മൂര്ധ്നി ചൈനമുപാഘ്രായ ഭൂയഃ സംസ്പൃശ്യ ച ത്വരന്। ഉവാച ലക്ഷ്മണം വാക്യമാശ്വാസ്യ പുരുഷര്ഷഭഃ
രാമൻ, പുരുഷശ്രേഷ്ഠൻ, അവന്റെ തലയിൽ വീണ്ടും മുത്തമിട്ട്, വേഗത്തിൽ സ്പർശിച്ചു, ആശ്വാസം നൽകുന്ന വാക്കുകൾ ലക്ഷ്മണനോട് പറഞ്ഞു.
കൃതം പരമകല്യാണം കര്മ ദുഷ്കരകര്മണാ। അദ്യ മന്യേ ഹതേ പുത്രേ രാവണം നിഹതം യുധി
'നീ വളരെ ഉത്തമവും ദുർലഭവുമായ ഒരു കാര്യം ചെയ്തു. ഇപ്പോൾ ശത്രുവിന്റെ മകൻ കൊല്ലപ്പെട്ടതുകൊണ്ട്, യുദ്ധത്തിൽ രാവണൻ തന്നെ കൊല്ലപ്പെട്ടതുപോലെയാണ് ഞാൻ കരുതുന്നത്.'
അദ്യാഹം വിജയീ ശത്രൌ ഹതേ തസ്മിന് ദുരാത്മനി। രാവണസ്യ നൃശംസസ്യ ദിഷ്ട്യാ വീര ത്വയാ രണേ
'ഇന്ന് ആ ദുഷ്ടനായ രാവണന്റെ മകൻ കൊല്ലപ്പെട്ടതുകൊണ്ട് ഞാൻ ശത്രുവിനെ ജയിച്ചു. ധൈര്യശാലിയായ നീ യുദ്ധത്തിൽ അവനെ സംഹരിച്ചു എന്നത് ഭാഗ്യമാണ്.'
ഛിന്നോ ഹി ദക്ഷിണോ ബാഹുഃ സ ഹി തസ്യ വ്യപാശ്രയഃ। വിഭീഷണഹനൂമദ്ഭ്യാം കൃതം കര്മ മഹദ് രണേ
'അവന്റെ പ്രധാന ആശ്രയമായ വലതുകൈ മുറിക്കപ്പെട്ടു. വിബീഷണനും ഹനുമാനും യുദ്ധത്തിൽ വലിയ ഒരു കാര്യം ചെയ്തു.'
അഹോരാത്രൈസ്ത്രിഭിര്വീരഃ കഥംചിദ് വിനിപാതിതഃ। നിരമിത്രഃ കൃതോഽസ്മ്യദ്യ നിര്യാസ്യതി ഹി രാവണഃ
'മൂന്ന് രാവും ദിവസവും കഴിഞ്ഞ് ആ വീരൻ എങ്കിലും വീണു. ഇപ്പോൾ ഞാൻ ശത്രുവില്ലാതായി; രാവണൻ ഇനി പുറത്ത് വരും.'
ബലവ്യൂഹേന മഹതാ നിര്യാസ്യതി ഹി രാവണഃ। ബലവ്യൂഹേന മഹതാ ശ്രുത്വാ പുത്രം നിപാതിതമ്
'രാവണൻ വലിയൊരു സൈന്യവ്യൂഹത്തോടെ പുറത്ത് വരും; തന്റെ മകൻ കൊല്ലപ്പെട്ടുവെന്ന് അറിഞ്ഞ്, വലിയ സൈന്യത്തോടൊപ്പം വരും.'
തം പുത്രവധസംതപ്തം നിര്യാന്തം രാക്ഷസാധിപമ്। ബലേനാവൃത്യ മഹതാ നിഹനിഷ്യാമി ദുര്ജയമ്
'മകന്റെ മരണത്തിൽ ദുഃഖിതനായും യുദ്ധത്തിനായി പുറത്ത് വരുന്ന ആ രാക്ഷസാധിപനെ ഞാൻ വലിയ സൈന്യത്തോടെ ചുറ്റി, ജയിക്കാൻ പ്രയാസമുള്ളവനെ ഞാൻ സംഹരിക്കും.'
