സോ ഽപശ്യത്സ മഹാബാഹുര്ദശഗ്രീവസ്തതസ്തതഃ । പ്രാണിനഃ സുകൃതം കര്മ ഭുഞ്ജാനാംശ്ചൈവ ദുഷ്കൃതമ് ।। ൭.൨൧.
അവിടെ പത്തുമുഖനായ ആ മഹാബാഹു ജീവികൾ നല്ല പ്രവൃത്തിയുടെ ഫലവും ദുഷ്പ്രവൃത്തിയുടെ ഫലവും അനുഭവിക്കുന്നതും കണ്ടു.
അപശ്യത്സൈനികാംശ്ചാസ്യ യമസ്യാനുചരൈഃ സഹ । യമസ്യ പുരുഷൈരുഗ്രൈര്ഘോരരൂപൈര്ഭയാനകൈഃ ।। ൭.൨൧.
അവൻ യമന്റെ സൈനികരെയും അനുചരരെയും, ഭയാനകമായ രൂപവും ഭീകരമായ ഭാവവും ഉള്ള യമന്റെ പുരുഷന്മാരെയും കണ്ടു.
ദദര്ശ വധ്യമാനാംശ്ച ക്ലിശ്യമാനാംശ്ച ദേഹിനഃ । ക്രോശതശ്ച മഹാനാദം തീവ്രനിഷ്ടനതത്പരാന് ।। ൭.൨൧.
അവൻ ശരീരധാരികൾ കൊല്ലപ്പെടുന്നതും പീഡനമനുഭവിക്കുന്നതും, വലിയ നിലവിളികളോടും കഠിനമായ ഉച്ചത്തിൽ കരയുന്നതും കണ്ടു.
കൃമിഭിര്ഭക്ഷ്യമാണാംശ്ച സാരമേയൈശ്ച ദാരുണൈഃ ।। ൭.൨൧.
അവരെ കീടുകളും ക്രൂരനായ നായ്ക്കളും തിന്നുന്നതും അവൻ കണ്ടു.
ക്ഷോത്രായാസകരാ വാചോ വദതശ്ച ഭയാവഹാഃ । സന്താര്യമാണാന്വൈതരണീം ബഹുശഃ ശോണിതോദകാമ് ।। ൭.൨൧.
ഭയപ്പെടുത്തുന്ന വാക്കുകൾ പറയുന്നവരുടെ ശബ്ദവും, രക്തം നിറഞ്ഞ വൈതരണി നദി പലതവണ കടത്തിപ്പോകുന്നവരെയും അവൻ കണ്ടു.
വാലുകാസു ച തപ്താസു തപ്യമാനാന്മുഹൂര്മുഹുഃ । അസിപത്രവനേ ചൈവ ഭിദ്യമാനാനധാര്മികാന് ।। ൭.൨൧.
ചൂടുള്ള മണലിൽ വീണ്ടും വീണ്ടും കഷ്ടപ്പെടുന്നവരെയും, വാൾപതിച്ച ഇലകൾ ഉള്ള കാടിൽ അധർമ്മികളെ കുത്തപ്പെടുന്നതും അവൻ കണ്ടു.
രൌരവേ ക്ഷാരനദ്യാം ച ക്ഷുരധാരാസു ചൈവ ഹി । പാനീയം യാചമാനാംശ്ച തൃഷിതാന്ക്ഷുധിതാനപി ।। ൭.൨൧.
രൗരവനരകത്തും ഉപ്പുനദിയിലും കൂര്മ്മായ വാളുകളിൽ ദാഹവും വിശപ്പും കൊണ്ട് വെള്ളം യാചിക്കുന്നവരെയും അവൻ കണ്ടു.
ശവഭൂതാന്കൃശാന്ദീനാന്വിവര്ണാന്മുക്തമൂര്ധജാന് । മലപങ്കധരാന്ദീനാന്രൂക്ഷാംശ്ച പരിധാവതഃ ।। ൭.൨൧.
ക്ഷീണിച്ച, ദു:ഖിതരായ, നിറം മാറിയ, ചിതറിച്ച മുടിയുള്ള, മലവും ചെളിയും പുരണ്ട, ദയനീയരായ, വിഷമത്തിൽ ഓടുന്ന ശവങ്ങളെയും അവൻ കണ്ടു.
