ഉപതസ്ഥുര്മഹാത്മാനോ മന്ത്രിണഃ സപുരോഹിതാഃ । വസിഷ്ഠപ്രമുഖാഃ സര്വേ ദീപ്യമാനാ ഇവാഗ്നയഃ ।। ൭.൩൭.
വസിഷ്ഠൻ മുന്നിൽ നിൽക്കുന്ന മന്ത്രിമാർക്കും പുരോഹിതന്മാർക്കും മറ്റും, തീപോലെ പ്രകാശിച്ച്, ആ മഹാത്മാവിന്റെ അടുക്കൽ സേവനത്തിനായി എത്തിയിരുന്നു.
ക്ഷത്രിയാശ്ച മഹാത്മാനോ നാനാജനപദേശ്വരാഃ । രാമസ്യോപാവിശന്പാര്ശ്വേ ശക്രസ്യേവ യഥാ ഽമരാഃ ।। ൭.൩൭.
വിവിധ ദേശങ്ങളിലെ മഹാത്മാക്കളായ ക്ഷത്രിയ രാജാക്കന്മാർ രാമന്റെ സമീപത്ത് ഇരുന്നു, ദേവന്മാർ ഇന്ദ്രന്റെ സമീപത്ത് ഇരുന്നതുപോലെ.
ഭരതോ ലക്ഷ്മണശ്ചാത്ര ശത്രുഘ്നശ്ച മഹായശാഃ । ഉപാസാഞ്ചക്രിരേ ഹൃഷ്ടാ വേദാസ്ത്രയ ഇവാധ്വരമ് ।। ൭.൩൭.
അവിടെ ഭരതനും ലക്ഷ്മണനും മഹാശ്രീയുള്ള ശത്രുഘ്നനും സന്തോഷത്തോടെ, യാഗത്തിൽ മൂന്ന് വേദങ്ങൾ ചേർന്നിരിക്കുന്നതുപോലെ, രാമനെ സേവിച്ചു.
യാതാഃ പ്രാഞ്ജലയോ ഭൂത്വാ കിങ്കരാ മുദിതാനനാഃ । മുദിതാ നാമ പാര്ശ്വസ്ഥാ ബഹവഃ സമുപാവിശന് ।। ൭.൩൭.
സന്തോഷം നിറഞ്ഞ മുഖങ്ങളോടെ കയ്യുകൂപ്പി നിന്ന സേവകർ, 'സന്തുഷ്ടർ' എന്നറിയപ്പെടുന്ന പലരും, രാമന്റെ സമീപത്ത് ഇരുന്നു.
വാനരാശ്ച മഹാവീര്യാ വിംശതിഃ കാമരൂപിണഃ । സുഗ്രീവപ്രമുഖാ രാമമുപാസന്തേ മഹൌജസഃ ।। ൭.൩൭.
സുഗ്രീവൻ മുന്നിൽ നിൽക്കുന്ന ഇരുപതു മഹാശക്തിയുള്ള വാനരന്മാർ, ഇഷ്ടരൂപം എടുക്കാൻ കഴിയുന്നവർ, രാമനെ സേവിച്ചു.
വിഭീഷണശ്ച രക്ഷോഭിശ്ചതുര്ഭിഃ പരിവാരിതഃ । ഉപാസതേ മഹാത്മാനം ധനേശമിവ ഗുഹ്യകാഃ ।। ൭.൩൭.
വിഭീഷണൻ നാലു രാക്ഷസന്മാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട്, ധനപതിയെ ഗുഹ്യകന്മാർ സേവിക്കുന്നതുപോലെ, ആ മഹാത്മാവിനെ സേവിച്ചു.
തഥാ നിഗമവൃദ്ധാശ്ച കുലീനാ യേ ച മാനവാഃ । ശിരസാ ഽ ഽവന്ദ്യ രാജാനമുപാസന്തേ വിചക്ഷണാഃ ।। ൭.൩൭.
അങ്ങനെ വേദജ്ഞരായ മൂപ്പന്മാരും, ഉന്നത വംശജന്മാരും, ബുദ്ധിമാന്മാരും തലകുനിഞ്ഞ് രാജാവിനെ സേവിച്ചു.