ത്വയാ ലക്ഷ്മണ നാഥേന സീതാ ച പൃഥിവീ ച മേ। ന ദുഷ്പ്രാപാ ഹതേ തസ്മിന് ശക്രജേതരി ചാഹവേ
'ലക്ഷ്മണാ, നീ എന്നെ രക്ഷകനായി ഉള്ളപ്പോൾ, സീതയും ഭൂമിയും എനിക്ക് പ്രാപിക്കാനാവാത്തതല്ല. ആ ഇന്ദ്രജിതിനെ യുദ്ധത്തിൽ കൊല്ലുമ്പോൾ.'
സ തം ഭ്രാതരമാശ്വാസ്യ പരിഷ്വജ്യ ച രാഘവഃ। രാമഃ സുഷേണം മുദിതഃ സമാഭാഷ്യേദമബ്രവീത്
രാമൻ സഹോദരനെ ആശ്വസിപ്പിച്ച് ചേർത്ത് പിടിച്ചു, സന്തോഷത്തോടെ സുശേനനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു:
വിശല്യോഽയം മഹാപ്രാജ്ഞ സൌമിത്രിര്മിത്രവത്സലഃ। യഥാ ഭവതി സുസ്വസ്ഥസ്തഥാ ത്വം സമുപാചര
'മഹാപണ്ഡിതനും സുഹൃത്തുക്കൾക്ക് പ്രിയങ്കരനുമായ സൗമിത്രി ഇപ്പോൾ അമ്പുകൾ ഇല്ലാതായി. അവൻ പൂർണ്ണാരോഗ്യത്തോടെ ആകാൻ നീ ശ്രദ്ധിക്കണം.'
വിശല്യഃ ക്രിയതാം ക്ഷിപ്രം സൌമിത്രിഃ സവിഭീഷണഃ। ഋക്ഷവാനരസൈന്യാനാം ശൂരാണാം ദ്രുമയോധിനാമ്
'സൗമിത്രിയും വിബീഷണനും കൂടെ, മരങ്ങൾ കൊണ്ട് യുദ്ധം ചെയ്യുന്ന കരടികളും വാനരസൈന്യത്തിലെ വീരന്മാരും ഉടൻ അമ്പുകൾ നീക്കി സുഖമായിരിക്കണം.'
യേ ചാപ്യന്യേഽത്ര യുധ്യന്തി സശല്യാ വ്രണിനസ്തഥാ। തേഽപി സര്വേ പ്രയത്നേന ക്രിയന്തേ സുഖിനസ്ത്വയാ
'ഇവിടെയുള്ള മറ്റുള്ളവരും അമ്പുകളാൽ വ്രണിതരായി യുദ്ധം ചെയ്യുന്നവരും, അവരെയും നീ പരിശ്രമത്തോടെ സുഖമായിരിക്കാൻ നോക്കണം.'
ഏവമുക്തഃ സ രാമേണ മഹാത്മാ ഹരിയൂഥപഃ। ലക്ഷ്മണായ ദദൌ നസ്തഃ സുഷേണഃ പരമൌഷധമ്
രാമൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ, മഹാത്മാവായ വാനരസേനാപതി സുഷേണൻ ആ അത്യുത്തമ ഔഷധം ലക്ഷ്മണനു കൈമാറി.
സ തസ്യ ഗന്ധമാഘ്രായ വിശല്യഃ സമപദ്യത। തദാ നിര്വേദനശ്ചൈവ സംരൂഢവ്രണ ഏവ ച
അത് സുഗന്ധം ശ്വസിച്ചപ്പോൾ, അവൻ ബാണങ്ങളിൽ നിന്നു മോചിതനായി, വേദനയൊന്നുമില്ലാതെ, മുറിവുകൾ പൂർണ്ണമായി സുഖപ്പെട്ടു.
വിഭീഷണമുഖാനാം ച സുഹൃദാം രാഘവാജ്ഞയാ। സര്വവാനരമുഖ്യാനാം ചികിത്സാമകരോത് തദാ
അപ്പോൾ, രാഘവന്റെ കല്പനപ്രകാരം, വിഭീഷണനും സുഹൃത്തുക്കളും ഉൾപ്പെടെ എല്ലാ വാനരപ്രമുഖന്മാരെയും സുഷേണൻ ചികിത്സിച്ചു.
തതഃ പ്രകൃതിമാപന്നോ ഹൃതശല്യോ ഗതക്ലമഃ। സൌമിത്രിര്മുമുദേ തത്ര ക്ഷണേന വിഗതജ്വരഃ
ശല്യങ്ങൾ നീങ്ങി, ക്ഷീണം മാറി, സൗമിത്രി സ്വാഭാവികാവസ്ഥയിൽ തിരിച്ചെത്തി, ക്ഷണത്തിൽ പനി മാറി അവിടെ സന്തോഷിച്ചു.
