പൂര്ണേ വര്ഷസഹസ്രേ തു കാഷ്ഠഭൂതം മഹാമുനിമ്। വിഘ്നൈര്ബഹുഭിരാധൂതം ക്രോധോ നാന്തരമാവിശത്
ആയിരം വർഷം പൂർത്തിയായപ്പോൾ, മരമായി മാറിയ മഹർഷി അനേകം തടസ്സങ്ങൾ നേരിട്ടെങ്കിലും, കോപം മനസ്സിൽ കടക്കാൻ അനുവദിച്ചില്ല.
സ കൃത്വാ നിശ്ചയം രാമ തപ ആതിഷ്ഠതാവ്യയമ്। തസ്യ വര്ഷസഹസ്രസ്യ വ്രതേ പൂര്ണേ മഹാവ്രതഃ
അവൻ ഇങ്ങനെ ഉറച്ച തീരുമാനമെടുത്ത്, രാമാ, ക്ഷയിക്കാത്ത തപസ്സിൽ ഏർപ്പെട്ടു; ആയിരം വർഷത്തെ വ്രതം പൂർത്തിയായപ്പോൾ ആ മഹാവ്രതൻ—
ഭോക്തുമാരബ്ധവാനന്നം തസ്മിന് കാലേ രഘൂത്തമ। ഇന്ദ്രോ ദ്വിജാതിര്ഭൂത്വാ തം സിദ്ധമന്നമയാചത
അപ്പോൾ ആ മഹർഷി ഭക്ഷണം കഴിക്കാൻ തുടങ്ങുമ്പോൾ, രഘുവംശത്തിലെ ശ്രേഷ്ഠാ, ഇന്ദ്രൻ ബ്രാഹ്മണരൂപം ധരിച്ച് അവനോട് തയ്യാറാക്കിയ ഭക്ഷണം ചോദിച്ചു.
തസ്മൈ ദത്ത്വാ തദാ സിദ്ധം സര്വം വിപ്രായ നിശ്ചിതഃ। നിഃശേഷിതേഽന്നേ ഭഗവാനഭുക്ത്വൈവ മഹാതപാഃ
അവൻ ഉറച്ച മനസ്സോടെ ആ ബ്രാഹ്മണന് എല്ലാ തയ്യാറാക്കിയ ഭക്ഷണവും നൽകി; ഭക്ഷണം മുഴുവനും കഴിഞ്ഞപ്പോൾ, മഹാതപസ്വി ഒന്നും കഴിച്ചില്ല.
ന കിംചിദവദദ് വിപ്രം മൌനവ്രതമുപാസ്ഥിതഃ। തഥൈവാസീത് പുനര്മൌനമനുച്ഛ്വാസം ചകാര ഹ
മൗനവ്രതം പാലിച്ചുകൊണ്ട്, ബ്രാഹ്മണനോട് ഒന്നും പറഞ്ഞില്ല; പിന്നെയും മൗനം തുടരുകയും ശ്വാസം എടുക്കാതിരിക്കുകയും ചെയ്തു.
അഥ വര്ഷസഹസ്രം ച നോച്ഛ്വസന് മുനിപുംഗവഃ। തസ്യാനുച്ഛ്വസമാനസ്യ മൂര്ധ്നി ധൂമോ വ്യജായത
അതിനുശേഷം, ആയിരം വർഷം കൂടി ആ മഹർഷി ശ്വാസം എടുക്കാതെ ഇരുന്നു; ശ്വാസം എടുക്കാതിരുന്നപ്പോൾ അവന്റെ തലയിലെങ്കിൽ പുക ഉയർന്നു.
ത്രൈലോക്യം യേന സമ്ഭ്രാന്തമാതാപിതമിവാഭവത്। തതോ ദേവര്ഷിഗന്ധര്വാഃ പന്നഗോരഗരാക്ഷസാഃ
ആ പുക മൂലം മൂന്നു ലോകങ്ങളും വലിയ ആശങ്കയിൽ ആകുകയും, ദുഃഖിതരായി മാറുകയും ചെയ്തു; അപ്പോൾ ദേവന്മാർ, മഹർഷിമാർ, ഗന്ധർവന്മാർ, പാമ്പുകൾ, റാക്ഷസന്മാർ—
മോഹിതാസ്തപസാ തസ്യ തേജസാ മന്ദരശ്മയഃ। കശ്മലോപഹതാഃ സര്വേ പിതാമഹമഥാബ്രുവന്
അവന്റെ തപസ്സിന്റെയും തേജസ്സിന്റെയും പ്രഭാവത്തിൽ എല്ലാവരും വിചാരശൂനരായി, പ്രകാശം മങ്ങിപ്പോയി; അങ്ങനെ എല്ലാവരും ദുഃഖിതരായി ബ്രഹ്മാവിനെ സമീപിച്ചു.
