ജ്യേഷ്ഠം ജ്യേഷ്ഠഗുണൈര്യുക്തം പ്രിയം ദശരഥസ്സുതമ് । പ്രകൃതീനാം ഹിതൈര്യുക്തം പ്രകൃതിപ്രിയകാമ്യയാ ॥൧-൧-
ദശരഥന്റെ പ്രിയപുത്രനായ മൂത്തവൻ, മൂത്തവർക്കുള്ള ഗുണങ്ങൾ നിറഞ്ഞവനും ജനങ്ങളുടെ ക്ഷേമത്തിനായി പ്രവർത്തിക്കുകയും അവരെ സന്തോഷിപ്പിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുകയും ചെയ്തവനുമായിരുന്നു.
യൌവരാജ്യേന സംയോക്തുമ് ഐച്ഛത്പ്രീത്യാ മഹീപതിഃ । തസ്യാഭിഷേകസമ്ഭാരാന് ദൃഷ്ട്വാ ഭാര്യാഥ കൈകയീ ॥൧-൧-
രാജാവ് പ്രീതിയോടെ അവനെ രാജാവായി പ്രഖ്യാപിക്കാൻ ആഗ്രഹിച്ചു. എന്നാൽ അഭിഷേകത്തിനുള്ള ഒരുക്കങ്ങൾ കണ്ടപ്പോൾ, ഭാര്യയായ കൈകേയി—
പൂര്വം ദത്തവരാ ദേവീ വരമേനമയാചത । വിവാസനഞ്ച രാമസ്യ ഭരതസ്യാഭിഷേചനമ് ॥൧-൧-
മുന്പ് വരങ്ങൾ ലഭിച്ചിരുന്ന രാജ്ഞി, രാമനെ വനവാസത്തിലേക്ക് അയയ്ക്കാനും ഭാരതനെ രാജാവാക്കാനും ആ വേണം എന്ന് ചോദിച്ചു.
സ സത്യവചനാദ്രാജാ ധര്മപാശേന സംയതഃ । വിവാസയാമാസ സുതം രാമം ദശരഥഃ പ്രിയമ് ॥൧-൧-
സത്യവചനം പാലിക്കേണ്ടതും ധർമ്മത്തിന്റെ ബന്ധനം കൊണ്ടും രാജാവ് ദശരഥൻ, പ്രിയപ്പെട്ട മകനായ രാമനെ വനവാസത്തിലേക്ക് അയയ്ക്കേണ്ടി വന്നു.
സ ജഗാമ വനം വീരഃ പ്രതിജ്ഞാമനുപാലയന് । പിതുര്വചനനിര്ദേശാത് കൈകേയ്യാഃ പ്രിയകാരണാത് ॥൧-൧-
ആ വീരൻ തന്റെ വാക്ക് പാലിച്ച്, അച്ഛന്റെ കല്പന അനുസരിച്ച്, കൈകേയിയെ സന്തോഷിപ്പിക്കാൻ വനത്തിലേക്ക് പുറപ്പെട്ടു.
തം വ്രജന്തം പ്രിയോ ഭ്രാതാ ലക്ഷ്മണോഽനുജഗാമ ഹ । സ്നേഹാദ് വിനയസമ്പന്നഃ സുമിത്രാനന്ദവര്ധനഃ ॥൧-൧-
പ്രിയ സഹോദരനായ ലക്ഷ്മണൻ, സ്നേഹത്താൽ നിറഞ്ഞ്, വിനയഗുണം ഉള്ളവനും സുമിത്രയുടെ സന്തോഷം വർദ്ധിപ്പിക്കുന്നവനുമായ്, രാമനെ പിന്തുടർന്നു.
ഭ്രാതരം ദയിതോ ഭ്രാതുഃ സൌഭ്രാത്രമനുദര്ശയന് । രാമസ്യ ദയിതാ ഭാര്യാ നിത്യം പ്രാണസമാ ഹിതാ ॥൧-൧-
സഹോദരനോടുള്ള സ്നേഹവും സൗഹൃദവും കാണിച്ചുകൊണ്ട്, രാമന്റെ പ്രിയഭാര്യയായ, എപ്പോഴും ജീവനെപ്പോലെ പ്രിയങ്കരിയും ക്ഷേമത്തിനായി ജീവിക്കുന്നവളും—
ജനകസ്യ കുലേ ജാതാ ദേവമായേവ നിര്മിതാ । സര്വലക്ഷണസമ്പന്നാ നാരീണാമുത്തമാ വധൂഃ ॥൧-൧-
ജനകന്റെ കുടുംബത്തിൽ ജനിച്ച, ദൈവികമായ മായയിൽ സൃഷ്ടിച്ചതുപോലെ, എല്ലാ സൗഭാഗ്യലക്ഷണങ്ങളും നിറഞ്ഞ, സ്ത്രീകളിൽ ഏറ്റവും ശ്രേഷ്ഠയായ വധുവായിരുന്നു അവൾ.
