ഇത്യാര്ഷേ ശ്രീമദ്രാമായണേ വാല്മീകീയേ ആദികാവ്യേ ശ്രീമദുത്തരകാണ്ഡേ സപ്തത്രിംശഃ സര്ഗഃ
ഇങ്ങനെ വാൽമീകിമുനി രചിച്ച മഹത്തായ രാമായണത്തിലെ ഉത്തരകാണ്ഡയിലെ മുപ്പത്തേഴാം അധ്യായം സമാപിക്കുന്നു.
ഏവമാസ്തേ മഹാബാഹുരഹന്യഹനി രാഘവഃ । പ്രശാസത്സര്വകാര്യാണി പൌരജാനപദേഷു ച ।। ൭.൩൮.
ഇങ്ങനെ മഹാബാഹുവായ രാഘവൻ, ദിവസേന നഗരത്തിലും ദേശത്തുമുള്ള എല്ലാ കാര്യങ്ങളും ഭരിച്ച് പാർത്തു.
തതഃ കതിപയാഹഃസു വൈദേഹം മിഥിലാധിപമ് । രാഘവഃ പ്രാഞ്ജലിര്ഭൂത്വാ വാക്യമേതദുവാച ഹ ।। ൭.൩൮.
അതിനുശേഷം കുറച്ചു ദിവസങ്ങൾക്കു ശേഷം, രാഘവൻ കയ്യുകൂപ്പി മിഥിലയുടെ രാജാവായ വൈദേഹനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.
ഭവാന്ഹി ഗതിരവ്യഗ്രാ ഭവതാ പാലിതാ വയമ് । ഭവതസ്തേജസോഗ്രേണ രാവണോ നിഹതോ മയാ ।। ൭.൩൮.
നിങ്ങളാണ് ഞങ്ങളുടെ അചഞ്ചലമായ ആശ്രയം; ഞങ്ങൾ നിങ്ങളാൽ രക്ഷിക്കപ്പെടുന്നു. നിങ്ങളുടെ ശക്തിയുടെ തീവ്രതകൊണ്ടാണ് ഞാൻ രാവണനെ സംഹരിച്ചത്.
ഇക്ഷ്വാകൂണാം ച സര്വേഷാം മൈഥിലാനാം ച സര്വശഃ । അതുലാഃ പ്രീതയോ രാജന്സമ്ബന്ധകപുരോഗമാഃ ।। ൭.൩൮.
ഇക്ഷ്വാകു വംശത്തിലും മിഥിലയിലുമുള്ള എല്ലാവർക്കും, രാജാവേ, ബന്ധുത്വം മുഖ്യമായ അതുല്യമായ സ്നേഹബന്ധങ്ങളുണ്ട്.
തദ്ഭവാന്സ്വപുരം യാതു രത്നാന്യാദായ പാര്ഥിവ । ഭരതശ്ച സഹായാര്ഥം പൃഷ്ഠതസ്തേ ഽനുയാസ്യതി ।। ൭.൩൮.
അതിനാല്, രാജാവേ, നിങ്ങളുടെ രത്നങ്ങള് എടുത്ത് സ്വന്തം നഗരത്തിലേക്ക് മടങ്ങൂ. ഭാരതന് നിങ്ങളെ അനുഗമിച്ച് കൂടെ പോകും.
സ തഥേതി നൃപഃ കൃത്വാ രാഘവം വാക്യമബ്രവീത് । പ്രീതോ ഽസ്മി ഭവതോ രാജന്ദര്ശനേന നയേന ച ।। ൭.൩൮.
അവന് അതിന് സമ്മതിച്ച് രാഘവനോടു പറഞ്ഞു: 'രാജാവേ, നിങ്ങളെ കാണാനും നിങ്ങളുടെ ഭരണവും കണ്ടുമുട്ടിയതില് എനിക്ക് വളരെ സന്തോഷം.'
യാന്യേതാനി തു രത്നാനി മദര്ഥം സഞ്ചിതാനി വൈ । ദുഹിത്രേ താനി വൈ രാജന്സര്വാണ്യേവ ദദാമി ച ।। ൭.൩൮.
എന്നാല്, രാജാവേ, എന്റെ വേണ്ടി ശേഖരിച്ച ഈ രത്നങ്ങള് എല്ലാം ഞാന് എന്റെ മകള്ക്ക് നല്കുന്നു.
