സസൂത്രവൃത്ത്യര്ഥപദം മഹാര്ഥം സസങ്ഗ്രഹം സാദ്ധ്യതി വൈ കപീന്ദ്രഃ । നഹ്യസ്യ കശ്ചിത്സദൃശോ ഽസ്തി ശാസ്ത്രേ വൈശാരദേ ച്ഛന്ദഗതൌ തഥൈവ ।। ൭.൩൬.
സൂത്രവും വ്യാഖ്യാനവും അർത്ഥപദങ്ങളും സംഗ്രഹവും ഉൾക്കൊള്ളുന്ന മഹത്തായ ഗ്രന്ഥം കുരങ്ങുരാജാവ് പൂർത്തിയാക്കി; ശാസ്ത്രജ്ഞതയിലും, ഛന്ദസ്സിലും, കവിതയിലും ഇത്രയും പ്രാവീണ്യമുള്ളവൻ മറ്റൊരാളില്ല.
സര്വാസു വിദ്യാസു തപോവിധാനേ പ്രസ്പര്ധതേ ഽയോ ഹി ഗുരും സുരാണാമ് । സോ ഽയം നവവ്യാകരണാര്ഥവേത്താ ബ്രഹ്മാ ഭവിഷ്യത്യപി തേ പ്രസാദാത് ।। ൭.൩൬.
എല്ലാ വിദ്യകളിലും തപസ്സിലും ഈയാൾ ദേവഗുരുവിനോടു പോലും മത്സരിക്കുന്നു; പുതിയ വ്യാകരണത്തിന്റെ അർത്ഥം അറിയുന്ന ഈയാൾ, നിന്റെ അനുഗ്രഹത്താൽ ബ്രഹ്മാവായി മാറും.
പ്രവീവിവക്ഷോരിവ സാഗരസ്യ ലോകാന്ദിധക്ഷോരിവ പാവകസ്യ യുഗക്ഷയേ ഹ്യേവ യഥാന്തകസ്യ ഹനൂമതഃ സ്ഥാസ്യതി കഃ പുരസ്താത് ।। ൭.൩൬.
സമുദ്രം കടക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നവനും, ലോകങ്ങളെ കത്തിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്ന അഗ്നിയും, യുഗാന്തത്തിൽ യമനും—ഇവരെപ്പോലെ, ഹനുമാന്റെ മുന്നിൽ ആരാണ് നിലകൊള്ളാൻ കഴിയുക?
ഏഷേവ ചാന്യേ ച മഹാകപീന്ദ്രാഃ സുഗ്രീവമൈന്ദദ്വിവിദാഃ സനീലാഃ । സതാരതാരേയനലാഃ സരമ്ഭാസ്ത്വത്കാരണാദ്രാമ സുരൈര്ഹി സൃഷ്ടാഃ ।। ൭.൩൬.
സുഗ്രീവൻ, മൈന്ദൻ, ദ്വിവിദൻ, നീലൻ, സുശേനൻ, താര, നളൻ, രംഭൻ—ഇവരും മറ്റു മഹാകുരങ്ങന്മാരും—all നിന്റെ കാരണത്താൽ ദേവന്മാർ സൃഷ്ടിച്ചവരാണ്, രാമാ.
തദേത്കഥിതം സര്വം യന്മാം ത്വം പരിപൃച്ഛസി । ഹനൂമതോ ബാലഭാവേ കര്മൈതത്കഥിതം മയാ ।। ൭.൩൬.
നീ എന്നോടു ചോദിച്ചതെല്ലാം ഞാൻ പറഞ്ഞുതന്നു; ഹനുമാന്റെ ബാല്യകാലത്തിലെ പ്രവർത്തികളും ഞാൻ വിവരിച്ചു.
ശ്രുത്വാ ഽഗസ്ത്യസ്യ കഥിതം രാമഃ സൌമിത്രിരേവ ച । വിസ്മയം പരമം ജഗ്മുര്വാനരാ രാക്ഷസൈഃ സഹ ।। ൭.൩൬.
അഗസ്ത്യൻ പറഞ്ഞ കഥകൾ കേട്ടപ്പോൾ, രാമനും ലക്ഷ്മണനും, വാനരരും രാക്ഷസന്മാരും വലിയ അത്ഭുതത്തിൽ ആകുകയായിരുന്നു.
അഗസ്ത്യസ്ത്വബ്രവീദ്രാമം സര്വമേതഛ്രുതം ത്വയാ । ദൃഷ്ടഃ സമ്ഭാഷിതശ്ചാസി രാമ ഗച്ഛാമഹേ വയമ് ।। ൭.൩൬.
അഗസ്ത്യൻ രാമനോടു പറഞ്ഞു: നീ എല്ലാം കേട്ടു, എന്നെ കണ്ടു, സംസാരിച്ചു; ഇനി ഞങ്ങൾ പോകുന്നു, രാമാ.