ദദര്ശ രാവണോ മാര്ഗേ ശതശോ ഽഥ സഹസ്രശഃ । കാംശ്ചിച്ച ഗൃഹമുഖ്യേഷു ഗീതവാദിത്രനിഃസ്വനൈഃ । പ്രമോദമാനാനദ്രാക്ഷീദ്രാവണഃ സുകൃതൈഃ സ്വകൈഃ ।। ൭.൨൧.
രാവണൻ വഴിയിൽ നൂറുകണക്കിനെയും ആയിരക്കണക്കിനെയും കണ്ടു. ചിലർ പ്രധാന വീടുകളിൽ സംഗീതവും പാട്ടും കേൾപ്പിച്ച് സന്തോഷത്തോടെ തങ്ങളുടെ സത്കർമ്മഫലത്തിൽ ആനന്ദിച്ചു.
ഗൌരസം ഗോപ്രദാതാരോ ഹ്യന്നം ചൈവാന്നദായിനഃ । ഗൃഹാംശ്ച ഗൃഹദാതാരഃ സ്വകര്മഫലമശ്നതഃ ।। ൭.൨൧.
അവിടെ പശുക്കളും നിലവും ഭക്ഷണവും വീടുകളും ദാനം ചെയ്തവർ തങ്ങളുടെ സത്കർമ്മഫലത്തിൽ ആനന്ദിക്കുന്നതും രാവണൻ കണ്ടു.
സുവര്ണമണിമുക്താഭിഃ പ്രമദാഭിരലങ്കൃതാന് ।। ൭.൨൧.
അവർ പൊന്നും രത്നങ്ങളും മുത്തുകളും ധരിച്ച് സുന്ദരികളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടിരുന്നതും അവൻ കണ്ടു.
ധാര്മികാനപരാംസ്തത്ര ദീപ്യമാനാന്സ്വതേജസാ । ദദര്ശ സുമഹാബാഹൂ രാവണോ രാക്ഷസാധിപഃ ।। ൭.൨൧.
അവിടെ ധാർമ്മികരായവർ സ്വന്തം തേജസ്സാൽ പ്രകാശിച്ചുകൊണ്ട് മറ്റെല്ലാവരെയും മറികടന്നത് മഹാബാഹുവായ രാക്ഷസാധിപൻ രാവണൻ കണ്ടു.
തതസ്താന്ഭിദ്യമാനാംശ്ച കര്മഭിര്ദുഷ്കൃതൈഃ സ്വകൈഃ । രാവണോ മോചയാമാസ വിക്രമേണ ബലാദ്ബലീ ।। ൭.൨൧.
അപ്പോൾ രാവണൻ ശക്തിയും ധൈര്യവും കൊണ്ട് തങ്ങളുടെ ദുഷ്കർമ്മഫലത്തിൽ പീഡിക്കപ്പെടുന്നവരെ ബലാൽ മോചിപ്പിച്ചു.
പ്രാണിനോ മോചിതാസ്തേന ദശഗ്രീവേണ രക്ഷസാ । സുഖമാപുര്മുഹൂര്തം തേ ഹ്യതര്കിതമചിന്തിതമ് ।। ൭.൨൧.
പത്തുമുഖമുള്ള രാക്ഷസനായ രാവണൻ മോചിപ്പിച്ച ആ ജീവികൾ അപ്രതീക്ഷിതമായും അകൽപ്പിതമായും ഒരു നിമിഷം സന്തോഷം അനുഭവിച്ചു.
പ്രേതേഷു മുച്യമാനേഷു രാക്ഷസേന മഹീയസാ । പ്രേതഗോപാഃ സുസങ്ക്രുദ്ധാ രാക്ഷസേന്ദ്രമഭിദ്രവന് ।। ൭.൨൧.
പ്രേതന്മാരെ മഹാരാക്ഷസൻ മോചിപ്പിച്ചപ്പോൾ, പ്രേതരക്ഷകർ അതീവ കോപത്തോടെ രാക്ഷസാധിപനെ ആക്രമിച്ചു.
തതോ ഹലഹലാശബ്ദഃ സര്വദിഗ്ഭ്യഃ സമുത്ഥിതഃ । ധര്മരാജസ്യ യോധാനാം ശൂരാണാം സമ്പ്രധാവതാമ് ।। ൭.൨൧.