ബഹുഭിഃ കാരണൈര്ദേവ വിശ്വാമിത്രോ മഹാമുനിഃ। ലോഭിതഃ ക്രോധിതശ്ചൈവ തപസാ ചാഭിവര്ധതേ
ദേവനേ, മഹർഷി വിശ്വാമിത്രൻ പല കാരണങ്ങൾ കൊണ്ടും പ്രലോഭിതനും കോപിതനും ആയി, തന്റെ തപസ്സിൽ കൂടുതൽ ശക്തി നേടുന്നു.
നഹ്യസ്യ വൃജിനം കിംചിദ് ദൃശ്യതേ സൂക്ഷ്മമപ്യുത। ന ദീയതേ യദി ത്വസ്യ മനസാ യദഭീപ്സിതമ്
അവനിൽ ഏറ്റവും ചെറുതായിട്ടും ഒരു പിഴവോ ദോഷമോ കാണുന്നില്ല; മനസ്സിൽ ആഗ്രഹിക്കുന്നതു നൽകാതിരിക്കുമ്പോൾ,
വിനാശയതി ത്രൈലോക്യം തപസാ സചരാചരമ്। വ്യാകുലാശ്ച ദിശഃ സര്വാ ന ച കിംചിത് പ്രകാശതേ
അവൻ തന്റെ തപസ്സിന്റെ ശക്തിയാൽ സഞ്ചരിക്കുന്നവരും അചഞ്ചലമായവരുമായ മൂന്നു ലോകങ്ങളെയും നശിപ്പിക്കും; എല്ലാ ദിക്കുകളും കലങ്ങിപ്പോകുന്നു, ഒന്നും കാണാനാവുന്നില്ല.
സാഗരാഃ ക്ഷുഭിതാഃ സര്വേ വിശീര്യന്തേ ച പര്വതാഃ। പ്രകമ്പതേ ച വസുധാ വായുര്വാതീഹ സംകുലഃ
എല്ലാ സമുദ്രങ്ങളും അലയുന്നു, പർവ്വതങ്ങൾ തകർന്നുപോകുന്നു, ഭൂമി നടുങ്ങുന്നു, കാറ്റ് ശക്തിയായി വീശി എല്ലാം അലയിക്കുന്നു.
ബ്രഹ്മന് ന പ്രതിജാനീമോ നാസ്തികോ ജായതേ ജനഃ। സമ്മൂഢമിവ ത്രൈലോക്യം സമ്പ്രക്ഷുഭിതമാനസമ്
ബ്രഹ്മാവേ, ഞങ്ങൾ എന്ത് ചെയ്യണമെന്ന് അറിയുന്നില്ല; ആരും വിശ്വാസം വിട്ടുപോകുന്നില്ല, പക്ഷേ മൂന്നു ലോകങ്ങളും മുഴുവൻ ഭ്രമിച്ച മനസ്സോടെ ആശങ്കയിൽ ആകുന്നു.
ഭാസ്കരോ നിഷ്പ്രഭശ്ചൈവ മഹര്ഷേസ്തസ്യ തേജസാ। ബുദ്ധിം ന കുരുതേ യാവന്നാശേ ദേവ മഹാമുനിഃ
മഹർഷിയുടെ തേജസ്സാൽ സൂര്യനും പ്രകാശം നഷ്ടപ്പെട്ടു; മഹർഷി ശാന്തനാകുന്നതുവരെ, ദേവനേ, ആരും ശരിയായി ചിന്തിക്കാൻ കഴിയുന്നില്ല.
താവത് പ്രസാദോ ഭഗവന്നഗ്നിരൂപോ മഹാദ്യുതിഃ। കാലാഗ്നിനാ യഥാ പൂര്വം ത്രൈലോക്യം ദഹ്യതേഽഖിലമ്
അതുവരെ, ഭഗവനേ, അഗ്നിയെപ്പോലെയുള്ള മഹാ പ്രകാശമുള്ള മഹർഷി, മുമ്പ് കാലാഗ്നി പോലെ മൂന്നു ലോകങ്ങളെയും മുഴുവൻ ദഹിപ്പിക്കും.