തഥാ പരിവൃതോ രാജാ ശ്രീമദ്ഭിര്ഋഷിഭിര്വൃതഃ । രാജഭിശ്ച മഹാവീര്യൈര്വാനരൈശ്ച സരാക്ഷസൈഃ ।। ൭.൩൭.
ഇങ്ങനെ മഹർഷിമാരാൽ, മഹാശക്തിയുള്ള രാജാക്കന്മാരാൽ, വാനരന്മാരാൽ, എല്ലാ രാക്ഷസന്മാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട് രാജാവ് പ്രകാശിച്ചു.
യഥാ ദേവേശ്വരോ നിത്യമൃഷിഭിഃ സമുപാസ്യതേ । അധികസ്തേന രൂപേണ സഹസ്രാക്ഷാദ്വിരോചതേ ।। ൭.൩൭.
ദേവേന്ദ്രൻ സദാ മഹർഷിമാരാൽ ആരാധിക്കപ്പെടുന്നതുപോലെ, ആ രൂപത്തിൽ അവൻ ആയിരം കണ്ണുള്ള ഇന്ദ്രനേക്കാൾ കൂടുതൽ പ്രകാശിച്ചു.
തേഷാം സമുപവിഷ്ടാനാം താസ്താഃ സുമധുരാഃ കഥാഃ । കഥ്യന്തേ ധര്മസംയുക്താഃ പുരാണജ്ഞൈര്മഹാത്മഭിഃ ।। ൭.൩൭.
അവിടെ എല്ലാവരും കൂടിയിരുന്നപ്പോൾ, പുരാണജ്ഞന്മാരായ മഹാത്മാക്കൾ ധർമ്മം നിറഞ്ഞ അതിമധുരമായ കഥകൾ പറഞ്ഞു.
ഇത്യാര്ഷേ ശ്രീമദ്രാമായണേ വാല്മീകീയേ ആദികാവ്യേ ശ്രീമദുത്തരകാണ്ഡേ സപ്തത്രിംശഃ സര്ഗഃ
ഇങ്ങനെ വാൽമീകിമുനി രചിച്ച മഹത്തായ രാമായണത്തിലെ ഉത്തരകാണ്ഡയിലെ മുപ്പത്തേഴാം അധ്യായം സമാപിക്കുന്നു.
ഏവമാസ്തേ മഹാബാഹുരഹന്യഹനി രാഘവഃ । പ്രശാസത്സര്വകാര്യാണി പൌരജാനപദേഷു ച ।। ൭.൩൮.
ഇങ്ങനെ മഹാബാഹുവായ രാഘവൻ, ദിവസേന നഗരത്തിലും ദേശത്തുമുള്ള എല്ലാ കാര്യങ്ങളും ഭരിച്ച് പാർത്തു.
തതഃ കതിപയാഹഃസു വൈദേഹം മിഥിലാധിപമ് । രാഘവഃ പ്രാഞ്ജലിര്ഭൂത്വാ വാക്യമേതദുവാച ഹ ।। ൭.൩൮.
അതിനുശേഷം കുറച്ചു ദിവസങ്ങൾക്കു ശേഷം, രാഘവൻ കയ്യുകൂപ്പി മിഥിലയുടെ രാജാവായ വൈദേഹനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.
ഭവാന്ഹി ഗതിരവ്യഗ്രാ ഭവതാ പാലിതാ വയമ് । ഭവതസ്തേജസോഗ്രേണ രാവണോ നിഹതോ മയാ ।। ൭.൩൮.
നിങ്ങളാണ് ഞങ്ങളുടെ അചഞ്ചലമായ ആശ്രയം; ഞങ്ങൾ നിങ്ങളാൽ രക്ഷിക്കപ്പെടുന്നു. നിങ്ങളുടെ ശക്തിയുടെ തീവ്രതകൊണ്ടാണ് ഞാൻ രാവണനെ സംഹരിച്ചത്.
ഇക്ഷ്വാകൂണാം ച സര്വേഷാം മൈഥിലാനാം ച സര്വശഃ । അതുലാഃ പ്രീതയോ രാജന്സമ്ബന്ധകപുരോഗമാഃ ।। ൭.൩൮.