ഏവമുക്ത്വാ തു കാകുത്സ്ഥം ജനകോ ഹൃഷ്ടമാനസഃ । പ്രയയൌ മിഥിലാം ശ്രീമാംസ്തമനുജ്ഞായ രാഘവമ് ।। ൭.൩൮.
ഇങ്ങനെ കാകുത്സ്ഥനോടു പറഞ്ഞ് സന്തോഷഹൃദയനായ ജനകന് രാഘവന്റെ അനുമതി വാങ്ങി മഹിമയുള്ള മിഥിലയിലേക്ക് തിരിച്ചു പോയി.
തതഃ പ്രയാതേ ജനകേ കേകയം മാതുലം പ്രഭുഃ । രാഘവഃ പ്രാഞ്ജലിര്ഭൂത്വാ വാക്യമേതദുവാച ഹ ।। ൭.൩൮.
ജനകന് യാത്രയായ ശേഷം രാഘവന് കൈകൂപ്പി കെകയ ദേശാധിപതിയായ മാതുലനോടു ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു:
ഇദം രാജ്യമഹം ചൈവ ഭരതശ്ച സലക്ഷ്മണഃ । ആയത്താസ്ത്വം ഹി നോ രാജന്ഗതിശ്ച പുരുഷര്ഷഭ ।। ൭.൩൮.
ഈ രാജ്യം, ഞാനും, ഭാരതനും, ലക്ഷ്മണനും എല്ലാം നിങ്ങളില് ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു, രാജാവേ; ഞങ്ങളുടെ യാത്രയും നിങ്ങളെ ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു.
രാജാ ഹി വൃദ്ധഃ സന്താപം ത്വദര്ഥമുപയാസ്യതി । തസ്മാദ്ഗമനമദ്യൈവ രോചതേ തവ പാര്ഥിവ ।। ൭.൩൮.
രാജാവ് വയസ്സായവനാണ്, നിങ്ങളുടെ കാര്യത്തില് വിഷമിച്ചുകൊണ്ട് നിങ്ങളെ കാണാനായി വരും; അതിനാല് രാജാവേ, ഇന്നുതന്നെ യാത്ര പോകുന്നത് ഉചിതമാണ്.
ലക്ഷ്മണേനാനുയാത്രേണ പൃഷ്ഠതോ ഽനുഗമിഷ്യതേ । ധനമാദായ വിപുലം രത്നാനി വിവിധാനി ച ।। ൭.൩൮.
ലക്ഷ്മണന് കൂടെ പോകുമ്പോള് നിങ്ങള് പിന്നില് അനുസരിച്ച്, ധനവും പലവിധ രത്നങ്ങളും എടുത്ത് പോകും.
യുധാജിത്തു തഥേത്യാഹ ഗമനം പ്രതി രാഘവമ് । രത്നാനി ച ധനം ചൈവ ത്വയ്യേവാക്ഷയ്യമസ്ത്വിതി ।। ൭.൩൮.
യുധാജിത് രാഘവന്റെ യാത്രയില് സമ്മതം പറഞ്ഞു: 'രത്നങ്ങളും ധനവും എപ്പോഴും നിങ്ങളോടൊപ്പം ക്ഷയിക്കാതെ ഇരിക്കട്ടെ.'
പ്രദക്ഷിണം സ രാജാനം കൃത്വാ കേകയവര്ധനഃ । രാമേണ ഹി കൃതഃ പൂര്വമഭിവാദ്യ പ്രദക്ഷിണമ് ।। ൭.൩൮.
രാമന് ആദ്യം വന്ദനം ചെയ്ത് പ്രദക്ഷിണം ചെയ്ത ശേഷം കെകയരാജാവ് രാജാവിനെ ചുറ്റി പ്രദക്ഷിണം ചെയ്തു.
ലക്ഷ്മണേന സഹായേന പ്രയാതഃ കേകയേശ്വരഃ । ഹതേ ഽസുരേ യഥാ വൃത്രേ വിഷ്ണുനാ സഹ വാസവഃ ।। ൭.൩൮.