സീതാപ്യനുഗതാ രാമം ശശിനം രോഹിണീ യഥാ । പൌരൈരനുഗതോ ദൂരം പിത്രാ ദശരഥേന ച ॥൧-൧-
സീതയും രാമനെ അനുസരിച്ചു; ചന്ദ്രനെ പോലെ രോഹിണി പിന്തുടരുന്നതുപോലെ. നഗരവാസികളും അച്ഛനായ ദശരഥനും ദീർഘദൂരം അവരെ അനുഗമിച്ചു.
ശൃങ്ഗവീരപുരേ സൂതം ഗങ്ഗാകൂലേ വ്യസര്ജയത് । ഗുഹമാസാദ്യ ധര്മാത്മാ നിഷാദാധിപതിം പ്രിയമ് ॥൧-൧-
ശൃംഗവേരപുരിയിൽ, ഗംഗാ തീരത്ത് രാമൻ രഥികനെ വിടവാങ്ങി, ധർമ്മനിഷ്ഠയുള്ള പ്രിയപ്പെട്ട നിഷാദരാജാവായ ഗുഹയെ കണ്ടുമുട്ടി.
ഗുഹേന സഹിതോ രാമോ ലക്ഷ്മണേന ച സീതയാ । തേ വനേന വനങ്ഗത്വാ നദീസ്തീര്ത്വാ ബഹൂദകാഃ ॥൧-൧-
ഗുഹയോടൊപ്പം രാമനും, ലക്ഷ്മണനും സീതയും ചേർന്ന്, നിരവധി വെള്ളമുള്ള നദികൾ കടന്ന് വനത്തിലേക്ക് പ്രവേശിച്ചു.
ചിത്രകൂടമനുപ്രാപ്യ ഭരദ്വാജസ്യ ശാസനാത് । രമ്യമാവസഥം കൃത്വാ രമമാണാ വനേ ത്രയഃ ॥൧-൧-
ഭരദ്വാജന്റെ ഉപദേശപ്രകാരം ചിത്രകൂടിൽ എത്തി, ആ മൂവരും മനോഹരമായ ഒരു വാസസ്ഥലം ഒരുക്കി, വനത്തിൽ സന്തോഷത്തോടെ താമസിച്ചു.
ദേവഗന്ധര്വസംകാശാഃ തത്ര തേ ന്യവസന് സുഖമ് । ചിത്രകൂടങ്ഗതേ രാമേ പുത്രശോകാതുരസ്തഥാ ॥൧-൧-
അവിടെ, ദേവന്മാരെയും ഗന്ധർവന്മാരെയും പോലെ, അവർ സന്തോഷത്തോടെ ജീവിച്ചു. ചിത്രകൂടിൽ രാമൻ താമസിക്കുമ്പോൾ, അച്ഛൻ മകനോടുള്ള ദുഃഖത്തിൽ കഷ്ടപ്പെട്ടു.
രാജാ ദശരഥസ്സ്വര്ഗം ജഗാമ വിലപന് സുതമ് । ഗതേ തു തസ്മിന് ഭരതോ വസിഷ്ഠപ്രമുഖൈര്ദ്വിജൈഃ ॥൧-൧-
രാജാവ് ദശരഥൻ മകനെ ഓർത്ത് വിലപിച്ചു സ്വർഗത്തിലേക്ക് പോയി. അതിനുശേഷം, വസിഷ്ഠനും മറ്റു പ്രധാന ബ്രാഹ്മണന്മാരും പ്രേരിപ്പിച്ച്, ഭാരതൻ—
നിയുജ്യമാനോ രാജ്യായ നൈച്ഛത് രാജ്യം മഹാബലഃ । സ ജഗാമ വനം വീരോ രാമപാദപ്രസാദകഃ ॥൧-൧-
രാജ്യഭാരമേറ്റെടുക്കാൻ നിർബന്ധിച്ചിട്ടും, മഹാബലശാലിയായ ഭാരതൻ അതിൽ ആഗ്രഹിച്ചില്ല. ആ വീരൻ രാമന്റെ കാൽവിരലുകൾക്ക് അനുഗ്രഹം തേടി വനത്തിലേക്ക് പോയി.