തദൈവ രാമഃ പ്ലവഗാധിപസ്തഥാ വിഭീഷണശ്ചര്ക്ഷപതിശ്ച വീര്യവാന്। അവേക്ഷ്യ സൌമിത്രിമരോഗമുത്ഥിതം മുദാ സസൈന്യാഃ സുചിരം ജഹര്ഷിരേ
അപ്പോൾ തന്നെ, രാമനും വാനരരാജാവും വീര്യശാലിയായ വിഭീഷണനും കരടികളുടെ അധിപനും, സൗമിത്രി രോഗമുക്തനായി എഴുന്നേറ്റതിനെ കണ്ടു, സൈന്യങ്ങളോടൊപ്പം ദീർഘകാലം ആനന്ദിച്ചു.
അപൂജയത് കര്മ സ ലക്ഷ്മണസ്യ സുദുഷ്കരം ദാശരഥിര്മഹാത്മാ। ബഭൂവ ഹൃഷ്ടോ യുധി വാനരേന്ദ്രോ നിശമ്യ തം ശക്രജിതം നിപാതിതമ്
ദശരഥപുത്രനായ മഹാത്മാവ് ലക്ഷ്മണന്റെ അത്യന്തം ദുഷ്കരമായ കൃത്യം ആദരപൂർവ്വം പ്രശംസിച്ചു; യുദ്ധത്തിൽ വാനരരാജാവിന് ഇന്ദ്രജിത് വീണെന്നു കേട്ടപ്പോൾ അത്യന്തം സന്തോഷം ഉണ്ടായി.
thumb|ദ്വിനവതിതമഃ സര്ഗഃ ശ്രൂയതാമ്|center ശ്രീമദ്വാല്മീകിയരാമായണേ യുദ്ധകാണ്ഡേ ദ്വിനവതിതമഃ സര്ഗഃ ॥൬-
ശ്രീമദ്-വാൽമീകിരാമായണത്തിലെ യുദ്ധകാണ്ഡത്തിലെ തൊണ്ണൂറ്റിരണ്ടാമത്തെ സർഗ്ഗം കേൾക്കുക.
തതഃ പൌലസ്ത്യസചിവാഃ ശ്രുത്വാ ചേന്ദ്രജിതോ വധമ്। ആചചക്ഷുരഭിജ്ഞായ ദശഗ്രീവായ സത്വരാഃ
അതിനുശേഷം, പോളസ്ത്യകുലത്തിലെ മന്ത്രിമാർ, ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ മരണവാർത്ത അറിഞ്ഞു, അതിവേഗം പത്തുമുഖനോടു അറിയിച്ചു.
യുദ്ധേ ഹതോ മഹാരാജ ലക്ഷ്മണേന തവാത്മജഃ। വിഭീഷണസഹായേന മിഷതാം നോ മഹാദ്യുതിഃ
മഹാരാജാവേ, നിങ്ങളുടെ പുത്രൻ, വിഭീഷണന്റെ സഹായത്തോടെ, ലക്ഷ്മണൻ യുദ്ധത്തിൽ വധിച്ചു; ഞങ്ങളുടെ കണ്ണിന് മുന്നിൽ തന്നെയായിരുന്നു.
ശൂരഃ ശൂരേണ സംഗമ്യ സംയുഗേഷ്വപരാജിതഃ। ലക്ഷ്മണേന ഹതഃ ശൂരഃ പുത്രസ്തേ വിബുധേന്ദ്രജിത്
യുദ്ധത്തിൽ അജേയനായ നിങ്ങളുടെ വീരപുത്രൻ, വീരനായ ലക്ഷ്മണനുമായി ഏറ്റുമുട്ടി, അവനാൽ വധിക്കപ്പെട്ടു, ദേവന്മാരെയും ജയിച്ചവനേ.
ഗതഃ സ പരമാഁല്ലോകാന് ശരൈഃ സംതര്പ്യ ലക്ഷ്മണമ്। സ തം പ്രതിഭയം ശ്രുത്വാ വധം പുത്രസ്യ ദാരുണമ്
അവൻ ലക്ഷ്മണനെ ബാണങ്ങൾകൊണ്ട് തൃപ്തിപ്പെടുത്തി പരമലോകങ്ങളിൽ ചേർന്നു; പുത്രന്റെ ഭയാനകമായ മരണവാർത്ത കേട്ട് അവൻ ഭയത്താൽ വിറച്ചു.