ശ്രുത്വൈതദ്രാഘവോ വാക്യമഗസ്ത്യസ്യോഗ്രതേജസഃ । പ്രാഞ്ജലിഃ പ്രണതശ്ചാപി മഹര്ഷിമിദമബ്രവീത് ।। ൭.൩൬.
പ്രഭയുള്ള അഗസ്ത്യന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട രാമൻ, കൈകൂപ്പി, തലവാങ്ങി, മഹർഷിയെ这样 പറഞ്ഞു.
അദ്യ മേ ദേവതാ ഹൃഷ്ടാഃ പിതരഃ പ്രപിതാമഹാഃ । യുഷ്മാകം ദര്ശനാദേവ നിത്യം തുഷ്ടാഃ സബാന്ധവാഃ ।। ൭.൩൬.
ഇന്ന് ദേവന്മാരും, പിതാക്കന്മാരും, പിതാമഹന്മാരും സന്തോഷത്തിലാണ്; നിങ്ങളെ കണ്ടതുകൊണ്ട്, അവരും അവരുടെ ബന്ധുക്കളും എപ്പോഴും തൃപ്തരാണ്.
വിജ്ഞാപ്യം തു മമൈതദ്ധി യദ്വദാമ്യാഗതസ്പൃഹഃ । തദ്ഭവദ്ഭിര്മമ കൃതേ കര്തവ്യമനുകമ്പയാ ।। ൭.൩൬.
എനിക്ക് ആഗ്രഹമുള്ള ഒരു അപേക്ഷ ഉണ്ട്; ദയവായി, കരുണയോടെ, അതു നിങ്ങൾ എന്റെ خاطر ചെയ്യണം.
പൌരജാനപദാന്സ്ഥാപ്യ സ്വകാര്യേഷ്വഹമാഗതഃ । ക്രതൂനേവ കരിഷ്യാമി പ്രഭാവാദ്ഭവതാം സതാമ് ।। ൭.൩൬.
നഗരവാസികളും ഗ്രാമവാസികളും അവരുടെ കാര്യങ്ങളിൽ നന്നായി സ്ഥാപിച്ചിട്ടാണ് ഞാൻ ഇവിടെ വന്നത്. നിങ്ങളുടെ മഹത്ത്വം കൊണ്ടാണ് ഞാൻ യാഗങ്ങൾ നടത്താൻ പോകുന്നത്.
സദസ്യാ മമ യജ്ഞേഷു ഭവന്തോ നിത്യമേവ തത് । ഭവിഷ്യഥ മഹാവീര്യാ മമാനുഗ്രഹകാങ്ക്ഷിണഃ ।। ൭.൩൬.
നിങ്ങൾ മഹാശക്തിമാന്മാരായോ, എപ്പോഴും എന്റെ യാഗങ്ങളിൽ സദസ്യരായി പങ്കെടുക്കണം; നിങ്ങളുടെ അനുഗ്രഹം ലഭിക്കാനാണ് ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നത്.
അഹം യുഷ്മാന്സമാശ്രിത്യ തപോനിര്ധൂതകല്മഷാന് । അനുഗ്രഹീതഃ പിതൃഭിര്ഭവിഷ്യാമി സുനിര്വൃതഃ ।। ൭.൩൬.
നിങ്ങളെ ആശ്രയിച്ചാൽ, തപസ്സിലൂടെ പാപങ്ങൾ അകറ്റിയവരായ നിങ്ങളുടെ അനുഗ്രഹംകൊണ്ട്, ഞാൻ പിതാക്കന്മാരുടെ അനുഗ്രഹം ലഭിച്ച് അതിയായ സന്തോഷം അനുഭവിക്കും.
തദാഗന്തവ്യമനിശം ഭവദ്ഭിരിഹ സങ്ഗതൈഃ । അഗസ്ത്യാദ്യാസ്തു തച്ഛ്രുത്വാ ഋഷയഃ സംശിതവ്രതാഃ ।। ൭.൩൬.
അതിനാൽ, നിങ്ങൾ എല്ലാവരും ഒരുമിച്ച് എല്ലായ്പ്പോഴും ഇവിടെ വരിക. ഇതു കേട്ടപ്പോൾ അഗസ്ത്യനും മറ്റു വ്രതനിഷ്ഠരായ ഋഷിമാരും—
ഏവമസ്ത്വിതി തം ചോക്ത്വാ പ്രയാതുമുപചക്രമുഃ ।। ൭.൩൬.
അങ്ങനെ തന്നെയാകട്ടെ എന്നു പറഞ്ഞ്, അവർ യാത്രതിരിക്കാൻ തുടങ്ങി.
