന്നത് ഉചിതമാണ്.
ലക്ഷ്മണേനാനുയാത്രേണ പൃഷ്ഠതോ ഽനുഗമിഷ്യതേ । ധനമാദായ വിപുലം രത്നാനി വിവിധാനി ച ।। ൭.൩൮.
ലക്ഷ്മണന് കൂടെ പോകുമ്പോള് നിങ്ങള് പിന്നില് അനുസരിച്ച്, ധനവും പലവിധ രത്നങ്ങളും എടുത്ത് പോകും.
യുധാജിത്തു തഥേത്യാഹ ഗമനം പ്രതി രാഘവമ് । രത്നാനി ച ധനം ചൈവ ത്വയ്യേവാക്ഷയ്യമസ്ത്വിതി ।। ൭.൩൮.
യുധാജിത് രാഘവന്റെ യാത്രയില് സമ്മതം പറഞ്ഞു: 'രത്നങ്ങളും ധനവും എപ്പോഴും നിങ്ങളോടൊപ്പം ക്ഷയിക്കാതെ ഇരിക്കട്ടെ.'
പ്രദക്ഷിണം സ രാജാനം കൃത്വാ കേകയവര്ധനഃ । രാമേണ ഹി കൃതഃ പൂര്വമഭിവാദ്യ പ്രദക്ഷിണമ് ।। ൭.൩൮.
രാമന് ആദ്യം വന്ദനം ചെയ്ത് പ്രദക്ഷിണം ചെയ്ത ശേഷം കെകയരാജാവ് രാജാവിനെ ചുറ്റി പ്രദക്ഷിണം ചെയ്തു.
ലക്ഷ്മണേന സഹായേന പ്രയാതഃ കേകയേശ്വരഃ । ഹതേ ഽസുരേ യഥാ വൃത്രേ വിഷ്ണുനാ സഹ വാസവഃ ।। ൭.൩൮.
ലക്ഷ്മണന് കൂട്ടുകാരനായി കൂടെ നിന്നുകൊണ്ട് കെകയരാജാവ് യാത്രയായി, വൃത്രാസുരനെ കൊല്ലപ്പെട്ട ശേഷം ഇന്ദ്രന് വിഷ്ണുവിനൊപ്പം പോയതുപോലെ.
തം വിസൃജ്യ തതോ രാമോ വയസ്യമകുതോഭയമ് । പ്രതര്ദനം കാശിപതിം പരിഷ്വജ്യേദമബ്രവീത് ।। ൭.൩൮.
അവനെ വിടുവിച്ച് രാമന് ഭയമില്ലാത്ത സുഹൃത്തായ കാശിരാജാവായ പ്രതര്ദനനെ അണക്കിക്കൊണ്ട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു:
ദര്ശിതാ ഭവതാ പ്രീതിര്ദര്ശിതം സൌഹൃദം പരമ് । ഉദ്യോഗശ്ച കൃതോ രാജന്ഭരതേന ത്വയാ സഹ ।। ൭.൩൮.
നീ സ്നേഹം കാണിച്ചുവു, ഏറ്റവും ഉന്നതമായ സൗഹൃദവും തെളിയിച്ചു, രാജാവേ, ഭാരതനോടൊപ്പം നീ ശ്രമവും നടത്തി.
തദ്ഭവാനദ്യ കാശേയ പുരീം വാരാണസീം വ്രജ । രമണീയാം ത്വയാ ഗുപ്താം സുപ്രകാശാം സുതോരണാമ് ।। ൭.൩൮.
അതിനാല് കാശിരാജകുമാരനേ, ഇപ്പോള് നീ നിന്റെ മനോഹരവും സുരക്ഷിതവുമായ, വലിയ കവാടങ്ങളുള്ള വാരാണസിനഗരത്തിലേക്ക് മടങ്ങൂ.
ഏതാവദുക്ത്വാ ചോത്ഥായ കാകുത്സ്ഥഃ പരമാസനാത് । പര്യഷ്വജത ധര്മാത്മാ നിരന്തരമുരോഗതമ് ।। ൭.൩൮.
ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് കാകുത്സ്ഥന് ഉന്നതാസനത്തില് നിന്ന് എഴുന്നേറ്റ്, ധര്മ്മനിഷ്ഠനായവന് അവനെ ഹൃദയത്തില് ചേര്ത്തു അണക്കി.
വിസര്ജയാമാസ തദാ കൌസല്യാനന്ദവര്ധനഃ । രാഘവേണാഭ്യനുജ്ഞാതഃ കാശീശോ ഽപ്യകുതോഭയഃ । വാരാണസീം യയൌ തൂര്ണം രാഘവേണ വിസര്ജിതഃ ।। ൭.൩൮.
അപ്പോള് കൗസല്യയുടെ സന്തോഷം വര്ദ്ധിപ്പിക്കുന്ന രാഘവന് അവനെ വിടുവിച്ചു; രാഘവന്റെ അനുമതിയോടെ ഭയമില്ലാത്ത കാശിരാജാവ് വാരാണസിയിലേക്ക് വേഗത്തില് യാത്രയായി.
വിസൃജ്യ തം കാശിപതിം ത്രിശതം പൃഥിവീപതീന് । പ്രഹസന്രാഘവോ വാക്യമുവാച മധുരാക്ഷരമ് ।। ൭.൩൮.
കാശിരാജാവിനെ വിടുവിച്ച് രാഘവന് ചിരിച്ചുകൊണ്ട് മൂവായിരം ഭൂമിരാജാക്കന്മാരോടു മധുരമായ വാക്കുകള് പറഞ്ഞു:
ഭവതാം പ്രീതിരവ്യഗ്രാ തേജസാ പരിരക്ഷിതാ । ധര്മശ്ച നിയതോ നിത്യം സത്യം ച ഭവതാം സദാ ।। ൭.൩൮.
നിങ്ങളുടെ സ്നേഹം അചഞ്ചലമാണ്, നിങ്ങളുടെ ശക്തിയാല് സംരക്ഷിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; ധര്മ്മം എന്നും നിങ്ങളില് നിലനില്ക്കുന്നു, സത്യം എന്നും നിങ്ങളോടൊപ്പം ഉണ്ടാകുന്നു.
യുഷ്മാകം ചാനുഭാവേന തേജസാ ച മഹാത്മനാമ് । ഹതോ ദുരാത്മാ ദുര്ബുദ്ധീ രാവണോ രാക്ഷസാധമഃ ।। ൭.൩൮.
നിങ്ങളുടെ മഹത്തായ പ്രഭാവത്താലും ശക്തിയാലും, ദുഷ്ടനും ദുർബുദ്ധിയുമായ രാക്ഷസന്മാരിൽ ഏറ്റവും താഴ്ന്നവനായ രാവണൻ നശിച്ചിരിക്കുന്നു.
ഹേതുമാത്രമഹം തത്ര ഭവതാം തേജസാ ഹതഃ । രാവണഃ സഗണോ യുദ്ധേ സപുത്രാമാത്യബാന്ധവഃ ।। ൭.൩൮.
അവിടെ ഞാൻ ഒരു ഉപാധി മാത്രമായിരുന്നു; നിങ്ങളുടെ ശക്തിയാൽ, യുദ്ധത്തിൽ രാവണനും അവന്റെ കൂട്ടരും മക്കളും മന്ത്രിമാരും ബന്ധുക്കളുമൊക്കെയും സംഹരിക്കപ്പെട്ടു.
ഭവന്തശ്ച സമാനീതാ ഭരതേന മഹാത്മനാ । ശ്രുത്വാ ജനകരാജസ്യ കാനനാത്തനയാം ഹൃതാമ് ।। ൭.൩൮.
ജനകനായകന്റെ മകളെ കാട്ടിൽ നിന്ന് അപഹരിക്കപ്പെട്ടതായി മഹാത്മാവായ ഭരതൻ അറിഞ്ഞപ്പോൾ, നിങ്ങളെല്ലാവരെയും ഒരുമിച്ച് കൂട്ടിച്ചേർത്തു.
