പരസ്പരവധേ യുക്തൌ ഘോരരൂപൌ ബഭൂവതുഃ। മണ്ഡലാനി ച വീഥീശ്ച ഗതപ്രത്യാഗതാനി ച
പരസ്പരം നശിപ്പിക്കാൻ ഉദ്ദേശിച്ചവരായി, ഭയാനകമായ രൂപം ധരിച്ച്, വൃത്തങ്ങളിലും നേരായ വഴികളിലും മുന്നേറിയും പിൻമാറിയും അവർ നീങ്ങി.
ദര്ശയന്തൌ ബഹുവിധാം സൂതൌ സാരഥ്യജാം ഗതിമ്। അര്ദയന് രാവണം രാമോ രാഘവം ചാപി രാവണഃ
രഥസാരഥിയുടെ കഴിവിൽ നിന്നുള്ള പലതരത്തിലുള്ള ചലനങ്ങൾ കാണിച്ചു, രാമൻ രാവണനെ ഉപദ്രവിച്ചു; അതുപോലെ രാവണനും രാഘവനെ ഉപദ്രവിച്ചു.
ഗതിവേഗം സമാപന്നൌ പ്രവര്തനനിവര്തനേ। ക്ഷിപതോഃ ശരജാലാനി തയോസ്തൌ സ്യന്ദനോത്തമൌ
ആരവം നിറഞ്ഞ അമ്പുകളുടെ മഴയുമായി, ഇരുവരും മുന്നേറാനും പിന്വാങ്ങാനും ഒരേ വേഗത്തിലും ശക്തിയിലും തുല്യരായി, അവരവരുടെ ഉത്തമരഥങ്ങളില് നിന്ന് തമ്മില് ഏറ്റുമുട്ടി.
ചേരതുഃ സംയുഗമഹീം സാസാരൌ ജലദാവിവ। ദര്ശയിത്വാ തദാ തൌ തു ഗതിം ബഹുവിധാം രണേ
അവര് യുദ്ധഭൂമിയില് മഴയോടെ നിറഞ്ഞ മേഘങ്ങളെപ്പോലെ ചലിച്ചു, അങ്ങിങ്ങ് പലവിധത്തിലുള്ള ചലനങ്ങള് കാട്ടി.
പരസ്പരസ്യാഭിമുഖൌ പുനരേവ ച തസ്ഥതുഃ। ധുരം ധുരേണ രഥയോര്വക്ത്രം വക്ത്രേണ വാജിനാമ്
പിന്നെയും മുഖാമുഖമായി, അവരുടെ രഥങ്ങളുടെ കൂറ്റവും കുതിരകളുടെ മുഖവും നേരെ നേരെ നിരത്തി ഇരുവരും നില്ക്കുകയായിരുന്നു.
പതാകാശ്ച പതാകാഭിഃ സമീയുഃ സ്ഥിതയോസ്തദാ। രാവണസ്യ തതോ രാമോ ധനുര്മുക്തൈഃ ശിതൈഃ ശരൈഃ
അപ്പോള് അവരവരുടെ പതാകകള് തമ്മില് തട്ടി; ഉടനെ രാമന് തന്റെ വില്ലില് നിന്ന് കൂരമായ അമ്പുകള് രാവണനിലേക്ക് വിട്ടു.
ചതുര്ഭിശ്ചതുരോ ദീപ്താന് ഹയാന് പ്രത്യപസര്പയത്। സ ക്രോധവശമാപന്നോ ഹയാനാമപസര്പണേ
നാല് തീപോലുള്ള അമ്പുകള് കൊണ്ട് രാമന് രാവണന്റെ നാലു കുതിരകളെയും പിന്വാങ്ങിച്ചു; കുതിരകള് പിന്വാങ്ങിയതില് രാവണന് അത്യന്തം കോപിച്ചു.