ഗത്വാ തു സ മഹാത്മാനം രാമം സത്യപരാക്രമമ് । അയാചദ്ഭ്രാതരം രാമമ് ആര്യഭാവപുരസ്കൃതഃ ॥൧-൧-
അവൻ സത്യവും വീര്യവും നിറഞ്ഞ മഹാത്മാവായ രാമനെ കണ്ടു, സ്നേഹത്തോടും ആദരവോടും കൂടി സഹോദരനായ രാമനോട് അപേക്ഷിച്ചു.
ത്വമേവ രാജാ ധര്മജ്ഞ ഇതി രാമം വചോഽബ്രവീത് । രാമോഽപി പരമോദാരഃ സുമുഖസ്സുമഹായശാഃ ॥൧-൧-
'നീ തന്നെയാണ് രാജാവ്, നീ ധർമ്മം അറിയുന്നവനാണ്' എന്ന് രാമനോട് പറഞ്ഞു. അതിന് മറുപടിയായി, പരമോദാരനും സുമുഖനും മഹാശ്രീയുള്ളവനുമായ രാമൻ—
ന ചൈച്ഛത് പിതുരാദേശാത് രാജ്യം രാമോ മഹാബലഃ । പാദുകേ ചാസ്യ രാജ്യായ ന്യാസം ദത്ത്വാ പുനഃ പുനഃ ॥൧-൧-
ശക്തനായ രാമൻ തന്റെ അച്ഛന്റെ കല്പന അനുസരിച്ച് രാജ്യം സ്വീകരിച്ചില്ല; പകരം, തന്റെ പാദുകകൾ വീണ്ടും വീണ്ടും രാജ്യം ഭരിക്കാൻ നൽകി.
നിവര്തയാമാസ തതോ ഭരതം ഭരതാഗ്രജഃ । സ കാമമനവാപ്യൈവ രാമപാദാവുപസ്പൃശന് ॥൧-൧-
അതിനുശേഷം, ഭരതന്റെ മൂത്തസഹോദരൻ ഭരതനെ മടങ്ങിപ്പോകാൻ സമ്മതിപ്പിച്ചു; ആഗ്രഹം നിവൃത്തിയാകാതെ പോയെങ്കിലും, ഭരതൻ രാമന്റെ കാലുകൾ സ്പർശിച്ചു.
നന്ദിഗ്രാമേഽകരോദ് രാജ്യം രാമാഗമനകാങ്ക്ഷയാ । ഗതേ തു ഭരതേ ശ്രീമാന് സത്യസന്ധോ ജിതേന്ദ്രിയഃ ॥൧-൧-
നന്ദിഗ്രാമത്തിൽ, മഹത്വമുള്ളതും സത്യനിഷ്ഠയുള്ളതുമായ ഭരതൻ രാമൻ തിരിച്ചുവരുംവരെ രാജ്യം ഭരിച്ചു.
രാമസ്തു പുനരാലക്ഷ്യ നാഗരസ്യ ജനസ്യ ച । തത്രാഗമനമേകാഗ്രോ ദണ്ഡകാന് പ്രവിവേശ ഹ ॥൧-൧-
പക്ഷേ, നഗരവാസികൾ വരികയാണെന്ന് മനസ്സിലാക്കിയ രാമൻ, മനസ്സു ഏകാഗ്രമാക്കി ദണ്ഡക വനത്തിലേക്ക് കടന്നു.
പ്രവിശ്യ തു മഹാരണ്യം രാമോ രാജീവലോചനഃ । വിരാധം രാക്ഷസം ഹത്വാ ശരഭങ്ഗം ദദര്ശ ഹ ॥൧-൧-
മഹാവനത്തിലേക്ക് കടന്ന രാമൻ, കമലനയനൻ, വിരാധൻ എന്ന ദാനവനെ സംഹരിച്ചു, ശേഷം ശരഭംഗനെ കണ്ടു.