ഉദ്യുക്താനാം ച സര്വേഷാം പാര്ഥിവാനാം മഹാത്മനാമ് । കാലോ വ്യതീതഃ സുമഹാന്ഗമനം രോചയാമ്യതഃ ।। ൭.൩൮.
സജ്ജരായിരുന്ന മഹാരാജാക്കന്മാരെല്ലാവർക്കും വേണ്ടിയിരുന്ന സമയം കഴിഞ്ഞിരിക്കുന്നു; അതുകൊണ്ട്, നിങ്ങൾ യാത്ര തിരിക്കണമെന്ന് ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.
പ്രത്യൂചുസ്തം ച രാജാനോ ഹര്ഷേണ മഹതാ വൃതാഃ । ദിഷ്ട്യാം ത്വം വിജയീ രാമ സ്വരാജ്യേ ഽപി പ്രതിഷ്ഠിതഃ ।। ൭.൩൮.
മഹാനന്ദത്തോടെ രാജാക്കന്മാർ ഉത്തരം പറഞ്ഞു: 'ഭാഗ്യവശാൽ നീ വിജയിക്കുകയും, രാമാ, സ്വന്തം രാജ്യത്തിൽ സ്ഥിരീകരിക്കുകയും ചെയ്തു.'
ദിഷ്ട്യാ പ്രത്യാഹൃതാ സീതാ ദിഷ്ട്യാ ശത്രുഃ പരാജിതഃ । ഏഷ നഃ പരമഃ കാമ ഏഷാ നഃ പീതിരുത്തമാ ।। ൭.൩൮.
'ഭാഗ്യവശാൽ സീതയെ തിരികെ ലഭിച്ചു; ഭാഗ്യവശാൽ ശത്രു തോറ്റു. ഇതാണ് ഞങ്ങളുടെ ഏറ്റവും വലിയ ആഗ്രഹം, ഇതാണ് ഞങ്ങളുടെ പരമാനന്ദം.'
യത്ത്വാം വിജയിനം രാമ പശ്യാമോ ഹതശാത്രവമ് ।। ൭.൩൮.
'നാം നിന്നെ, രാമാ, ജയിച്ചവനായി, ശത്രുവിനെ സംഹരിച്ചവനായി കാണുന്നു എന്നതാണ് ഞങ്ങൾക്ക് ഏറ്റവും വലിയ സന്തോഷം.'
ഏതത്ത്വയ്യുപപന്നം ച യദസ്മാംസ്ത്വം പ്രശംസസേ । പ്രശംസാര്ഹ ന ജാനീമഃ പ്രശംസാം വക്തുമീദൃശീമ് ।। ൭.൩൮.
'നീ ഞങ്ങളെ ഇങ്ങനെ പ്രശംസിക്കുന്നത് യുക്തമാണ്; പക്ഷേ, നിനക്ക് സമാനമായി പ്രശംസിക്കാൻ ഞങ്ങൾക്ക് അറിയില്ല, കാരണം നീയാണ് പ്രശംസയ്ക്ക് യോജ്യൻ.'
ആപൃച്ഛാമോ ഗമിഷ്യാമോ ഹൃദിസ്ഥോ നഃ സദാ ഭവാന് । വര്താമഹേ മഹാബാഹോ പ്രീത്യാത്ര മഹതാ വൃതാഃ । ഭവേച്ച തേ മഹാരാജ പ്രീതിരസ്മാസു നിത്യദാ ।। ൭.൩൮.
'ഞങ്ങൾ വിടപറയുന്നു, യാത്രതിരിക്കുന്നു; നീ എപ്പോഴും ഞങ്ങളുടെ ഹൃദയത്തിൽ നിലനിൽക്കും. മഹാബാഹുവായ രാജാവേ, ഞങ്ങൾ ഇവിടെ വലിയ സ്നേഹത്തോടെ സംസാരിച്ചു; മഹാരാജാവേ, നീ എപ്പോഴും ഞങ്ങളോടും സ്നേഹം പുലർത്തണം.'