മുമോച നിശിതാന് ബാണാന് രാഘവായ ദശാനനഃ। സോഽതിവിദ്ധോ ബലവതാ ദശഗ്രീവേണ രാഘവഃ
പത്ത് തലയുള്ള രാവണന് രാഘവനിലേക്ക് കൂരമായ അമ്പുകള് വിട്ടു; രാവണന് ശക്തിയായി അമ്പുകള് എറിഞ്ഞിട്ടും രാഘവന്—
ജഗാമ ന വികാരം ച ന ചാപി വ്യഥിതോഽഭവത്। ചിക്ഷേപ ച പുനര്ബാണാന് വജ്രസാരസമസ്വനാന്
ഏതെങ്കിലും മാറ്റമോ വേദനയോ കാണിച്ചില്ല; പകരം, ഇടി മുഴങ്ങുന്ന ശബ്ദമുള്ള അമ്പുകള് വീണ്ടും അയച്ചു.
സാരഥിം വജ്രഹസ്തസ്യ സമുദ്ദിശ്യ ദശാനനഃ। മാതലേസ്തു മഹാവേഗാഃ ശരീരേ പതിതാഃ ശരാഃ
വജ്രം കൈവശമുള്ളവന്റെ സാരഥിയെ ലക്ഷ്യംവെച്ച്, പത്ത് തലയുള്ള രാവണന് അതിവേഗത്തില് മാതലിയുടെ ശരീരത്തിലേക്ക് അമ്പുകള് വിട്ടു.
ന സൂക്ഷ്മമപി സമ്മോഹം വ്യഥാം വാ പ്രദദുര്യുധി। തയാ ധര്ഷണയാ ക്രുദ്ധോ മാതലേര്ന തഥാഽഽത്മനഃ
ആ അമ്പുകള് തട്ടിയപ്പോഴും യുദ്ധത്തില് മാതലിക്ക് ഒരു ചെറിയ ആശങ്കയോ വേദനയോ പോലും ഉണ്ടായില്ല; അത്തരമൊരു ആക്രമണത്തില് മാതലി, തനിക്കല്ല, പക്ഷേ—
ചകാര ശരജാലേന രാഘവോ വിമുഖം രിപുമ്। വിംശതിം ത്രിംശതിം ഷഷ്ടിം ശതശോഽഥ സഹസ്രശഃ
രാഘവന് അമ്പുകളുടെ കണികയാല് ശത്രുവിനെ മുഖം തിരിയിപ്പിച്ചു—ഇരുപത്, മുപ്പത്, അറുപത്, നൂറുകണക്കിന്, ആയിരക്കണക്കിന് അമ്പുകള്.
മുമോച രാഘവോ വീരഃ സായകാന് സ്യന്ദനേ രിപോഃ। രാവണോഽപി തതഃ ക്രുദ്ധോ രഥസ്ഥോ രാക്ഷസേശ്വരഃ
വീരനായ രാഘവന് ശത്രുവിന്റെ രഥത്തിലേക്ക് നൂറുകണക്കിന് അമ്പുകള് വിട്ടു; അതിനുശേഷം രാക്ഷസാധിപനായ രാവണന് രഥത്തില് നിന്ന് കോപത്തോടെ—
ഗദാമുസലവര്ഷേണ രാമം പ്രത്യര്ദയദ് രണേ। തത് പ്രവൃത്തം പുനര്യുദ്ധം തുമുലം രോമഹര്ഷണമ്
ഗദകളും ഉരളികളും മഴപോലെ വീശിച്ച് രാമനെ യുദ്ധത്തില് ആക്രമിച്ചു; പിന്നെ വീണ്ടും ഭയാനകവും രോമാഞ്ചകരവുമായ യുദ്ധം ആരംഭിച്ചു.
ഗദാനാം മുസലാനാം ച പരിഘാണാം ച നിഃസ്വനൈഃ। ശരാണാം പുങ്ഖവാതൈശ്ച ക്ഷുഭിതാഃ സപ്ത സാഗരാഃ
ഗദകളുടെയും ഉരളികളുടെയും ഇരുമ്പ് ദണ്ഡുകളുടെ ഉരുണ്ട ശബ്ദത്തിലും, അമ്പുകളുടെ പക്ഷവാതത്തിലും, ഏഴു കടലുകളും കലങ്ങിപ്പോയി.