അപ്പോൾ എല്ലാ ദിക്കുകളിൽ നിന്നുമുള്ള വലിയ ശബ്ദം ഉയർന്നു; ധർമ്മരാജാവിന്റെ വീരന്മാർ ഓടിയെത്തി.
തേ പ്രാസൈഃ പരിഘൈഃ ശൂലൈര്മുസലൈഃ ശക്തിതോമരൈഃ । പുഷ്പകം സമവര്ഷന്ത ശൂരാഃ ശതസഹസ്രശഃ ।। ൭.൨൧.
ആ വീരന്മാർ നൂറുകണക്കിനും ആയിരക്കണക്കിനും പ്രാസം, ഗദ, ത്രിശൂലം, മുഷലം, ശക്തി, തോമരം തുടങ്ങിയ ആയുധങ്ങൾ കൊണ്ട് പുഷ്പകവിമാനത്തിൽ മഴപെയ്യിച്ചു.
തസ്യാസനാനി പ്രാസാദാന്വേദികാസ്തോരണാനി ച । പുഷ്പകസ്യ ബഭഞ്ജുസ്തേ ശീഘ്രം മധുകരാ ഇവ ।। ൭.൨൧.
അവർ വേഗത്തിൽ തേനീച്ചകൾ തേൻചട്ടം തകർക്കുന്നതുപോലെ പുഷ്പകവിമാനത്തിലെ ഇരിപ്പിടങ്ങളും കൊട്ടാരങ്ങളും വേലികളും കവാടങ്ങളും തകർത്തു.
ദേവനിഷ്ഠാനഭൂതം തദ്വിമാനം പുഷ്പകം മൃധേ । ഭജ്യമാനം തഥൈവാസീദക്ഷയം ബ്രഹ്മതേജസാ ।। ൭.൨൧.
ദേവന്മാർക്കായി നിർമ്മിച്ചിരുന്ന ആ പുഷ്പകവിമാനം യുദ്ധത്തിൽ തകർന്നുപോയെങ്കിലും ബ്രഹ്മതേജസ്സിന്റെ ശക്തിയിൽ അത് നശിച്ചില്ല.
അസങ്ഖ്യാ സുമഹത്യാസീത്തസ്യ സേനാ മഹാത്മനഃ । ശൂരാണാമഗ്രയാതഽണാം സഹസ്രാണി ശതാനി ച ।। ൭.൨൧.
ആ മഹാത്മാവിന്റെ സൈന്യം അനവധി വലുതായിരുന്നു; മുന്നിൽ നൂറുകണക്കിനും ആയിരക്കണക്കിനും പ്രധാന വീരന്മാർ ഉണ്ടായിരുന്നു.
തതോ വൃക്ഷൈശ്ച ശൈലൈശ്ച പ്രാസാദാനാം ശതൈസ്തഥാ । തതസ്തേ സചിവാസ്തസ്യ യഥാകാമം യഥാബലമ് । അയുധ്യന്ത മഹാവീരാഃ സ ച രാജാ ദശാനനഃ ।। ൭.൨൧.
അപ്പോൾ മരങ്ങളും പർവതങ്ങളും നൂറുകണക്കിന് കൊട്ടാരങ്ങളും ഉപയോഗിച്ച് അവന്റെ മന്ത്രിമാരും പത്തുമുഖനായ രാജാവും തങ്ങളുടെ ഇഷ്ടാനുസരണം ശക്തിയനുസരിച്ച് യുദ്ധം നടത്തി.
തേ തു ശോണിതദിഗ്ധാങ്ഗാഃ സര്വശസ്ത്രസമാഹതാഃ । അമാത്യാ രാക്ഷസേന്ദ്രസ്യ ചക്രുരായോധനം മഹത് ।। ൭.൨൧.
രാക്ഷസാധിപന്റെ മന്ത്രിമാർ ആയുധങ്ങൾ കൊണ്ട് പരിക്കേറ്റു രക്തം പുരണ്ട അവസ്ഥയിൽ മഹായുദ്ധം നടത്തി.
അന്യോന്യം തേ മഹാഭാഗാ ജഘ്നുഃ പ്രഹരണൈര്ഭൃശമ് । യമസ്യ ച മഹാബാഹോ രാവണസ്യ ച മന്ത്രിണഃ ।। ൭.൨൧.