ലക്ഷ്മണന് കൂട്ടുകാരനായി കൂടെ നിന്നുകൊണ്ട് കെകയരാജാവ് യാത്രയായി, വൃത്രാസുരനെ കൊല്ലപ്പെട്ട ശേഷം ഇന്ദ്രന് വിഷ്ണുവിനൊപ്പം പോയതുപോലെ.
തം വിസൃജ്യ തതോ രാമോ വയസ്യമകുതോഭയമ് । പ്രതര്ദനം കാശിപതിം പരിഷ്വജ്യേദമബ്രവീത് ।। ൭.൩൮.
അവനെ വിടുവിച്ച് രാമന് ഭയമില്ലാത്ത സുഹൃത്തായ കാശിരാജാവായ പ്രതര്ദനനെ അണക്കിക്കൊണ്ട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു:
ദര്ശിതാ ഭവതാ പ്രീതിര്ദര്ശിതം സൌഹൃദം പരമ് । ഉദ്യോഗശ്ച കൃതോ രാജന്ഭരതേന ത്വയാ സഹ ।। ൭.൩൮.
നീ സ്നേഹം കാണിച്ചുവു, ഏറ്റവും ഉന്നതമായ സൗഹൃദവും തെളിയിച്ചു, രാജാവേ, ഭാരതനോടൊപ്പം നീ ശ്രമവും നടത്തി.
തദ്ഭവാനദ്യ കാശേയ പുരീം വാരാണസീം വ്രജ । രമണീയാം ത്വയാ ഗുപ്താം സുപ്രകാശാം സുതോരണാമ് ।। ൭.൩൮.
അതിനാല് കാശിരാജകുമാരനേ, ഇപ്പോള് നീ നിന്റെ മനോഹരവും സുരക്ഷിതവുമായ, വലിയ കവാടങ്ങളുള്ള വാരാണസിനഗരത്തിലേക്ക് മടങ്ങൂ.
ഏതാവദുക്ത്വാ ചോത്ഥായ കാകുത്സ്ഥഃ പരമാസനാത് । പര്യഷ്വജത ധര്മാത്മാ നിരന്തരമുരോഗതമ് ।। ൭.൩൮.
ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് കാകുത്സ്ഥന് ഉന്നതാസനത്തില് നിന്ന് എഴുന്നേറ്റ്, ധര്മ്മനിഷ്ഠനായവന് അവനെ ഹൃദയത്തില് ചേര്ത്തു അണക്കി.
വിസര്ജയാമാസ തദാ കൌസല്യാനന്ദവര്ധനഃ । രാഘവേണാഭ്യനുജ്ഞാതഃ കാശീശോ ഽപ്യകുതോഭയഃ । വാരാണസീം യയൌ തൂര്ണം രാഘവേണ വിസര്ജിതഃ ।। ൭.൩൮.
അപ്പോള് കൗസല്യയുടെ സന്തോഷം വര്ദ്ധിപ്പിക്കുന്ന രാഘവന് അവനെ വിടുവിച്ചു; രാഘവന്റെ അനുമതിയോടെ ഭയമില്ലാത്ത കാശിരാജാവ് വാരാണസിയിലേക്ക് വേഗത്തില് യാത്രയായി.
വിസൃജ്യ തം കാശിപതിം ത്രിശതം പൃഥിവീപതീന് । പ്രഹസന്രാഘവോ വാക്യമുവാച മധുരാക്ഷരമ് ।। ൭.൩൮.
കാശിരാജാവിനെ വിടുവിച്ച് രാഘവന് ചിരിച്ചുകൊണ്ട് മൂവായിരം ഭൂമിരാജാക്കന്മാരോടു മധുരമായ വാക്കുകള് പറഞ്ഞു:
ഭവതാം പ്രീതിരവ്യഗ്രാ തേജസാ പരിരക്ഷിതാ । ധര്മശ്ച നിയതോ നിത്യം സത്യം ച ഭവതാം സദാ ।। ൭.൩൮.
നിങ്ങളുടെ സ്നേഹം അചഞ്ചലമാണ്, നിങ്ങളുടെ ശക്തിയാല് സംരക്ഷിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; ധര്മ്മം എന്നും നിങ്ങളില് നിലനില്ക്കുന്നു, സത്യം എന്നും നിങ്ങളോടൊപ്പം ഉണ്ടാകുന്നു.