ഏവമുക്ത്വാ ഗതാഃ സര്വേ ഋഷയസ്തേ യഥാഗതമ് । രാഘവശ്ച തമേവാര്ഥം ചിന്തയാമാസ വിസ്മിതഃ ।। ൭.൩൬.
അങ്ങനെ പറഞ്ഞ്, ആ ഋഷിമാർ എല്ലാവരും വന്നപോലെ തന്നെ തിരിച്ചു പോയി. രാഘവനും അത്ഭുതത്തോടെ ആ കാര്യത്തെക്കുറിച്ച് ആലോചിച്ചു.
തതോ ഽസ്തം ഭാസ്കരേ യാതേ വിസൃജ്യ നൃപവാനരാന് । സന്ധ്യാമുപാസ്യ വിധിവത്തദാ നരവരോത്തമഃ । പ്രവൃത്തായാം രജന്യാം തു സോ ഽന്തഃപുരചരോ ഽഭവത് ।। ൭.൩൬.
പിന്നീട് സൂര്യൻ അസ്തമിച്ചപ്പോൾ, രാജാക്കന്മാരെയും വാനരന്മാരെയും വിട്ടയച്ചു, മനുഷ്യരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായവൻ വിധിപ്രകാരം സന്ധ്യാവന്ദനം ചെയ്തു; രാത്രി ആരംഭിച്ചപ്പോൾ, അകത്തുള്ള മന്ദിരത്തിലേക്ക് കടന്നു入り.
അഭിഷിക്തേ തു കാകുത്സ്ഥേ ധര്മേണ വിദിതാത്മനി । വ്യതീതാ യാ നിശാ പൂര്വാ പൌരാണാം ഹര്ഷവര്ധിനീ ।। ൭.൩൭.
ധർമ്മത്തിൽ ഉറച്ചതും സ്വയം അറിയുന്നവനുമായ കാകുത്സ്ഥനെ അഭിഷേകം ചെയ്തശേഷം, അതിനുമുമ്പുള്ള രാത്രി നഗരവാസികളുടെ സന്തോഷം വർദ്ധിപ്പിച്ചു കൊണ്ട് കടന്നു പോയി.
തസ്യാം രജന്യാം വ്യുഷ്ടായാം പ്രാതര്നൃപതിബോധകാഃ । വന്ദിനഃ സമുപാതിഷ്ഠന്സൌമ്യാ നൃപതിവേശ്മനി ।। ൭.൩൭.
ആ രാത്രി കഴിഞ്ഞ്, പുലർച്ചെ രാജാവിനെ ഉണർത്തുന്ന വന്ദികൾ സൗമ്യനായ രാജാവിന്റെ അരമനയിൽ എത്തി.
തേ രക്തകണ്ഠിനഃ സര്വേ കിന്നരാ ഇവ ശിക്ഷിതാഃ । തുഷ്ടുവുര്നപതിം വീരം യഥാവത് സമ്പ്രഹര്ഷിണഃ ।। ൭.൩൭.
അവരൊക്കെയും ചുവന്ന കണ്ഠമുള്ളവരായി, കിന്നരന്മാരെപ്പോലെ പരിശീലനം നേടിയവർ, സന്തോഷത്തോടെ യുക്തമായ വിധത്തിൽ വീരനായ രാജാവിനെ സ്തുതിച്ചു.
വീര സൌമ്യ പ്രബുധ്യസ്വ കൌസല്യാപ്രീതിവര്ധന । ജഗദ്ധി സര്വം സ്വപിതി ത്വയി സുപ്തേ നരാധിപ ।। ൭.൩൭.
വീരനേ, സൗമ്യനേ, ഉണരൂ! കൌസല്യയുടെ സന്തോഷം വർദ്ധിപ്പിക്കുന്നവനേ! രാജാവേ, നീ ഉറങ്ങുമ്പോൾ ലോകം മുഴുവൻ ഉറങ്ങുന്നു.
വിക്രമസ്തേ യഥാ വിഷ്ണോ രൂപം ചൈവാശ്വിനോരിവ । ബുദ്ധ്യാ ബൃഹസ്പതേസ്തുല്യഃ പ്രജാപതിസമോ ഹ്യസി ।। ൭.൩൭.
നിന്റെ വീര്യം വിഷ്ണുവിനുപോലെയും, രൂപം അശ്വിനീദേവന്മാരെപ്പോലെയും, ബുദ്ധിയിൽ ബൃഹസ്പതിക്കു തുല്യനും, പ്രജാപതിയെപ്പോലെയും നീ ആണു.
ക്ഷമാ തേ പൃഥിവീതുല്യാ തേജസാ ഭാസ്കരോപമഃ । വേഗസ്തേ വായുനാ തുല്യോ ഗാമ്ഭീര്യമുദധേരിവ ।। ൭.൩൭.