ബാഢമിത്യേവ രാജാനോ ഹര്ഷേണ പരമാന്വിതാഃ । ഉചുഃ പ്രാഞ്ജലയഃ സര്വേ രാഘവം ഗമനോത്സുകാഃ ।। ൭.൩൮.
പരമാനന്ദത്തോടെ രാജാക്കന്മാർ കൈകൂപ്പി, 'അതെ, അങ്ങനെ തന്നെ,' എന്ന് പറഞ്ഞു, യാത്രയിലേക്ക് ഉത്സുകരായി രാഘവനോടു സംസാരിച്ചു.
പൂജിതാശ്ചൈവ രാമേണ ജഗ്മുര്ദേശാന്സ്വകാന്സ്വകാന് ।। ൭.൩൮.
രാമന്റെ ആദരവു ലഭിച്ച ശേഷം, അവരവരുടെ ദേശങ്ങളിലേക്ക് രാജാക്കന്മാർ മടങ്ങി പോയി.
ഇത്യാര്ഷേ ശ്രീമദ്രാമായണേ വാല്മീകീയേ ആദികാവ്യേ ശ്രീമദുത്തരകാണ്ഡേ ഽഷ്ടാത്രിംശഃ സര്ഗഃ
ഇങ്ങനെ വാല്മീകിമുനിയുടെ മഹത്തായ ആദികാവ്യമായ ശ്രീമദ്രാമായണത്തിലെ ഉത്തരകാണ്ഡയിൽ മുപ്പത്തിയെട്ടാം സർഗം സമാപിക്കുന്നു.
തേ പ്രയാതാ മഹാത്മാനഃ പാര്ഥിവാസ്തേ പ്രഹൃഷ്ടവത് । ഗജവാജിസഹസ്രൌഘൈഃ കമ്പയന്തോ വസുന്ധരാമ് ।। ൭.൩൯.
ആ മഹാത്മാക്കളായ രാജാക്കന്മാർ സന്തോഷത്തോടെ, ആയിരക്കണക്കിന് ആനകളും കുതിരകളും അടങ്ങിയ സൈന്യങ്ങളാൽ ഭൂമിയെ നടുങ്ങിച്ചു യാത്രയായി.
അക്ഷൌഹിണ്യോ ഹി തത്രാസന്രാഘവാര്ഥേ സമുദ്യതാഃ । ഭരതസ്യാജ്ഞയാ ഽനേകാഃ പ്രഹൃഷ്ടാ ബലവാഹനാഃ ।। ൭.൩൯.
അവിടെ രാഘവന്റെ കാര്യംക്കായി, ഭരതന്റെ ആജ്ഞപ്രകാരം അനേകം ആനയുദ്ധസേനകൾ സന്തോഷത്തോടെ ഒരുക്കപ്പെട്ടു.
ഊചുസ്തേ ച മഹീപാലാ ബലദര്പസമന്വിതാഃ । ന രാമരാവണം യുദ്ധേ പശ്യാമഃ പുരതഃ സ്ഥിതമ് ।। ൭.൩൯.
ശക്തിയിൽ അഭിമാനമുള്ള ഭൂമിയുടെ ഭരണാധികാരികൾ പറഞ്ഞു: 'നാം യുദ്ധഭൂമിയിൽ രാമനെയും രാവണനെയും നേരിൽ കാണുന്നില്ല.'
ഭരതേന വയം പശ്ചാത്സമാനീതാ നിരര്ഥകമ് । ഹതാ ഹി രാക്ഷസാഃ ക്ഷിപ്രം പാര്ഥിവൈഃ സ്യുര്ന സംശയഃ ।। ൭.൩൯.
'ഭരതൻ നമ്മെ ഇവിടെ വിളിച്ചു കൂട്ടിയത് വ്യർഥമായിരിക്കുന്നു; രാജാക്കന്മാർക്ക് ഈ രാക്ഷസന്മാരെ ഉടൻ സംഹരിക്കാനായേനെ, സംശയമില്ല.'