ദേവരാജ്യം ചികീര്ഷേത ദീയതാമസ്യ യന്മനഃ। തതഃ സുരഗണാഃ സര്വേ പിതാമഹപുരോഗമാഃ
ദേവന്മാരുടെ ആധിപത്യം അവനു നൽകട്ടെ; അവന്റെ മനസ്സിലുള്ളത് എല്ലാം നൽകണം. പിന്നെ പിതാമഹൻ മുന്നിൽ നിൽക്കുന്ന എല്ലാ ദേവന്മാരും
വിശ്വാമിത്രം മഹാത്മാനം വാക്യം മധുരമബ്രുവന്। ബ്രഹ്മര്ഷേ സ്വാഗതം തേഽസ്തു തപസാ സ്മ സുതോഷിതാഃ
മഹാത്മാവായ വിശ്വാമിത്രനോടു മധുരമായ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു: 'ബ്രഹ്മർഷേ, നിനക്ക് സ്വാഗതം! നിന്റെ തപസ്സിനാൽ ഞങ്ങൾ സത്യത്തിൽ സന്തുഷ്ടരാണ്.'
ബ്രാഹ്മണ്യം തപസോഗ്രേണ പ്രാപ്തവാനസി കൌശിക। ദീര്ഘമായുശ്ച തേ ബ്രഹ്മന് ദദാമി സമരുദ്ഗണഃ
കൗശികാ, നിന്റെ കഠിനമായ തപസ്സിലൂടെ നീ ബ്രാഹ്മണപദവി നേടി; ബ്രഹ്മാവേ, ഞാൻ മരുതുകളോടൊപ്പം നിന്നെ ദീർഘായുസ്സോടെ അനുഗ്രഹിക്കുന്നു.
സ്വസ്തി പ്രാപ്നുഹി ഭദ്രം തേ ഗച്ഛ സൌമ്യ യഥാസുഖമ്। പിതാമഹവചഃ ശ്രുത്വാ സര്വേഷാം ത്രിദിവൌകസാമ്
നിനക്ക് ക്ഷേമം ലഭിക്കട്ടെ, നിനക്ക് സുഖം ഉണ്ടാകട്ടെ, സുമുഖനേ, ഇഷ്ടം പോലെ പോകൂ. പിതാമഹൻ പറഞ്ഞ വാക്കുകൾ സ്വർഗ്ഗവാസികൾ എല്ലാവരും കേട്ടപ്പോൾ,
കൃത്വാ പ്രണാമം മുദിതോ വ്യാജഹാര മഹാമുനിഃ। ബ്രാഹ്മണ്യം യദി മേ പ്രാപ്തം ദീര്ഘമായുസ്തഥൈവ ച
ആനന്ദത്തോടെ വന്ദനം ചെയ്ത് മഹർഷി പറഞ്ഞു: 'എനിക്ക് ബ്രാഹ്മണപദവും ദീർഘായുസ്സും ലഭിച്ചുവെങ്കിൽ,'
ഓംകാരോഽഥ വഷട്കാരോ വേദാശ്ച വരയന്തു മാമ്। ക്ഷത്രവേദവിദാം ശ്രേഷ്ഠോ ബ്രഹ്മവേദവിദാമപി
'അപ്പോൾ ഓംകാരവും വഷട്കാരവും വേദങ്ങളും എന്നെ തിരഞ്ഞെടുക്കട്ടെ; ക്ഷത്രവേദം അറിയുന്നവരിലും ബ്രഹ്മവേദം അറിയുന്നവരിലും ഞാൻ ഏറ്റവും മുന്നിൽ ഇരിക്കട്ടെ.'
ബ്രഹ്മപുത്രോ വസിഷ്ഠോ മാമേവം വദതു ദേവതാഃ। യദ്യേവം പരമഃ കാമഃ കൃതോ യാന്തു സുരര്ഷഭാഃ
ബ്രഹ്മപുത്രനായ വസിഷ്ഠൻ ദേവന്മാരുടെ സന്നിധിയിൽ ഇതെന്റെ കാര്യത്തിൽ പ്രഖ്യാപിക്കട്ടെ; ഈ പരമമായ ആഗ്രഹം നിറവേറ്റിയാൽ ദേവന്മാർ മടങ്ങട്ടെ.
തതഃ പ്രസാദിതോ ദേവൈര്വസിഷ്ഠോ ജപതാം വരഃ। സഖ്യം ചകാര ബ്രഹ്മര്ഷിരേവമസ്ത്വിതി ചാബ്രവീത്
അതിനുശേഷം ദേവന്മാർ സന്തോഷിപ്പിച്ചതിനാൽ ജപത്തിൽ പ്രധാനനായ വസിഷ്ഠൻ ബ്രഹ്മർഷിയുമായി സൗഹൃദം സ്ഥാപിച്ച്, 'അങ്ങനെയാകട്ടെ' എന്നു പറഞ്ഞു.