ഇക്ഷ്വാകു വംശത്തിലും മിഥിലയിലുമുള്ള എല്ലാവർക്കും, രാജാവേ, ബന്ധുത്വം മുഖ്യമായ അതുല്യമായ സ്നേഹബന്ധങ്ങളുണ്ട്.
തദ്ഭവാന്സ്വപുരം യാതു രത്നാന്യാദായ പാര്ഥിവ । ഭരതശ്ച സഹായാര്ഥം പൃഷ്ഠതസ്തേ ഽനുയാസ്യതി ।। ൭.൩൮.
അതിനാല്, രാജാവേ, നിങ്ങളുടെ രത്നങ്ങള് എടുത്ത് സ്വന്തം നഗരത്തിലേക്ക് മടങ്ങൂ. ഭാരതന് നിങ്ങളെ അനുഗമിച്ച് കൂടെ പോകും.
സ തഥേതി നൃപഃ കൃത്വാ രാഘവം വാക്യമബ്രവീത് । പ്രീതോ ഽസ്മി ഭവതോ രാജന്ദര്ശനേന നയേന ച ।। ൭.൩൮.
അവന് അതിന് സമ്മതിച്ച് രാഘവനോടു പറഞ്ഞു: 'രാജാവേ, നിങ്ങളെ കാണാനും നിങ്ങളുടെ ഭരണവും കണ്ടുമുട്ടിയതില് എനിക്ക് വളരെ സന്തോഷം.'
യാന്യേതാനി തു രത്നാനി മദര്ഥം സഞ്ചിതാനി വൈ । ദുഹിത്രേ താനി വൈ രാജന്സര്വാണ്യേവ ദദാമി ച ।। ൭.൩൮.
എന്നാല്, രാജാവേ, എന്റെ വേണ്ടി ശേഖരിച്ച ഈ രത്നങ്ങള് എല്ലാം ഞാന് എന്റെ മകള്ക്ക് നല്കുന്നു.
ഏവമുക്ത്വാ തു കാകുത്സ്ഥം ജനകോ ഹൃഷ്ടമാനസഃ । പ്രയയൌ മിഥിലാം ശ്രീമാംസ്തമനുജ്ഞായ രാഘവമ് ।। ൭.൩൮.
ഇങ്ങനെ കാകുത്സ്ഥനോടു പറഞ്ഞ് സന്തോഷഹൃദയനായ ജനകന് രാഘവന്റെ അനുമതി വാങ്ങി മഹിമയുള്ള മിഥിലയിലേക്ക് തിരിച്ചു പോയി.
തതഃ പ്രയാതേ ജനകേ കേകയം മാതുലം പ്രഭുഃ । രാഘവഃ പ്രാഞ്ജലിര്ഭൂത്വാ വാക്യമേതദുവാച ഹ ।। ൭.൩൮.
ജനകന് യാത്രയായ ശേഷം രാഘവന് കൈകൂപ്പി കെകയ ദേശാധിപതിയായ മാതുലനോടു ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു:
ഇദം രാജ്യമഹം ചൈവ ഭരതശ്ച സലക്ഷ്മണഃ । ആയത്താസ്ത്വം ഹി നോ രാജന്ഗതിശ്ച പുരുഷര്ഷഭ ।। ൭.൩൮.
ഈ രാജ്യം, ഞാനും, ഭാരതനും, ലക്ഷ്മണനും എല്ലാം നിങ്ങളില് ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു, രാജാവേ; ഞങ്ങളുടെ യാത്രയും നിങ്ങളെ ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു.
രാജാ ഹി വൃദ്ധഃ സന്താപം ത്വദര്ഥമുപയാസ്യതി । തസ്മാദ്ഗമനമദ്യൈവ രോചതേ തവ പാര്ഥിവ ।। ൭.൩൮.
രാജാവ് വയസ്സായവനാണ്, നിങ്ങളുടെ കാര്യത്തില് വിഷമിച്ചുകൊണ്ട് നിങ്ങളെ കാണാനായി വരും; അതിനാല് രാജാവേ, ഇന്നുതന്നെ യാത്ര പോകുന്നത് ഉചിതമാണ്.