അവ മഹാഭാഗന്മാർ, യമന്റെ വീരന്മാരും രാവണന്റെ മന്ത്രിമാരും, ആയുധങ്ങൾ കൊണ്ട് പരസ്പരം ശക്തിയായി ആക്രമിച്ചു.
അമാത്യാംസ്താംസ്തു സന്ത്യജ്യ യമയോധാ മഹാബലാഃ । തമേവ ചാഭ്യധാവന്ത ശൂലവര്ഷൈര്ദശാനനമ് ।। ൭.൨൧.
അവരുടെ മന്ത്രിമാരെ ഉപേക്ഷിച്ച്, ശക്തിയുള്ള യമവീരന്മാർ പത്തുമുഖനായ രാവണനെ തന്നെ ലക്ഷ്യമാക്കി പ്രാസങ്ങൾ മഴപെയ്യിച്ചു.
തതഃ ശോണിതദിഗ്ധാങ്ഗഃ പ്രഹാരൈര്ജര്ജരീകൃതഃ । ഫുല്ലാശോക ഇവാഭാതി പുഷ്പകേ രാക്ഷസാധിപഃ ।। ൭.൨൧.
അപ്പോൾ രാക്ഷസാധിപൻ രക്തം പുരണ്ട ശരീരവും പ്രഹാരങ്ങളിൽ തകർന്ന അവസ്ഥയും കൊണ്ട് പുഷ്പകവിമാനത്തിൽ പൂത്ത അശോകമരത്തെപ്പോലെ തിളങ്ങി.
സ തു ശൂലഗദാപാസാഞ്ഛക്തിതോമരസായകാന് । മുസലാനി ശിലാവൃക്ഷാന്മുമോചാസ്ത്രബലാദ്ബലീ ।। ൭.൨൧.
അവൻ ആയുധശക്തിയിൽ ശക്തനായവൻ ആയുധങ്ങളായ ശൂലം, ഗദ, പാശം, ശക്തി, തോമരം, അമ്പ്, മുഷലം, കല്ല്, മരങ്ങൾ എന്നിവ എറിഞ്ഞു.
തരൂണാം ച ശിലാനാം ച ശസ്ത്രാണാം ചാതിദാരുണമ് । യമസൈന്യേഷു തദ്വര്ഷം പപാത ധരണീതലേ ।। ൭.൨൧.
കാട്ടുമരങ്ങളും പാറകളും ആയുധങ്ങളും കൊണ്ട് അത്യന്തം ഭയാനകമായ ഒരു മഴ യമന്റെ സൈന്യത്തിന്മേൽ ഭൂമിയിൽ വീണു.
താംസ്തു സര്വാന്വിനിര്ഭിദ്യ തദസ്ത്രമപഹത്യ ച । ജഘ്നുസ്തേ രാക്ഷസം ഘോരമേകം ശതസഹസ്രശഃ ।। ൭.൨൧.
അവയെല്ലാം തകർത്തു, ആ ആയുധം തള്ളിക്കളഞ്ഞു, അവർ ഭയങ്കരനായ രാക്ഷസനെ ലക്ഷക്കണക്കിന് പേരായി വധിച്ചു.
പരിവാര്യ ച തം സര്വേ ശൈലം മോഘോത്കരാ ഇവ । ഭിന്ദിപാലൈശ്ച ശൂലൈശ്ച നിരുച്ഛ്വാസമപോഥയന് ।। ൭.൨൧.
അവരൊക്കെയും ഒരു പർവതത്തെ ചുറ്റി ആക്രമണം നേരിടുന്നവരെപ്പോലെ അവനെ ചുറ്റി, കല്ലെറിയും കുന്തങ്ങളുമായി അവനെ ശ്വാസം മുട്ടുന്നതുവരെ അടിച്ചു.
വിമുക്തകവചഃ ക്രുദ്ധഃ സിക്തഃ ശോണിതവിസ്രവൈഃ । തതഃ സ പുഷ്പകം ത്യക്ത്വാ പൃഥിവ്യാമവതിഷ്ഠത ।। ൭.൨൧.
കവചം ഇല്ലാതായി, കോപത്തോടെ, രക്തം ഒഴുകി നനഞ്ഞ അവൻ പുഷ്പകവിമാനം ഉപേക്ഷിച്ച് നിലത്ത് നിൽക്കുകയായിരുന്നു.