ക്ഷുബ്ധാനാം സാഗരാണാം ച പാതാലതലവാസിനഃ। വ്യഥിതാ ദാനവാഃ സര്വേ പന്നഗാശ്ച സഹസ്രശഃ
ആ കടലുകള് കലങ്ങുമ്പോള്, പാതാളത്തില് താമസിക്കുന്ന എല്ലാ ദാനവരും ആയിരക്കണക്കിന് പാമ്പുകളും വേദനിച്ചു.
ചകമ്പേ മേദിനീ കൃത്സ്നാ സശൈലവനകാനനാ। ഭാസ്കരോ നിഷ്പ്രഭശ്ചാസീന്ന വവൌ ചാപി മാരുതഃ
മലകളും കാടുകളും കാനനങ്ങളും ഉള്പ്പെടെ മുഴുവന് ഭൂമി വിറച്ചു; സൂര്യന് പ്രകാശം നഷ്ടപ്പെട്ടു, കാറ്റ് പോലും വീശിയില്ല.
തതോ ദേവാഃ സഗന്ധര്വാഃ സിദ്ധാശ്ച പരമര്ഷയഃ। ചിന്താമാപേദിരേ സര്വേ സകിംനരമഹോരഗാഃ
അതിനുശേഷം ദേവന്മാരും ഗന്ധര്വ്വന്മാരും സിദ്ധന്മാരും മഹർഷിമാരും കിന്നരന്മാരും മഹാപാമ്പുകളും എല്ലാവരും വലിയ ആശങ്കയില് ആകപ്പെട്ടു.
സ്വസ്തി ഗോബ്രാഹ്മണേഭ്യസ്തു ലോകാസ്തിഷ്ഠന്തു ശാശ്വതാഃ। ജയതാം രാഘവഃ സംഖ്യേ രാവണം രാക്ഷസേശ്വരമ്
“പശുക്കള്ക്കും ബ്രാഹ്മണന്മാര്ക്കും ക്ഷേമം ഉണ്ടാകട്ടെ, ലോകങ്ങള് എന്നെന്നേക്കുമായി നിലനില്ക്കട്ടെ; രാഘവന് യുദ്ധത്തില് രാക്ഷസാധിപനായ രാവണനെ ജയിക്കട്ടെ”.
ഏവം ജപന്തോഽപശ്യംസ്തേ ദേവാഃ സര്ഷിഗണാസ്തദാ। രാമരാവണയോര്യുദ്ധം സുഘോരം രോമഹര്ഷണമ്
ഇങ്ങനെ ജപിച്ചുകൊണ്ട് ദേവന്മാരും മഹർഷിമാരും രാമനും രാവണനും തമ്മിലുള്ള അത്യന്തം ഭയാനകവും രോമാഞ്ചകരവുമായ യുദ്ധം കണ്ടു.
ഗന്ധര്വാപ്സരസാം സങ്ഘാ ദൃഷ്ട്വാ യുദ്ധമനൂപമമ്। ഗഗനം ഗഗനാകാരം സാഗരഃ സാഗരോപമഃ
ഗന്ധർവന്മാരും അപ്സരസുകളും ചേർന്ന് ആ അപൂർവ്വമായ യുദ്ധം കണ്ടപ്പോൾ, ആകാശം ആകാശംപോലെയും സമുദ്രം സമുദ്രംപോലെയും തന്നെയായിരുന്നു.
രാമരാവണയോര്യുദ്ധം രാമരാവണയോരിവ। ഏവം ബ്രുവന്തോ ദദൃശുസ്തദ് യുദ്ധം രാമരാവണമ്
'രാമനും രാവണനും തമ്മിലുള്ള യുദ്ധം തന്നെയാണിതു' എന്ന് പറഞ്ഞുകൊണ്ടു അവർ ആ യുദ്ധം നോക്കി നിന്നു.
തതഃ ക്രോധാന്മഹാബാഹൂ രഘൂണാം കീര്തിവര്ധനഃ। സംധായ ധനുഷാ രാമഃ ശരമാശീവിഷോപമമ്
അപ്പോൾ രഘുവംശത്തിന്റെ മഹത്വം വർദ്ധിപ്പിക്കുന്ന ശക്തനായ രാമൻ, കോപത്തോടെ തന്റെ വില്ലിൽ ഒരു വിഷസർപ്പംപോലെയുള്ള അമ്പ് ചാർത്തി.