ലക്ഷ്മണേനാനുയാത്രേണ പൃഷ്ഠതോ ഽനുഗമിഷ്യതേ । ധനമാദായ വിപുലം രത്നാനി വിവിധാനി ച ।। ൭.൩൮.
ലക്ഷ്മണന് കൂടെ പോകുമ്പോള് നിങ്ങള് പിന്നില് അനുസരിച്ച്, ധനവും പലവിധ രത്നങ്ങളും എടുത്ത് പോകും.
യുധാജിത്തു തഥേത്യാഹ ഗമനം പ്രതി രാഘവമ് । രത്നാനി ച ധനം ചൈവ ത്വയ്യേവാക്ഷയ്യമസ്ത്വിതി ।। ൭.൩൮.
യുധാജിത് രാഘവന്റെ യാത്രയില് സമ്മതം പറഞ്ഞു: 'രത്നങ്ങളും ധനവും എപ്പോഴും നിങ്ങളോടൊപ്പം ക്ഷയിക്കാതെ ഇരിക്കട്ടെ.'
പ്രദക്ഷിണം സ രാജാനം കൃത്വാ കേകയവര്ധനഃ । രാമേണ ഹി കൃതഃ പൂര്വമഭിവാദ്യ പ്രദക്ഷിണമ് ।। ൭.൩൮.
രാമന് ആദ്യം വന്ദനം ചെയ്ത് പ്രദക്ഷിണം ചെയ്ത ശേഷം കെകയരാജാവ് രാജാവിനെ ചുറ്റി പ്രദക്ഷിണം ചെയ്തു.
ലക്ഷ്മണേന സഹായേന പ്രയാതഃ കേകയേശ്വരഃ । ഹതേ ഽസുരേ യഥാ വൃത്രേ വിഷ്ണുനാ സഹ വാസവഃ ।। ൭.൩൮.
ലക്ഷ്മണന് കൂട്ടുകാരനായി കൂടെ നിന്നുകൊണ്ട് കെകയരാജാവ് യാത്രയായി, വൃത്രാസുരനെ കൊല്ലപ്പെട്ട ശേഷം ഇന്ദ്രന് വിഷ്ണുവിനൊപ്പം പോയതുപോലെ.
തം വിസൃജ്യ തതോ രാമോ വയസ്യമകുതോഭയമ് । പ്രതര്ദനം കാശിപതിം പരിഷ്വജ്യേദമബ്രവീത് ।। ൭.൩൮.
അവനെ വിടുവിച്ച് രാമന് ഭയമില്ലാത്ത സുഹൃത്തായ കാശിരാജാവായ പ്രതര്ദനനെ അണക്കിക്കൊണ്ട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു:
ദര്ശിതാ ഭവതാ പ്രീതിര്ദര്ശിതം സൌഹൃദം പരമ് । ഉദ്യോഗശ്ച കൃതോ രാജന്ഭരതേന ത്വയാ സഹ ।। ൭.൩൮.
നീ സ്നേഹം കാണിച്ചുവു, ഏറ്റവും ഉന്നതമായ സൗഹൃദവും തെളിയിച്ചു, രാജാവേ, ഭാരതനോടൊപ്പം നീ ശ്രമവും നടത്തി.
തദ്ഭവാനദ്യ കാശേയ പുരീം വാരാണസീം വ്രജ । രമണീയാം ത്വയാ ഗുപ്താം സുപ്രകാശാം സുതോരണാമ് ।। ൭.൩൮.
അതിനാല് കാശിരാജകുമാരനേ, ഇപ്പോള് നീ നിന്റെ മനോഹരവും സുരക്ഷിതവുമായ, വലിയ കവാടങ്ങളുള്ള വാരാണസിനഗരത്തിലേക്ക് മടങ്ങൂ.
ഏതാവദുക്ത്വാ ചോത്ഥായ കാകുത്സ്ഥഃ പരമാസനാത് । പര്യഷ്വജത ധര്മാത്മാ നിരന്തരമുരോഗതമ് ।। ൭.൩൮.
ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് കാകുത്സ്ഥന് ഉന്നതാസനത്തില് നിന്ന് എഴുന്നേറ്റ്, ധര്മ്മനിഷ്ഠനായവന് അവനെ ഹൃദയത്തില് ചേര്ത്തു അണക്കി.