സുതീക്ഷ്ണം ചാപ്യഗസ്ത്യം ച അഗസ്ത്യഭ്രാതരം തഥാ । അഗസ്ത്യവചനാച്ചൈവ ജഗ്രാഹൈന്ദ്രം ശരാസനമ് ॥൧-൧-
അവൻ സുതീക്ഷ്ണനും അഗസ്ത്യനും അഗസ്ത്യന്റെ സഹോദരനെയും കണ്ടു; അഗസ്ത്യന്റെ വാക്കനുസരിച്ച് ഇന്ദ്രന്റെ വില്ലും ലഭിച്ചു.
ഖഡ്ഗഞ്ച പരമ പ്രീതസ്തൂണീ ചാക്ഷയസായകൌ । വസതസ്തസ്യ രാമസ്യ വനേ വനചരൈഃ സഹ ॥൧-൧-
വളരെ സന്തോഷത്തോടെ, അവൻ ഒരു വാൾയും ക്ഷയിക്കാത്ത അമ്പുകളുള്ള രണ്ട് തൂണികളും നേടി; രാമൻ വനവാസികളോടൊപ്പം ആ വനത്തിൽ താമസിച്ചു.
ഋഷയോഽഭ്യാഗമന് സര്വേ വധായാസുരരക്ഷസാമ് । സ തേഷാം പ്രതിശുശ്രാവ രാക്ഷസാനാം തദാ വനേ ॥൧-൧-
അവിടെ എല്ലാ ഋഷികളും വന്നു, അസുരന്മാരെയും ദാനവന്മാരെയും സംഹരിക്കാൻ അപേക്ഷിച്ചു; രാമൻ അവർക്കു വനത്തിലെ ദാനവന്മാരെ നശിപ്പിക്കാൻ വാഗ്ദാനം ചെയ്തു.
പ്രതിജ്ഞാതശ്ച രാമേണ വധഃ സംയതി രക്ഷസാമ് । ഋഷീണാമഗ്നികല്പാനാം ദണ്ഡകാരണ്യവാസീനാമ് ॥൧-൧-
ദണ്ഡകവനത്തിൽ താമസിക്കുന്ന അഗ്നിപോലുള്ള ഋഷികൾക്കായി, യുദ്ധത്തിൽ ദാനവന്മാരെ സംഹരിക്കുമെന്ന് രാമൻ പ്രതിജ്ഞ ചെയ്തു.
തേന തത്രൈവ വസതാ ജനസ്ഥാനനിവാസിനീ । വിരൂപിതാ ശൂര്പണഖാ രാക്ഷസീ കാമരൂപിണീ ॥൧-൧-
അവിടെ താമസിച്ചിരിക്കുമ്പോൾ, ജനസ്ഥാനത്തിൽ താമസിച്ചിരുന്ന, ഇഷ്ടരൂപം എടുക്കാവുന്ന ദാനവസ്ത്രീയായ ശൂർപണഖയുടെ മുഖം വികലമാക്കി.
തതഃ ശൂര്പണഖാവാക്യാദുദ്യുക്താന് സര്വരാക്ഷസാന് । ഖരം ത്രിശിരസം ചൈവ ദൂഷണം ചൈവ രാക്ഷസമ് ॥൧-൧-
ശൂർപണഖയുടെ വാക്കുകൾ കേട്ട്, ഖരൻ, ത്രിശിരസ്, ദൂഷണൻ എന്നിവരോടൊപ്പം എല്ലാ ദാനവന്മാരും യുദ്ധത്തിന് തയ്യാറായി.
നിജഘാന രണേ രാമസ്തേഷാം ചൈവ പദാനുഗാന് । വനേ തസ്മിന് നിവസതാ ജനസ്ഥാനനിവാസിനാമ് ॥൧-൧-
അവിടത്തെ ജനസ്ഥാനവാസികളോടൊപ്പം താമസിച്ച രാമൻ, യുദ്ധത്തിൽ അവരെയും അവരുടെ അനുചരന്മാരെയും സംഹരിച്ചു.
രക്ഷസാം നിഹതാന്യാസന് സഹസ്രാണി ചതുര്ദശ । തതോ ജ്ഞാതിവധം ശ്രുത്വാ രാവണഃ ക്രോധമൂര്ഛിതഃ ॥൧-൧-
പതിനാലായിരം ദാനവന്മാർ കൊല്ലപ്പെട്ടു; അതിനുശേഷം, ബന്ധുക്കളുടെ വധവാർത്ത കേട്ട് രാവണൻ ക്രോധത്തിൽ മുങ്ങി.