യുഷ്മാകം ചാനുഭാവേന തേജസാ ച മഹാത്മനാമ് । ഹതോ ദുരാത്മാ ദുര്ബുദ്ധീ രാവണോ രാക്ഷസാധമഃ ।। ൭.൩൮.
നിങ്ങളുടെ മഹത്തായ പ്രഭാവത്താലും ശക്തിയാലും, ദുഷ്ടനും ദുർബുദ്ധിയുമായ രാക്ഷസന്മാരിൽ ഏറ്റവും താഴ്ന്നവനായ രാവണൻ നശിച്ചിരിക്കുന്നു.
ഹേതുമാത്രമഹം തത്ര ഭവതാം തേജസാ ഹതഃ । രാവണഃ സഗണോ യുദ്ധേ സപുത്രാമാത്യബാന്ധവഃ ।। ൭.൩൮.
അവിടെ ഞാൻ ഒരു ഉപാധി മാത്രമായിരുന്നു; നിങ്ങളുടെ ശക്തിയാൽ, യുദ്ധത്തിൽ രാവണനും അവന്റെ കൂട്ടരും മക്കളും മന്ത്രിമാരും ബന്ധുക്കളുമൊക്കെയും സംഹരിക്കപ്പെട്ടു.
ഭവന്തശ്ച സമാനീതാ ഭരതേന മഹാത്മനാ । ശ്രുത്വാ ജനകരാജസ്യ കാനനാത്തനയാം ഹൃതാമ് ।। ൭.൩൮.
ജനകനായകന്റെ മകളെ കാട്ടിൽ നിന്ന് അപഹരിക്കപ്പെട്ടതായി മഹാത്മാവായ ഭരതൻ അറിഞ്ഞപ്പോൾ, നിങ്ങളെല്ലാവരെയും ഒരുമിച്ച് കൂട്ടിച്ചേർത്തു.
ഉദ്യുക്താനാം ച സര്വേഷാം പാര്ഥിവാനാം മഹാത്മനാമ് । കാലോ വ്യതീതഃ സുമഹാന്ഗമനം രോചയാമ്യതഃ ।। ൭.൩൮.
സജ്ജരായിരുന്ന മഹാരാജാക്കന്മാരെല്ലാവർക്കും വേണ്ടിയിരുന്ന സമയം കഴിഞ്ഞിരിക്കുന്നു; അതുകൊണ്ട്, നിങ്ങൾ യാത്ര തിരിക്കണമെന്ന് ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.
പ്രത്യൂചുസ്തം ച രാജാനോ ഹര്ഷേണ മഹതാ വൃതാഃ । ദിഷ്ട്യാം ത്വം വിജയീ രാമ സ്വരാജ്യേ ഽപി പ്രതിഷ്ഠിതഃ ।। ൭.൩൮.
മഹാനന്ദത്തോടെ രാജാക്കന്മാർ ഉത്തരം പറഞ്ഞു: 'ഭാഗ്യവശാൽ നീ വിജയിക്കുകയും, രാമാ, സ്വന്തം രാജ്യത്തിൽ സ്ഥിരീകരിക്കുകയും ചെയ്തു.'
ദിഷ്ട്യാ പ്രത്യാഹൃതാ സീതാ ദിഷ്ട്യാ ശത്രുഃ പരാജിതഃ । ഏഷ നഃ പരമഃ കാമ ഏഷാ നഃ പീതിരുത്തമാ ।। ൭.൩൮.
'ഭാഗ്യവശാൽ സീതയെ തിരികെ ലഭിച്ചു; ഭാഗ്യവശാൽ ശത്രു തോറ്റു. ഇതാണ് ഞങ്ങളുടെ ഏറ്റവും വലിയ ആഗ്രഹം, ഇതാണ് ഞങ്ങളുടെ പരമാനന്ദം.'
യത്ത്വാം വിജയിനം രാമ പശ്യാമോ ഹതശാത്രവമ് ।। ൭.൩൮.
'നാം നിന്നെ, രാമാ, ജയിച്ചവനായി, ശത്രുവിനെ സംഹരിച്ചവനായി കാണുന്നു എന്നതാണ് ഞങ്ങൾക്ക് ഏറ്റവും വലിയ സന്തോഷം.'