രാവണസ്യ ശിരോഽച്ഛിന്ദച്ഛ്രീമജ്ജ്വലിതകുണ്ഡലമ്। തച്ഛിരഃ പതിതം ഭൂമൌ ദൃഷ്ടം ലോകൈസ്ത്രിഭിസ്തദാ
അത് പ്രകാശമുള്ള കുണ്ഡലങ്ങളാൽ അലങ്കരിച്ചിരുന്ന രാവണന്റെ തല വെട്ടി വീഴ്ത്തി; ആ തല ഭൂമിയിൽ വീണത് മൂന്നു ലോകങ്ങളും കണ്ടു.
തസ്യൈവ സദൃശം ചാന്യദ് രാവണസ്യോത്ഥിതം ശിരഃ। തത് ക്ഷിപ്തം ക്ഷിപ്രഹസ്തേന രാമേണ ക്ഷിപ്രകാരിണാ
അതുപോലെയുള്ള മറ്റൊരു തലയും രാവണനിൽ നിന്ന് ഉയർന്നു; അതും വേഗത്തിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്ന രാമൻ വീണ്ടും വെട്ടി വീഴ്ത്തി.
ദ്വിതീയം രാവണശിരശ്ഛിന്നം സംയതി സായകൈഃ। ഛിന്നമാത്രം ച തച്ഛീര്ഷം പുനരേവ പ്രദൃശ്യതേ
രാവണന്റെ രണ്ടാമത്തെ തലയും അമ്പുകളാൽ യുദ്ധത്തിൽ വെട്ടി മാറ്റി; പക്ഷേ, വെട്ടിയതുമാത്രം ആ തല വീണ്ടും പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു.
തദപ്യശനിസംകാശൈശ്ഛിന്നം രാമസ്യ സായകൈഃ। ഏവമേവ ശതം ഛിന്നം ശിരസാം തുല്യവര്ചസാമ്
അത് പോലും രാമന്റെ അമ്പുകൾ കൊണ്ട് ഇടിമിന്നൽപോലെ വെട്ടി മാറ്റി; അങ്ങനെ സമാനമായ തേജസ്സുള്ള നൂറോളം തലകൾ വെട്ടി വീണു.
ന ചൈവ രാവണസ്യാന്തോ ദൃശ്യതേ ജീവിതക്ഷയേ। തതഃ സര്വാസ്ത്രവിദ് വീരഃ കൌസല്യാനന്ദവര്ധനഃ
എന്നിരുന്നാലും രാവണന്റെ ജീവൻ അവസാനിക്കുന്നതോ, അവന്റെ അന്ത്യം കാണാനോ കഴിഞ്ഞില്ല; അപ്പോൾ എല്ലാ ആയുധങ്ങളെയും അറിയുന്ന, കൗസല്യയുടെ സന്തോഷം വർദ്ധിപ്പിക്കുന്ന വീരൻ
മാര്ഗണൈര്ബഹുഭിര്യുക്തശ്ചിന്തയാമാസ രാഘവഃ। മാരീചോ നിഹതോ യൈസ്തു ഖരോ യൈസ്തു സദൂഷണഃ
അനവധി അമ്പുകൾ കൈവശമുള്ള രാഘവൻ ചിന്തിച്ചു: ഈ അമ്പുകൾകൊണ്ടു തന്നെ മാരീചനും ഖരനും ദൂഷണനും കൊല്ലപ്പെട്ടു.
ക്രൌഞ്ചാവടേ വിരാധസ്തു കബന്ധോ ദണ്ഡകാവനേ। യൈഃ സാലാ ഗിരയോ ഭഗ്നാ വാലീ ച ക്ഷുഭിതോഽമ്ബുധിഃ
ക്രൗഞ്ചപാതയിൽ വിരാധനും, ദണ്ഡകാരണ്യത്തിൽ കബന്ദനും, ഈ അമ്പുകൾകൊണ്ടു സാലവൃക്ഷങ്ങളും പർവതങ്ങളും തകർന്ന്, വാലിയും ഉല്ലാസിതമായ സമുദ്രവും കീഴടങ്ങി.