ബ്രഹ്മര്ഷിസ്ത്വം ന സംദേഹഃ സര്വം സമ്പദ്യതേ തവ। ഇത്യുക്ത്വാ ദേവതാശ്ചാപി സര്വാ ജഗ്മുര്യഥാഗതമ്
'നീ ബ്രഹ്മർഷിയാണ്, ഇതിൽ സംശയമില്ല; നിന്റെ എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളും പൂർത്തിയായി.' എന്ന് പറഞ്ഞ് ദേവതകൾ എല്ലാം വന്നപോലെ മടങ്ങി.
വിശ്വാമിത്രോഽപി ധര്മാത്മാ ലബ്ധ്വാ ബ്രാഹ്മണ്യമുത്തമമ്। പൂജയാമാസ ബ്രഹ്മര്ഷിം വസിഷ്ഠം ജപതാം വരമ്
ധർമ്മാത്മാവായ വിശ്വാമിത്രൻ ഉത്തമമായ ബ്രാഹ്മണപദവി നേടിയ ശേഷം, ജപത്തിൽ പ്രധാനനായ ബ്രഹ്മർഷി വസിഷ്ഠനെ ആദരിച്ചു.
കൃതകാമോ മഹീം സര്വാം ചചാര തപസി സ്ഥിതഃ। ഏവം ത്വനേന ബ്രാഹ്മണ്യം പ്രാപ്തം രാമ മഹാത്മനാ
ആഗ്രഹം നിറവേറ്റിയ ശേഷം, തപസ്സിൽ നിലനിന്ന് അവൻ ഭൂമിയിലെല്ലായിടത്തും സഞ്ചരിച്ചു. ഇങ്ങനെ, രാമാ, ആ മഹാത്മാവ് ബ്രാഹ്മണപദവി നേടി.
ഏഷ രാമ മുനിശ്രേഷ്ഠ ഏഷ വിഗ്രഹവാംസ്തപഃ। ഏഷ ധര്മഃ പരോ നിത്യം വീര്യസ്യൈഷ പരായണമ്
മുനിശ്രേഷ്ഠനേ, ഇതാണ് രാമൻ; ഇതാണ് തപസ്സിന്റെ സാക്ഷാത്കാരം; ഇതാണ് എപ്പോഴും നിലനിൽക്കുന്ന ഉത്തമമായ ധർമ്മം; ഇതാണ് വീര്യത്തിന് ഏറ്റവും വലിയ ആശ്രയം.
ഏവമുക്ത്വാ മഹാതേജാ വിരരാമ ദ്വിജോത്തമഃ। ശതാനന്ദവചഃ ശ്രുത്വാ രാമലക്ഷ്മണസംനിധൌ
ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞശേഷം, മഹത്തായ തേജസ്സുള്ള ആ ബ്രാഹ്മണൻ മൗനം പാലിച്ചു; ശതാനന്ദന്റെ വാക്കുകൾ രാമനും ലക്ഷ്മണനും മുന്നിൽ എല്ലാവരും കേട്ടു.
ജനകഃ പ്രാഞ്ജലിര്വാക്യമുവാച കുശികാത്മജമ്। ധന്യോഽസ്മ്യനുഗൃഹീതോഽസ്മി യസ്യ മേ മുനിപുംഗവ
കുഷികപുത്രനോട് കൈകൂപ്പി ജനകൻ പറഞ്ഞു: 'മഹാമുനിനേ, ഞാൻ ഭാഗ്യവാനാണ്, ഞാൻ അനുഗ്രഹിതനാണ്, നിങ്ങളുടെ സാന്നിധ്യം കൊണ്ടു—'
യജ്ഞം കാകുത്സ്ഥസഹിതഃ പ്രാപ്തവാനസി കൌശിക। പാവിതോഽഹം ത്വയാ ബ്രഹ്മന് ദര്ശനേന മഹാമുനേ
'കൗശികാ, കാകുത്ഥസന്തതിയായ രാമനോടൊപ്പം എന്റെ യാഗശാലയിൽ എത്തിയതുകൊണ്ട് ഞാൻ ശുദ്ധനായി; മഹാമുനിനേ, ബ്രാഹ്മണനേ, നിങ്ങളുടെ ദർശനംകൊണ്ടു തന്നെ ഞാൻ വിശുദ്ധനായി.'