നിന്റെ ക്ഷമ ഭൂമിയെപ്പോലെയും, തേജസ് സൂര്യനെപ്പോലെയും, വേഗം വായുവിനെപ്പോലെയും, ഗൗരവം സമുദ്രത്തെപ്പോലെയും ആണ്.
അപ്രകമ്പ്യോ യതാ സ്ഥാണുശ്ചന്ദ്രേ സൌമ്യത്വമീദൃശമ് । നേദൃശാഃ പാര്ഥിവാഃ പൂര്വം ഭവിതാരോ നരാധിപ ।। ൭.൩൭.
നീ അചഞ്ചലനായ ശിവനെപ്പോലെയും, ചന്ദ്രനെപ്പോലെ സൗമ്യനുമാണ്; രാജാധിരാജാവേ, നിന്നുപോലെയുള്ളവരൊരിക്കലും ഉണ്ടായിട്ടില്ല, വരികയും ഇല്ല.
യഥാ ത്വമതിദുര്ധര്ഷോ ധര്മനിത്യഃ പ്രജാഹിതഃ । ന ത്വാം ജഹാതി കീര്തിശ്ച ലക്ഷ്മീശ്ച പുരുഷര്ഷഭ ।। ൭.൩൭.
നീ അത്യന്തം ജയിക്കാനാകാത്തവനും, എപ്പോഴും ധർമ്മത്തിൽ നിലനിൽക്കുന്നവനും, ജനങ്ങളുടെ ക്ഷേമം ആഗ്രഹിക്കുന്നവനും ആകയാൽ, കീർത്തിയും ഐശ്വര്യവും നിന്നെ ഒരിക്കലും വിട്ടുപോകില്ല.
ശ്രീശ്ച ധര്മശ്ച കാകുത്സ്ഥ ത്വയി നിത്യം പ്രതിഷ്ഠിതൌ । ഏതാശ്ചാന്യാശ്ച മധുരാ വന്ദിഭിഃ പരികീര്തിതാഃ ।। ൭.൩൭.
കാകുത്സ്ഥകുലജനായവനേ, ഐശ്വര്യവും ധർമ്മവും എല്ലായ്പ്പോഴും നിനക്കുള്ളിലാണ്; ഇവയും മറ്റു മധുരമായ സ്തുതികളും വന്ദികൾ പാടുന്നു.
സൂതാശ്ച സംസ്തവൈര്ദിവ്യൈര്ബോധയന്തി സ്മ രാഘവമ് । സ്തുതിഭിഃ സ്തൂയമാനാഭിഃ പ്രത്യബുധ്യത രാഘവഃ ।। ൭.൩൭.
വന്ദികൾ ദിവ്യമായ സ്തുതികളാൽ രാഘവനെ ഉണർത്തി; ആ സ്തുതികൾ കേട്ട് രാഘവൻ ഉണർന്നു.
സ തദ്വിഹായ ശയനം പാണ്ഡരാച്ഛാദനാസ്തൃതമ് । ഉത്തസ്ഥൌ നാഗശയനാദ്ധരിര്നാരായണോ യഥാ ।। ൭.൩൭.
പൊടിഞ്ഞ വെള്ള വസ്ത്രങ്ങൾ വിരിച്ചിരുന്ന ശയനം വിട്ട്, ഹരിനാരായണൻ പാമ്പിന്റെ പാളിയിൽ നിന്ന് എഴുന്നേൽക്കുന്നതുപോലെ അവൻ എഴുന്നേറ്റു.
തമുത്ഥിതം മഹാത്മാനം പ്രഹ്വാഃ പ്രാഞ്ജലയോ നരാഃ । സലിലം ഭാജനൈഃ ശുഭ്രൈരുപതസ്ഥുഃ സഹസ്രശഃ ।। ൭.൩൭.
അവൻ എഴുന്നേറ്റപ്പോൾ, വിനയത്തോടെ കയ്യുകൂപ്പി നൂറുകണക്കിന് ആളുകൾ ശുദ്ധജലപാത്രങ്ങളുമായി ആ മഹാത്മാവിന്റെ അടുക്കൽ എത്തി.
കൃതോദകശുചിര്ഭൂത്വാ കാലേ ഹുതഹുതാശനഃ । ദേവാഗാരം ജഗാമാശു പുണ്യമിക്ഷ്വാകുസേവിതമ് ।। ൭.൩൭.
ജലകർമ്മങ്ങൾ ചെയ്തു, ശരീരം ശുദ്ധമാക്കി, സമയത്ത് അഗ്നിയിൽ ഹോമം കഴിച്ച്, ഇക്ഷ്വാകു വംശം ആരാധിച്ച ദേവാലയത്തിലേക്ക് അവൻ വേഗത്തിൽ പോയി.