ഘോരമിന്ദ്രജിതഃ സംഖ്യേ കശ്മലം പ്രാവിശന്മഹത്। ഉപലഭ്യ ചിരാത് സംജ്ഞാം രാജാ രാക്ഷസപുംഗവഃ
യുദ്ധത്തിൽ ഭയങ്കരനായ ഇന്ദ്രജിത്ത് ആക്രമിച്ചപ്പോൾ, രാക്ഷസരാജാവ് വലിയ വിഷാദത്തിൽ ആകപ്പെട്ടു; ഏറെക്കാലം കഴിഞ്ഞ് അവൻ ബോധം വീണ്ടെടുത്തു.
പുത്രശോകാകുലോ ദീനോ വിലലാപാകുലേന്ദ്രിയഃ। ഹാ രാക്ഷസചമൂമുഖ്യ മമ വത്സ മഹാബല
പുത്രശോകത്തിൽ മുങ്ങി, ദു:ഖിതനായി, ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ അലമുറയിട്ട്, അവൻ വിലപിച്ചു: 'ഹാ രാക്ഷസസേനാപതിയേ, എന്റെ മകനേ, മഹാബലശാലിയേ!'
ജിത്വേന്ദ്രം കഥമദ്യ ത്വം ലക്ഷ്മണസ്യ വശം ഗതഃ। നനു ത്വമിഷുഭിഃ ക്രുദ്ധോ ഭിന്ദ്യാഃ കാലാന്തകാവപി
ഇന്ദ്രനെ ജയിച്ച നീ, ഇന്നെങ്ങനെ ലക്ഷ്മണന്റെ അധികാരത്തിൽ വീണു? കോപത്താൽ നീ കാലനും അന്തകനും പോലും ബാണങ്ങൾകൊണ്ട് തുളച്ചു കളയുമായിരുന്നു.
മന്ദരസ്യാപി ശൃങ്ഗാണി കിം പുനര്ലക്ഷ്മണം യുധി। അദ്യ വൈവസ്വതോ രാജാ ഭൂയോ ബഹുമതോ മമ
മന്ദരപർവതത്തിന്റെ ശിഖരങ്ങൾ പോലും നീ തകർക്കുമായിരുന്നു; അങ്ങനെയിരിക്കെ യുദ്ധത്തിൽ ലക്ഷ്മണനെ തോൽപ്പിക്കുന്നത് എളുപ്പം. ഇന്നിതാ, വൈവസ്വതൻ എന്ന യമരാജാവിനെ ഞാൻ വീണ്ടും വലിയവനായി കാണുന്നു.
യേനാദ്യ ത്വം മഹാബാഹോ സംയുക്തഃ കാലധര്മണാ। ഏഷ പന്ഥാഃ സുയോധാനാം സര്വാമരഗണേഷ്വപി। യഃ കൃതേ ഹന്യതേ ഭര്തുഃ സ പുമാന് സ്വര്ഗമൃച്ഛതി
മഹാബാഹുവായ മകനേ, ഇന്നെന്തുകൊണ്ടാണ് നീ മരണധർമ്മത്തിൽ ചേർന്നത്? ഇതാണ് എല്ലാ വീരന്മാരുടെയും വഴി, ദേവഗണങ്ങളിലും പോലും; യജമാനന്റെ കാര്യത്തിൽ കൊല്ലപ്പെടുന്നവൻ സ്വർഗ്ഗം പ്രാപിക്കും.
അദ്യ ദേവഗണാഃ സര്വേ ലോകപാലാ മഹര്ഷയഃ। ഹതമിന്ദ്രജിതം ശ്രുത്വാ സുഖം സ്വപ്സ്യന്തി നിര്ഭയാഃ
ഇന്ന്, ദേവഗണങ്ങളും ലോകപാലന്മാരും മഹർഷികളും, ഇന്ദ്രജിത് വധിക്കപ്പെട്ടുവെന്നു കേട്ട് ഭയമില്ലാതെ സുഖമായി ഉറങ്ങും.
അദ്യ ലോകാസ്ത്രയഃ കൃത്സ്നാ പൃഥിവീ ച സകാനനാ। ഏകേനേന്ദ്രജിതാ ഹീനാ ശൂന്യേവ പ്രതിഭാതി മേ
ഇന്ന്, മൂന്നു ലോകങ്ങളും കാടുകളോടുകൂടിയ ഭൂമിയും, ഇന്ദ്രജിത്ത് ഇല്ലാതായതുകൊണ്ട്, എനിക്ക് ശൂന്യമായതുപോലെ തോന്നുന്നു.